I. Opphavet til staten

Éi einaste kraft driv alt liv, éi einaste kraft har utvikla det frå encella, den vesle proteinklumpen som dreiv i urtidas varme hav, til virveldyret, til mennesket: drifta til «livsomsorg» (Lippert), gaffelforma i «svolt og kjærleik». Frå då av trer «filosofien» inn i kreftenes spel, trongen til å forstå årsaker hos den som går oppreist, for heretter, saman med «svolt og kjærleik, å halde bygnaden til menneskeverda saman». Riktig nok er filosofien, Schopenhauers «førestilling», i rota heller ikkje noko anna enn eit skapt vesen av livsomsorga, som han kallar «viljen»; ho er eit organ for orientering i verda, eit våpen i kampen for tilværet. Men likevel skal vi lære å kjenne årsakstrongen som ei sjølvstendig kraft i det samfunnsmessige livet, som medskaparar i den sosiologiske utviklingsgangen. Fyrst, og på det menneskelege samfunnets byrjingstrinn med uhorveleg kraft, gir denne drifta seg utslag i dei ofte så bisarre førestillingane i «overtrua», som på grunnlag av fullt logiske slutningar frå ufullkomne observasjonar trur at luft og vatn, jord og eld, dyr og planter er fylte av ein hær av velviljuge eller ugunstig stemde ånder; fyrst svært seint, fyrst i den ljose nyare tid, som berre få folk når fram til, oppstår årsaksdriftas yngre dotter, vitskapen, som det logiske resultatet av ei fullkomnare observasjon av kjensgjerningane; vitskapen, som no får til oppgåve å utrydde overtrua, som står breitt rotfesta og er forankra med utallege trådar i heile den menneskelege sjela.

Men kor veldig overtrua enn kan opptre som drivkraft i historia, særleg i «ekstasens»¹ augneblink, og kor kraftig ho enn kan verke med i utforminga av samlivet mellom menneska i vanlege tider: den viktigaste krafta i utviklinga blir likevel nauda i livet, som tvingar mennesket til å skaffe seg sjølv og sine mat, kle og hus, blir likevel den «økonomiske» drifta. Ei sosiologisk (og det tyder ei sosialpsykologisk!) betraktning av historieutviklinga kan difor ikkje gå fram på anna vis enn å følgje metodane for den økonomiske behovstilfredsstillinga i deira gradvise utfalding og å ta med påverknaden frå årsaksdrifta i rekneskapen på rett stad.

a) Det politiske og det økonomiske middel

Det finst to prinsipielt motsette middel som mennesket, som overalt blir sett i rørsle av den same drifta til livsomsorg, kan skaffe seg dei nødvendige midla til tilfredsstilling med: arbeid og ran, eige arbeid og valdeleg tilegning av andres arbeid. Ran! Valdeleg tilegning! For oss samtidige, som lever i ein utvikla kultur som nettopp er bygd på at eigedomen er ukrenkjeleg, klingar båe orda av brotsverk og tukthus; og vi blir ikkje kvitt denne klangfargen sjølv om vi overtyder oss om at land- og sjøran under primitive livsforhold, akkurat som krigarhandverket, som jo i svært lang tid også berre er organisert masseran, utgjer dei aller mest ansette næringsvegane. Eg har av denne grunn, og også for å ha korte, klåre, skarpt mot kvarandre klingande nemningar for desse svært viktige motsetnadene i den vidare undersøkinga, føreslått å kalle eige arbeid og det likeverdige byttet av eige mot andres arbeid for det «økonomiske middel», og den vederlagslause tilegninga av andres arbeid for det «politiske middel» til behovstilfredsstilling. Dette er slett ikkje ein ny tanke: historiefilosofane har alltid kjent motsetnaden og freista formulere han. Men ingen av desse formlane viser tanken tenkt heilt til ende. Ingen stad kjem det klårt fram i erkjenning og framstilling at motsetnaden berre ligg i midla som det same føremålet, erverv av økonomiske nytingsgode, skal nåast med.

