VI. Tendensen i utviklinga til staten

Vi har freista å avdekkje utviklinga til staten i hovudtrekk frå den fjernaste fortida til notida, lik oppdagingsreisande som følgjer ei elv frå kjeldene og nedover til ho når sletta. Brei og veldig rullar ho bylgjene sine forbi han, til ho forsvinn i disen ved horisonten, inn i det ukjende, enno ikkje utforska, for han uutforskelege.

Brei og veldig rullar òg historias straum forbi oss, og all historie til denne dag er statshistorie, og løpet hans forsvinn for oss i tåkene i framtida. Tør vi våge å setje fram formodingar om det vidare løpet hans, til han «jublande søkk mot hjartet til den ventande opphavsmannen»? Er ein vitskapleg grunngjeven prognose for den framtidige statsutviklinga mogleg?

Eg trur at ho er mogleg. Tendensen¹ i utviklinga til staten fører umisskjenneleg til at han blir oppheva i sitt vesen: han vil slutte å vere det «utfalda politiske middel» og bli «frieborgarskap». Det vil seie: den ytre forma vil i hovudsak forbli den som forfatningsstaten har utforma, forvaltning ved eit embetsverk; men innhaldet i det hittil bestående statslivet vil vere forsvunne, den økonomiske utbyttinga av éi klasse ved ei anna. Og då det dermed korkje vil finnast klassar eller klasseinteresser lenger, vil byråkratiet i staten i framtida verkeleg ha nådd det idealet om den upartiske vaktaren av fellesinteressa som dagens byråkrati strevar møysamt for å nærme seg. «Staten» i framtida vil vere det «samfunn» som blir leidd ved sjølvstyre.

Ein har skrive bibliotek om avgrensinga av omgrepa stat og samfunn. Frå vårt standpunkt let problemet seg lett svare. «Staten» er summen av alle forhold mellom menneske og menneske som er knytte ved det politiske middel, «samfunnet» summen av alle dei som er knytte ved det økonomiske middel. Hittil var stat og samfunn vovne i eitt: i «frieborgarskapet» vil det ikkje finnast nokon «stat», berre «samfunn».

Denne prognosen for statsutviklinga er ei samanfatning av alle dei berømde formlane der dei store historiefilosofane freista å gi verdshistoria sitt «verdiresultat». Ho rommar Saint-Simons «framskritt frå krigersk verksemd til fredeleg arbeid» så vel som Hegels «utvikling frå ufridom til fridom»; Herders «utfalding av humaniteten» så vel som Schleiermachers «gjennomtrenging av naturen ved fornufta».

Vår tid har mist den glade optimismen hjå klassikarane og humanistane: den sosiologiske pessimismen rår over sinna. Den prognosen som her blir stilt, kan knapt rekne med tilhengjarar nokon stad. Ikkje berre at ho, på grunn av klassestemninga, må verke utruleg på dei som har nytte av herredømet: òg medlemmene av den beherska klassa står overfor henne med den ytste skepsis. Den proletariske teorien forutseier riktig nok i prinsippet den same sluttilstanden, men han held han ikkje mogleg ad evolusjonens veg, berre ad revolusjonens, og førestiller seg han under bildet av ei «samfunns»-skapnad, det vil seie ei organisering av det økonomiske middel, som avvik fullstendig frå den historisk gitte: som ei marknadslaus økonomisk ordning, som kollektivisme. — Den anarkistiske teorien held forma og innhaldet i staten for uskiljelege, skrift og hovud på same mynt: inga «regjering» utan utbytting! Ho vil difor knuse forma og innhaldet i staten og framkalle tilstanden anarki, sjølv om alle dei økonomiske føremonene ved den store arbeidsdelte folkehushaldninga skulle måtte offrast. — Sjølv den betydelege tenkjaren som fyrst la grunnen til den statslæra som her blir lagd fram, Ludwig Gumplowicz, er sosiologisk pessimist, og det av dei same grunnane som anarkistane han så hardt bekjempar. Òg han held form og innhald, regjering og klasseutbytting, for evig uskiljelege: men då han, med rette, ikkje held det for mogleg at mange menneske lever saman utan ei regjering utstyrt med tvangsmakt, erklærer han klassestaten for ein «immanent» kategori, ikkje berre ein historisk.