Og det er nettopp det som kjem an på. Hos ein tenkjar av Karl Marx’ rang kan ein observere kva for ei forvirring det må føre til når ein ikkje strengt held økonomisk føremål og økonomisk middel frå kvarandre. Alle feila som til slutt førte den storslåtte teorien så langt bort frå sanninga, hadde i djupaste meining si rot i denne mangelen på skarpt skilje mellom føremål og middel i den økonomiske behovstilfredsstillinga, som førte han til å kalle slaveriet ein «økonomisk kategori» og valda ein «økonomisk potens»: halvsanningar som er farlegare enn heilt usanningar, fordi dei er vanskelegare å oppdage og gjer feilslutningar nesten uråd å unngå.

Vårt skarpe skilje mellom dei to midla til same føremål vil likevel hjelpe oss å unngå all forvirring. Det vil vere nøkkelen til forståinga av opphavet, vesenet og bestemminga til staten; og, fordi heile verdshistoria til i dag ikkje har vore noko anna enn historia til statane, til forståinga av verdshistoria. Heile verdshistoria til i dag, heilt opp til oss og vår stolte kultur, har, og vil ha inntil vi har kjempa oss fram til borgarfridom, berre eitt innhald: kampen mellom det økonomiske og det politiske middel.

b) Statslause folk (jegerar og hakkebønder)

Staten er organisasjonen av det politiske middel. Og difor kan ein stat ikkje oppstå før det økonomiske middel har skapt ein viss bestand av gjenstandar for behovstilfredsstilling som krigersk ran kan erverve. Difor er dei primitive jegerane statslause, og også dei høgare jegerane kjem berre til statsdanning når dei i nabolaget sitt finn meir utvikla økonomiske organisasjonar som dei kan leggje under seg. Dei primitive jegerane lever derimot fullt og heilt i praktisk anarki.

Große² fortel om dei primitive jegerane i alminnelegheit:

«Sidan det ikkje finst vesentlege formueskilnader, manglar ei hovudkjelde til veksten av standsskilnader. I alminnelegheit er alle vaksne menn innanfor stammen likeberetta. Dei eldre skuldar sin rikare røynsle ein viss autoritet; men ingen kjenner seg forplikta til lydnad mot dei. Der enkelte høvdingar blir anerkjende, som hos botokudane, dei sentralkaliforniske stammane, veddaene og mincopiane, er makta deira ytterst lita. Høvdingen har ikkje noko middel til å gjennomføre ønska sine mot viljen til dei andre. Dei fleste jegerstammar har likevel ingen høvdingar i det heile. Heile det mannlege samfunnet utgjer enno ei homogen, udifferensiert masse, som berre dei individa stikk fram frå som ein trur er i besittelse av magiske krefter.»

Her finst altså knapt nokon antyding til «statlegheit» i meininga til nokon statslære, enn si i meininga til den rette «sosiologiske statsidéen».

Samfunnsdanningane til dei primitive åkerbrukarane har knapt meir likskap med ein «stat» enn jegerflokkane. Der bonden som bearbeider jorda med hakke lever i fridom (plogen er alltid kjennemerke på ei høgare driftsform som berre finst i staten, nemleg storbruket drive av underlagde trælar³), der finst det enno ingen «stat». Isolerte frå kvarandre, spreidde vidt omkring i enkeltgardar, kanskje landsbyar, sundsplitta av strid om gau- og åkergrenser, lever dei i beste fall i lause eidsforbund, berre laust haldne saman av bandet som medvitet om felles avstamming, språk og tru slynger om dei. Berre sjeldan, kanskje ein gong i året, sameinar den felles feiringa av æra forfedrar eller stammegudom dei. Ei myndigheit som rår over heilskapen finst ikkje; dei enkelte landsby-, i høgda gauhøvdingane har, alt etter personlege eigenskapar, særleg etter den trolldomskrafta som blir tiltrudd dei, meir eller mindre innverknad i sin avgrensa krins. Slik Cunow⁴ skildrar dei peruanske hakkebøndene før innbrotet til inkaene, slik var og er dei primitive bøndene overalt i den gamle og den nye verda: «eit uregulert sidelengs saman av mange uavhengige, innbyrdes fiendtlege stammer, som på si side igjen spalta seg i meir eller mindre sjølvstendige territorialforbund, haldne saman av slektskapsband».

I ein slik samfunnstilstand er det knapt tenkjeleg at det kjem i stand ein krigersk organisasjon med åtaksføremål. Det er allereie vanskeleg nok å mobilisere gauen, enn si stammen, til felles forsvar. Bonden er nå ein gong immobil, jordbunden som planten han dyrkar. Gjennom drifta si er han faktisk «bunden til jordklumpen» også når han rettsleg er fritt rørleg. Og kva føremål skulle eit ranstokt ha i eit land som vidt omkring berre er busett av bondesamfunn? Bonden kan ikkje ta frå bonden noko som han ikkje allereie sjølv eig. For kvar av dei gir lite arbeid, i den ekstensive kulturen i ein samfunnstilstand som kjenneteiknast av overflod av dyrkbar jord, så mykje som han treng; meir ville vere overflødig for han, å erverve det tapt møde, sjølv om han kunne oppbevare det byttede kornet lenger enn det er mogleg under så primitive forhold, der det fort går til grunne ved veerpåverknad eller maurbit og liknande. Må ikkje etter Ratzel den sentralafrikanske bonden i all hast gjere den overskytande delen av innhaustinga om til øl for ikkje å miste han heilt! Av alle desse grunnane manglar den primitive bonden fullstendig den krigerske åtaksånda som kjenneteiknar jegeren og hyrden: krig kan ikkje bringe han noko nytte. Og denne fredelege stemninga blir ytterlegare forsterka ved at sysselet hans ikkje akkurat gjer han krigsdugande. Han er riktig nok sterk i musklane og uthaldande, men seinn i rørslene og nølande i avgjerda, medan jegeren og hyrden blir oppdregne til hurtigheit og rask handlekraft gjennom yrket sitt. Difor er den primitive bonden for det meste av mildare sinnelag enn desse.⁵ Kort sagt: i dei økonomiske og sosiale forholda i bondegauen finst inga differensiering som drog fram høgare former for integrering, finst verken drifta eller moglegheita til krigersk underlegging av naboane, difor kan ingen «stat» oppstå, og har heller aldri oppstått. Hadde det ikkje komme noko støyt utanfrå, frå menneskegrupper med annan ernæringsmåte, ville den primitive bonden aldri ha funne opp staten.

c) Førstatlege folk (hyrdar og vikingar)

Derimot finn vi hos hyrdestammen, også den som blir tenkt isolert, ei heil rekkje element av statsdanning, og i røynda har dei meir framskridne hyrdane allereie nesten ferdig utforma staten, bortsett frå det siste kjennemerket som fullt ut oppfyller omgrepet i moderne meining, bortsett frå den faste busetnaden innanfor eit fast avgrensa statsområde.

Det eine elementet er eit økonomisk. Også utan at utanomøkonomisk makt grip inn kan det i hyrdelivet utvikle seg ei ganske monaleg differensiering av formue og inntekt. Tek vi til og med full likskap i buskapsbestanden som byrjingstilstand, kan og vil det likevel i løpet av kort tid vere at den eine er rikare og den andre fattigare. Ein særleg dugande oppdretter vil sjå flokken sin vekse raskt, ein særleg merksam vaktar og dristig jeger vil betre verne han mot at rovdyr tynner han ut. Lukka gjer sitt: den eine finn eit særleg godt beite og sunne vassstader, den andre misser heile formuen sin til ein epidemi eller ein snøstorm eller ein samum.

Formueskilnader bringer overalt fram klasseskilnader. Den forarma hyrden må la seg leige av den som har halde seg rik og søkk dermed under han, blir avhengig av han. Dette er eit fenomen som vi får forteljingar om frå alle tre verdsdelane i den gamle verda, det vil seie overalt der hyrdar lever. Meitzen⁶ fortel om dei lappiske nomadane i Noreg: «300 stykke per familie var tilstrekkeleg; den som berre har hundre att, må gå i teneste hos dei rike, som har flokkar på opptil 1000 stykke.» Og den same forteljaren seier om dei sentralasiatiske nomadane: «Ein familie treng 300 stykke fe for å ha det bekvemt; 100 stykke er fattigdom; så kjem gjeldsslaveriet. Trælen må dyrke åkeren åt herren.»⁷ Frå Afrika fortel Ratzel⁸ om hottentottane ein slags «commendatio»: «Den som ikkje åtte noko, søkte å la seg leige hos dei rike; hans einaste mål var å kome i besittelse av fe.» Laveleye, som fortel det same frå Irland, fører til og med opphavet til og namnet på føydalsystemet (système féodal) attende til at dei rike utlånte fe til dei fattige stammefrendane: etter dette var eit fee-od (feeige) det fyrste len, som den store batt den vesle til seg med som «sin mann», heilt til han hadde betalt ned gjelda si.