Berre den vesle flokken av sosialliberale eller liberale sosialistar trur på evolusjonen av eit samfunn utan klasseherredømme og klasseutbytting, som ved sida av den politiske òg sikrar den økonomiske rørslefridomen til individet, sjølvsagt innanfor grensene til det økonomiske middel. Det var trusbekjenninga til den gamle, førmanchesterske, sosiale liberalismen, slik Quesnay og særleg A. Smith forkynte han, og slik han i nyare tid vart teken opp av Henry George og Theodor Hertzka.

Denne prognosen let seg grunngi på to måtar, historiefilosofisk og folkeøkonomisk, som tendens i statsutviklinga og som tendens i den økonomiske utviklinga, som begge tydeleg strevar mot eitt og same punkt.

Tendensen i statsutviklinga openberra seg for oss som ein jamn, siguravande kamp for det økonomiske middel mot det politiske. Retten til det økonomiske middel, likskapens og fredens rett, såg vi i byrjinga avgrensa til den vesle kretsen av blodsslektskapshorden, ei medgift allereie frå førmenneskelege samfunnstilstandar;² rundt denne fredsøya rasa havet av det politiske middel og retten til det. Men vi såg kretsane spenne seg stadig vidare, kretsar der fredsretten har trengt unna motparten sin, og vi såg at framrykkinga hans overalt var knytt til framrykkinga av det økonomiske middel, av det innbyrdes bytteforholdet mellom gruppene, som vart sett på som likeverdig. Fyrst kanskje ved eldbyte, så ved kvinnebyte og til slutt ved vare- og gjenstandsbyte utvida området til fredsretten seg stadig vidare; han verna marknadsplassane, så vegane som førte til marknaden, så kjøpmennene som drog langs vegane. Vi har vidare sett korleis «staten» tek opp i seg denne fredsorganisasjonen, utviklar han vidare, og korleis han så i sjølve staten trengjer valdsretten stadig lenger attende. Kjøpmannsrett blir byrett; handverksbyen, det utfalda økonomiske middel, undergrev ved vare- og pengehushaldninga si føydalstaten, det utfalda politiske middel; og bybefolkninga tilintetgjer til slutt i open kamp dei politiske restane av føydalstaten og vinn tilbake for heile befolkninga i staten fridomen og likskapens rett. Byrett blir statsrett, til slutt folkerett.

No ser vi inga kraft nokon stad som enno kunne stille seg hindrande i vegen for denne tendensen, som hittil har verka varig. Tvert imot: dei hittidige hemmingane i prosessen blir openbert stadig svakare. Bytteforholda mellom nasjonane får internasjonalt ei tyding som meir og meir overstig dei krigersk-politiske forholda; og ved den same prosessen i den økonomiske utviklinga går innanlands den mobile kapitalen, skapnaden til fredsretten, stadig meir framfor jordeigedomen, skapnaden til krigsretten. Samstundes mistar overtrua stadig meir av innverknaden sin. Og slik må ein slutte at tendensen vil setje seg gjennom til full utskiljing av det politiske middel og skapnadene hans, til full siger for det økonomiske middel.

Men, vil ein innvende: denne sigeren er jo allereie vunnen. I den moderne forfatningsstaten er jo alle vesentlegare restar av den gamle krigsretten utrydda!

Nei, det finst enno ein slik rest, men økonomisk maskert, tilsynelatande inkje rettsleg privilegium, men ein økonomisk eigedom, storgodset, den fyrste skapnaden til det politiske middel og den siste citadellen. Masken har berga det frå å lide skjebnen til dei andre føydale skapnadene; og denne siste resten av krigsretten er utan tvil det siste, einaste hinderet på vegen til menneskeheita; og utan tvil er den økonomiske utviklinga no i ferd med å tilintetgjere det.