Kor sterkt denne økonomiske og så sosiale differensieringa allereie i fredelege hyrdesamfunn kunne fremjast ved overprestembetet og offerprestembetet som høyrde saman med patriarkatet, når den eldste dugande nytta overtrua hos klanfrendane sine til å auke sin eigen buskapsbestand, kan berre antydast her.

Likevel held denne differensieringa seg, så lenge det politiske middel ikkje verkar inn, innanfor svært jamne grenser. Dugleik og dyktigheit er ikkje med visse arvelege, den største buskapsbestanden blir splitta opp når mange arvingar voks opp i eitt telt, og lukka er lunefull. Enno i våre dagar har den rikaste mannen blant dei svenske lappane på kortast mogleg tid blitt så fullstendig utarma at han måtte underhaldast av regjeringa. Alle desse grunnane verkar i retning av stadig å gjenopprette den opphavlege tilstanden med økonomisk og sosial likskap tilnærma. «Jo fredelegare, opphavlegare, ekte nomaden er, desto mindre merkbar skilnad er det i eigedom. Gleda er rørande som ein gamal fyrste blant tsaidam-mongolane tek imot tributtgåva si: ei handfull tobakk, eit stykke sukker og 25 kopek.»⁹

Fyrst det politiske middel øydelegg denne likskapen på varig vis og i sterkare grad: «Der krig blir ført og bytte gjort, finst større skilnader, som kjem til uttrykk i eige av slavar, kvinner, våpen, edle ridedyr.»¹⁰

Eige av slavar! Nomaden er oppfinnaren av slaveriet og har dermed skapt kimen til staten, den fyrste utnyttinga av mennesket ved mennesket.

Også jegeren fører krigar og tek fangar. Men han gjer dei ikkje til slavar, han drep dei eller adopterer dei inn i stammen sin. Kva skulle han gjere med slavar? Jaktbytte let seg endå langt mindre lagre og «kapitalisere» enn korn. Tanken om å gjere eit menneske til ein arbeidsmotor kunne fyrst oppstå på eit økonomisk trinn der det er danna ein formuesbestand, ein kapital, som berre kan aukast ved hjelp av avhengige arbeidskrefter.

Denne tilstanden er fyrst nådd på hyrdetrinnet. Kreftene til éin familie rekk utan framand hjelp berre til å halde saman ein buskap av svært avgrensa storleik og verne han mot fiendar blant dyr og menneske. Før det politiske middel grip inn, finst slike hjelpekrefter berre svært sparsamt; i dei nemnde fattige klanfrendane og i flyktningar frå framande stammer, som vi overalt finn som verna avhengige i fylgjet til dei store buskapseigarane.¹¹ Her og der trer vel også eit heilt fattig hyrdefolk halvt frivillig i teneste hos eit rikt: «Heile folk tek innbyrdes stillingar svarande til eigedomen sin. Slik freistar tungusane, som er svært fattige, å bu i nærleiken av busetnadene til tsjuktsjane, fordi dei hos tsjuktsjane, som er rikare på reinsdyrflokkar, finn bruk som hyrdar; dei blir då betalte med reinsdyr. Og underlegginga av uralsamojedane under sirjenane fylgde på den gradvise tilrøving av beitemarkene deira.¹²

Men kanskje med unnatak av det sist nemnde tilfellet, som allereie er sterkt statslikt, rekk dei få kapitallause arbeidskreftene som finst i klanen likevel ikkje til å gjete svært store flokkar. Og likevel tvingar sjølve drifta til å dele dei; for ein beitemark må ikkje utan skade «overstøytast», det vil seie bli besett for sterkt, som ein seier i sveitsisk alpedrift; og faren for å miste heile bestanden minkar i den grad ein fordeler han på ulike beite. Då tilintetgjer epidemiar, stormar og så vidare berre ein del, og grensefienden kan heller ikkje ta alt på éin gong.

Difor er det til dømes hos hererane «kvar einaste litt rikare eigar tvungen til, attmed sjølve hovudstaden, alltid å ha nokre kvegposter til, som dei yngre brørne eller andre nære slektningar, eller i mangel av desse prøvde gamle trælar, fører tilsyn med.»¹³

Difor skonar den utvikla nomaden den krigsfangne fienden: han kan bruke han som beiteslave. I ein kultsed hos skytarane kan vi enno observere overgangen frå drap til forslaving: dei ofra ved gaumalstadene sine éin av hundre tekne fiendar. Lippert, som fortel kjensgjerninga,¹⁴ ser i det «ei inntredande avgrensing, og grunnen til henne ligg tydeleg i den verdien som den fangne fienden hadde fått for eit hyrdefolk som træl.»

Med innlemminga av slavane i hyrdestammen er staten, bortsett frå det fast avgrensa området som blir halde i fast busetnad, ferdig i sine vesentlege element. Han har herredømmets form og innhaldet i den økonomiske utbyttinga av menneskelege arbeidskrefter. Og no kan den økonomiske differensieringa og den sosiale klassedanninga gå fram i eit heilt anna skrittmål. Flokkane til dei store, lurt fordelte og sterkare vakta av talrike væpna trælar enn dei til dei små allmenne frimennene, held seg som regel på bestanden sin og aukar raskare enn desse gjennom den større delen av byttet som den rike får, svarande til talet på (ufrie!) krigarar han stiller i feltet. Overprestembetet verkar framleis med, og slik splittar eit stadig breiare svelg dei tidlegare like klanfrendane, til ein ekte adel, dei rike etterkomarane av dei rike patriarkane, står overfor dei små allmenne frimennene. «Raudskinna har heller ikkje i si mest framskridne organisasjon utvikla adel og slaveri,¹⁵ og dermed skil organisasjonen deira seg mest vesentleg frå den i den gamle verda. Begge delar hevar seg fyrst på grunnlaget av patriarkatet hos dyreoppdrettande folk.»¹⁶ Og slik finn vi då hos alle utvikla hyrdefolk det sosiale skiljet i tre ulike klassar: adel (fyrstane av stamhusa, i bibelsk uttrykk), allmenne frimenn og slavar. Spesielt har etter Mommsen¹⁷ «alle indogermanske folk slaveriet som rettsleg institusjon». Og det som gjeld for ariarar og semittar i Asia og Afrika (masaiane og wahumaane og så vidare) og mongolane, gjeld også for hamittane. Hos alle fulbe i Sahara «deler samfunnet seg i fyrstar, høvdingar, allmenne og slavar».¹⁸ Og igjen finn vi det same, som ei sjølvsegn, overalt der slaveriet består rettsleg, hos hovaene¹⁹ og slektningane deira på Polynesia, «sjønomadane». Menneskesjela verkar seg overalt under like forhold ut i like ordningar, heilt uavhengig av farge og rase.

Slik vender hyrden seg gradvis til krigsfortenesta og til utnyttinga av mennesket som ein forslava arbeidsmotor. Og ein må erkjenne at heile livsmåten hans må drive han til å gjere stadig meir bruk av det «politiske middel».

Han er fysisk sterkare og like smidig og målretta som den primitive jegeren, som har altfor uregelmessig matauk til at han kunne veksa opp til den høgaste storleiken og krafta som er fastsett for arten. Hyrdingen derimot, som har næringskjelda rennande uavbrote i mjølka frå buskapsdyra sine og har kjøtmat så ofte han ønskjer det, veks nesten overalt opp til ein «kjempe», den ariske hestenomaden ikkje mindre enn kveghyrdingen i Asia og Afrika, til dømes zuluen. For det andre er hyrdestamma langt sterkare i hovud enn jegerflokken, ikkje berre fordi dei vaksne kan få mykje meir næring ut av eit gitt område, men framfor alt også fordi rådvelda over dyremjølk forkortar ammetida til mødrene og gjer eit større tal fødslar og oppfostring av fleire born mogleg. Difor er beitesteppene i den gamle verda blitt til dei uuttømelege oppdemde bekkena som periodevis gjekk over breiddene sine, til «vaginae gentium».

Eit vesentleg større tal våpenføre krigarar altså enn hos jegerane, kvar enkelt sterkare, og likevel alle saman minst like rørlege som jegerflokken, rytarane blant dei (kamel- og hesterytarar) til og med uliknande rørlegare! Og denne større massen av beste enkeltkrefter halden saman av ein organisasjon slik som han berre var mogleg under skjoldet til det slavehaldande og herredømmevane patriarkatet, ein organisasjon som slett ikkje kan samanliknast med den lause følgjetenesta til dei unge krigarane på jegertrinnet, som har svore truskap til ein chief, og som allereie er førebudd og utdanna gjennom sjølve yrket.