Eg har vist at denne påstanden er sann, i eigne verk som eg må vise til, sidan plassen ikkje tillèt meg å føre prov her.³ Her kan eg berre rekkje opp hovudsetningane:

Fordelinga av det samla produktet av det økonomiske middel mellom dei enkelte klassane i forfatningsstatane, den «kapitalistiske fordelinga», skil seg ikkje i prinsippet frå den føydale fordelinga.

Årsaka er, etter den samstemmande oppfatninga hjå samtlege betydelege folkeøkonomiske skular, berre å søkje i at tilbodet av «frie» (det vil seie, ifølgje Karl Marx, politisk frie og samstundes økonomisk kapitallause) arbeidarar varig overstig etterspurnaden, det vil seie at «kapitalforholdet» finst. Det «spring alltid to arbeidarar etter éin entreprenør og underbyr kvarandre», og slik blir «meirverdien» att for kapitalistklassen, medan arbeidaren aldri kjem dit at han sjølv dannar kapital og blir entreprenør.

Kvar kjem overtilbodet av frie arbeidarar frå?

Forklaringa i den borgarlege teorien, ifølgje kva dette overtilbodet blir framkalla ved at det blir avla for mange proletarbarn, byggjer logisk på ein feilslutning og strir mot alle kjende kjensgjerningar.⁴

Forklaringa i den proletariske teorien, ifølgje kva den kapitalistiske produksjonsprosessen sjølv stadig på nytt reproduserer dei «frie arbeidarane» i tilstrekkeleg tal ved «frigjering», byggjer logisk på ein feilslutning og strir mot alle kjende kjensgjerningar.⁵

Alle kjensgjerningar viser derimot, og deduksjonen kan avleie det utan motseiing, at massetilbodet av «frie arbeidarar» stammar frå storgodset:

Utflytting og utvandring er årsakene til den kapitalistiske fordelinga.

No går utan tvil tendensen i den økonomiske utviklinga i retning av ei utstøyting av storgodset. Det blør hjelpelaust på den rettslege frigjeringa av dei livegne underbruksfolka sine, som byutviklinga tvinga på det. Flyttefridomen førte til landflukt; utvandringa skapte den «oversjøiske konkurransen» og sturten i produktprisane, utflyttinga tvingar fram stadig stigande lønner. Slik blir grunnrenta redusert frå båe sider og må gradvis søkkje til null, då heller ikkje her nokon motkraft er å sjå som kunne bøye prosessen av.⁶ Slik går storgodset til grunne. Men er det forsvunne, finst det ikkje lenger noko overtilbod av frie arbeidarar, «to entreprenørar spring etter éin arbeidar og overbyr kvarandre», det blir inga «meirverdi» att for kapitalistklassen, arbeidaren kan sjølv danne kapital og sjølv bli entreprenør. Det politiske middel er tilintetgjort i den siste enno ståande skapnaden sin, det økonomiske middel rår åleine. Innhaldet i dette samfunnet er den «reine økonomi»⁷ med likeverdig byte av varer mot varer eller av arbeidskraft mot varer, og den politiske forma for dette samfunnet er «frieborgarskapet».

Denne teoretiske avleiinga blir no stadfest av den historiske røynsla. Overalt der det fanst eit samfunn der inkje storgods drog veksande rente, bestod den «reine økonomi», og forma til staten nærma seg «frieborgarskapet».