Jegeren jaktar nemleg mest føremonleg åleine eller i små grupper; hyrdingen derimot rører seg mest føremonleg i det store toget, der den enkelte er best verna, og som i alle samanhengar er eit hærtog, slik som rasteplassen i alle samanhengar utgjer ein feltleir. Slik utviklar det seg heilt av seg sjølv ei øving i taktiske manøvrar, streng orden og fast disiplin. «Ein tek nok ikkje feil,» merkar Ratzel²⁰, «når ein reknar den frå urtid av uendra teltordenen blant dei disiplinerande kreftene i livet til nomaden. Kvar og ein og alt har her sin faste, frå gammalt av fastsette plass; difor hurtigheita og ordenen ved opp- og nedbrot, ny oppstilling og innreiing. Det er uhøyrt at nokon skiftar plass utan ordre eller høgst tvingande grunn. Berre denne faste ordenen har det å takke for at teltet med heile innhaldet kan pakkast og lastast på ein time.»

Nøyaktig den same urgamle, nedarva orden, prøvd i jakt, krig og fredeleg vandring, rår no også over den krigerske marsjen til hyrdestamma. Og dermed blir dei til yrkeskrigarar og, inntil «staten» skaper endå høgare og mektigare organisasjonar, til uimotståelege kjemparar. Hyrding og kriger blir identiske omgrep. Det Ratzel seier om dei sentralasiatiske nomadane,²¹ gjeld for alle: «Nomaden er som hyrding eit økonomisk, som kriger eit politisk omgrep. Det ligg alltid nær for han å gå over frå ei eller anna verksemd til krigsmannens og røvarens. Alt i livet har for han ei fredeleg og ei krigersk, ei hederleg og ei røvarsk side; alt etter omstenda vender han den eine eller den andre ut. Sjølv fiske og sjøferd slo om i sjørøveri i hendene på dei austkaspiske turkmenarane. Gangen i det tilsynelatande fredelege hyrdelivet bestemmer krigens gang; hyrdestaven blir til våpen. Om hausten, når hestane kjem inn frå beitet styrkte og den andre saueklippinga er ferdig, grunnar nomaden på kva hemn- eller ranstog (baranta, ordrett å lage fe, å rane fe) han hittil hadde utsett. Det er uttrykket for ein knyttnevrett som i rettstvistar, i æresaker og ved blodhemn søkjer gjengjeld og pant i det mest verdfulle fienden åtte, i buskapsdyra hans. Unge menn som ikkje har delteke i nokon baranta, må først fortene namnet batir, helt, og krav på ære og aktelse. Til eventyrlysta føyer seg gleda over å eige; og slik utviklar det seg den tredobbelte, nedoverførande trinnrekkja av hemnar, helt og røvar.»

Ganske likt som hos landnomadane er tilhøva hos sjønomadane, «vikingane». Så mykje meir fordi sjønomadane i dei for universalhistoria viktigaste tilfella ikkje er noko anna enn landnomadar som har gått ut på havet.

Vi har nettopp ført opp ein av dei utallege kjensgjerningane som viser at hyrdingen ikkje tenkjer seg lenge om før han bruker «havets hestar» i staden for hesten eller «ørkenens skip» til ranskrig. Den galdt dei austkaspiske turkmenarane.²² Eit anna døme gir skyterane: «I det augeblikket dei lærer av naboane kunsten å ferdast på havet, forvandlar vandrehyrdingane seg, Homers ‘ærverdige hestestyrarar og mjølkeetarar og eigedomslause, dei rettskaffnaste av menn’ (Iliaden XIII, 3), nøyaktig som dei baltiske og skandinaviske brørne, til dristige sjøfarar. Strabon (Cas., s. 301) klagar: Sidan dei våga seg ut på havet, er dei blitt verre, ved å drive sjørøveri og myrde dei som ikkje er av stamma deira, og i omgang med mange folkeslag tek dei del i småhandelen og sløsinga til desse.»²³