Eit slikt fellesskap var Tyskland i nesten fire hundre år,⁸ frå omkring året 1000 etter Kristus, då det primitive storgodset omdanna seg til det sosialt harmlause storgodsherredømmet, til omkring året 1400, då storgodset som på nytt var oppstått i slavarlandet ved det politiske middel, ranskrigen, sperra landet for nybyggjaren frå stamlandet.⁹ Eit slikt fellesskap var, og er enno nesten uendra, mormonarstaten Utah, der ei viss jordlovgiving berre tolte små og mellomstore bønder.¹⁰ Eit slikt fellesskap var grevskapet og byen Vineland¹¹ i Iowa, U. S., så lenge som kvar nybyggjar kunne få land utan tilvekstrente. Eit slikt fellesskap er framfor alt New Zealand, som har ei regjering som fremmar småbruk og mellomstort jordeige med alle krefter, medan ho med alle middel innsnevrar og løyser opp storgodset, som forresten, for mangel på frie arbeidarar, nesten ikkje gir nokon rente.¹²

Overalt her ei forbausande, forbausande jamt, men ikkje mekanisk likt, fordelt velstand, men inga rikdom. For velstand er herredømme over nytingsgode, men rikdom er herredømme over menneske. Ingen stad er produksjonsmiddel her «kapital»; dei klekkjer ikkje ut nokon meirverdi: det finst nemleg ingen «frie» arbeidarar og inkje «kapitalforhold». Og den politiske forma på desse fellesskapa står overalt, så langt trykket frå omgjevnadene, som enno er organiserte etter krigsretten, tillèt det, svært nær frieborgarskapet og nærmar seg det stadig meir. «Staten» forfell, eller kjem på nytt land, som i Utah eller New Zealand, berre spirevis til utvikling, og den frie sjølvbestemminga hjå frie menneske, som knapt kjenner noka klassekamp, set seg stadig kraftigare gjennom. I Det tyske riket til dømes gjekk emansipasjonen av handverkslaga, som då enno omfatta heile «plebsen» i byane, og forfallet av patrisiatet til slektene parallelt og i same takt med den politiske oppstiginga til byforbunda og forfallet av føydalstaten. Berre oppretting av nye primitive statar ved austgrensa kunne avbryte denne velsigningsrike utviklinga og knekkje den økonomiske blomstringa hennar. Den som trur på eit medvite føremål i historia, kan seie: menneskeheita måtte fyrst gjennom ein ny lidingas skule før ho kunne frikjennast. Mellomalderen hadde oppdaga systemet med fritt arbeid, men enno ikkje utvikla det til full yteevne. Kapitalismens nye slaveri måtte fyrst oppdage og utforme det uforlikneleg meir verknadsfulle systemet med samarbeidande arbeid, arbeidsdelinga i verkstaden, for å krone mennesket til herre over naturkreftene, til planetens konge. Antikkens og kapitalismens slaveri var naudsynte: no er dei blitt overflødige. Stod det visstnok ved sida av kvar fri borgar i Athen fem menneskelege slavar, så har vi allereie stilt eit mangfald av slavar ved sida av kvar borgar i samfunnet vårt, slavar av stål, som ikkje lid når dei arbeider. Fyrst no er vi blitt modne for ein kultur som vil stå så høgt over kulturen i det periklesiske tidsaldaren som folketal, makt og rikdom i rika våre står over den vesle småstaten Attika.

Athen måtte gå til grunne, på grunn av slavehushaldninga, av det politiske middel. Herifrå førte inga veg inn i framtida anna enn til folkedøden. Vår veg fører til livet!

Den historiefilosofiske tenkinga, som iakttok tendensen i statsutviklinga, og den folkeøkonomiske tenkinga, som iakttok tendensen i den økonomiske utviklinga, kjem altså til det same resultatet: det økonomiske middel sigrar på heile linja, det politiske middel svinn frå samfunnslivet i den eldste og seigelivde skapnaden sin: med storgodset og grunnrenta forfell kapitalismen.

Dette er menneskeheitas lidings- og forløysingsgang, hennar Golgata og hennar oppstode til det evige riket: frå krig til fred, frå fiendtleg oppsplitting av horder til fredeleg einskap i menneskeheita, frå dyrestadiet til humanitet, frå ranstaten til frieborgarskap. —