Dersom fønikarane verkeleg har vore «semittar», dannar dei eit nytt eksempel, uliknande viktig for universalhistoria, på forvandlinga av land- til sjø-«beduinar», det vil seie krigerske røvarar. Og det same gjeld sannsynlegvis for fleirtalet av dei mange folka som frå den vesle-asiatiske, dalmatiske og nordafrikanske kysten, frå dei tidlegaste tider vi finn underrettingar om i dei egyptiske monumenta, (hellenarane vart ikkje sleppte inn i Egypt)²⁴ og fram til notida (rifpiratane) brannskatta dei rike landa rundt Middelhavet. Dei nordafrikanske «maurarane», som arabarar og som berberar opphavleg, begge delar av blandinga, landnomadar, er kanskje det mest berømte dømet på denne forvandlinga.

Likevel kan sjønomadar, det vil seie sjørøvarar, også oppstå umiddelbart av fiskarfolk, utan mellomtrinnet hyrdeliv. Vi har nettopp lært å kjenne årsakene som gav hyrdingane overlegenheit over hakkebøndene: det relativt store folketalet i hordar, ved ei verksemd som oppdreg den enkelte mannen til mot og rask avgjerd, og massen som heilskap til stram disiplin. Alt dette gjeld også for fiskaren som bur ved sjøen. Rike fiskebankar tillèt ein stor folketettleik, slik nordvestindianarane (tlingit osb.) viser; dei gjer også slavehald mogleg, sidan slaven ved fiskeriet tener meir enn det maten hans kostar; og slik finn vi, her åleine blant raudhuda, slaveriet som institusjon utvikla, og finn difor også varige økonomiske skilnader mellom dei frie, som trer fram som ein slags plutokrati, på same måte som hos hyrdingane. Kommandoen over slavar skaper her som der vanen til herredømme og smaken for det «politiske middel»; og her som der kjem den stramme disiplinen som sjøfarten utviklar, dette ønsket til gode. «Ved felles fiske er ikkje den minste fordelen disiplineringa av mannskapa, som i dei større fiskebåtane vel seg ein førar som det må lydast ubetinga, sidan all framgang kviler på lydnaden. Styringa av skipet lettar då styringa av staten. I livet til eit folk som vanlegvis blir rekna heilt til dei ville, slik som salomonøyboarane, er utan tvil sjøfarten det einaste kraftsamlande element.»²⁵ Dersom nordvestindianarane ikkje er blitt så berømte sjørøvarar som fellesfolka sine i den gamle verda, skuldast det berre at det i nærleiken deira som dei kunne nå, ikkje har utfalda seg noka rik høgkultur; men pirateri driv alle høgareståande fiskarar.

Av desse grunnane er vikingane like skikka til å velje det politiske middel som basis for den økonomiske tilværet sin som hyrdingane, og dei er, som desse, i stor målestokk blitt statsgrunnleggarar. Vi vil i det følgjande skilje dei statane dei har grunnlagt, som «sjøstatar», frå «landstatane» grunnlagde av hyrdingar (og i den nye verda av jegerar). Om dei første skal det handlast utførleg nedanfor, når det er tale om utgangane til den utfalda føydalstaten. For det første, så lenge vi har å handle om oppkomsten til staten og om den primitive føydalstaten, kan vi av den grunn i hovudsak avgrense oss til å sjå på landstaten og la sjøstaten tre i bakgrunnen, fordi denne riktig nok i alle grunnleggande ting viser nøyaktig det same vesenet og den same utviklinga, men likevel lèt den typiske gangen i denne utviklinga kome mindre klart til syne.

d) Oppkomsten til staten

Dei jegerflokkane som hyrdingane av og til støyter saman med, uliknande svakare i tal og også i verdi hos den enkelte krigaren, kan naturlegvis ikkje stå imot åtaket. Dei vik unna til steppene og fjella, dit hyrdingane ikkje vil og kan følgje dei fordi buskapen ikkje finn beite der; eller dei trer i ei slags klientforhold til dei, eit fenomen som særleg ofte og frå uminnelege tider finst i Afrika. Allereie med hyksosane drog slike avhengige jegerar inn i Nillandet. Men jegeren betaler nok i høgste laget ein liten tributt av jaktbytte mot vern og går med på speidar- og vakttenesta; men han, den «praktiske anarkisten», lèt seg heller utsletje enn tvinge til regelmessig arbeidsteneste. Difor voks det aldri fram nokon «stat» av slike samanstøytar.

Heller ikkje bonden kan i lengda stå imot åtaket frå dei berne hyrdingane med landvernet sitt som er udisiplinert og består av uøvde enkeltkrigarar, sjølv om han kjempar i sterk overtal. Men bonden vik ikkje unna, for han er bunden til jorda; og bonden er allereie van med regelmessig arbeid. Han blir, lèt seg underleggje og betaler skatt til sigraren sin: det er oppkomsten til landstaten i den gamle verda!

I den nye verda, der dei store beitedyra, storfe, hestar, kamelar, opphavleg ikkje finst, trer jegeren, som alltid er uendeleg overlegen hakkebonden i våpenferdigheit og krigersk disiplin, i staden for hyrdingen. «Motsetnaden mellom hyrde- og åkerbruksfolk, som i den gamle verda er kulturskapande, blir redusert i den nye til motsetnaden mellom vandrande og busette stammer. Som Iran og Turan kjempar med toltekarane, som går heilt opp i åkerbruket, dei ville skarane som bryt inn frå nord, og som hadde høgt utvikla militær organisasjon.»²⁶

Det gjeld ikkje berre Peru og Mexico, men heile Amerika, eit sterkt prov for den oppfatninga at grunnanlegget til mennesket er det same overalt og gjer seg gjeldande under dei mest ulike økonomiske og geografiske vilkår. Der han finn høvet og har makta, føretrekkjer mennesket det politiske middel framfor det økonomiske. Og kanskje ikkje berre mennesket: etter Maeterlincks «Livet til biene» skal ei bikube som ein gong har gjort den røynsla at ho kan vinne honningen, i staden for ved møysommeleg innsamling, også ved ran frå ei framand kube, heretter vere øydelagd for det «økonomiske middel». Av arbeidsbier er det blitt ranbier.

La oss sjå bort frå dei nyverdslege statsdanningane, som jo uansett ikkje har fått noka tyding for den store lina i verdshistoria, så har vi som drivkraft i all historie, som oppkomstgrunn for alle statar, å sjå på motsetnaden mellom åkerbrukarar og hyrdingar, mellom arbeidarar og røvarar, mellom lågland og beitesteppe, slik Ratzel, som grep sosiologien frå den geografiske enden, treffande uttrykkjer det: «At nomadismen ikkje berre står reint øydeleggjande overfor den busette kulturen, minner kjensgjerninga oss om at vi frå no av har å gjere ikkje berre med stammer, men også med statar, og det statar av mektig art. I den krigerske karakteren til nomadane ligg ei stor statsskapande makt, som kanskje kjem endå klårare til uttrykk ved randa av Sudan, kvar samansmeltinga av dei først fiendtlege, så til fruktbart samvirke forente elementa enno ikkje er kommen så langt, enn i dei store statane i Asia som blir styrde av nomadedynasti og -hærar: Persia, regjert av tyrkarar, Kina, erobra og forvalta av mongolar og manchuar, mongol- og rajputstatane i India. Ingen stad viser det seg så klårt som her på grensa mellom nomadiserande og åkerbrukande folk at dei store verknadene av dei kulturfremjande impulsane frå nomadane ikkje går ut frå fredeleg kulturverksemd, men som krigerske strev først motverkar dei fredelege, ja skader dei. Tydinga deira ligg i talentet til nomadane for å samle dei busette og lett oppløyste folka med energi. Men det utelukkar ikkje at dei derved kan lære mykje av undersåttane sine… Men det alle desse flittige og dugande ikkje har og ikkje kan ha, er viljen og krafta til å herske, den krigerske ånda og sansen for statleg orden og underordning. Difor står dei ørkenfødde herrane over Sudan-statane over negerfolka sine som manchuane over kineserane sine. Kva anna enn den frå Timbuktu til Peking gjeldande lova oppfyller seg her, at føretrekte statsdanningar oppstår i dei rike åkerbrukslanda som grensar til vide steppeland, der ein høg materiell kultur hos busette folk med makt blir trekt i teneste for energiske, herskeføre, krigerske steppebuarar?»²⁷

Ved oppkomsten til staten av at eit åkerbruksfolk blir underlagt ei hyrdestamme eller sjønomadar lèt det seg skilje seks stadium. Når vi skildrar dei i det følgjande, er det ikkje meininga at den verkelege historiske utviklinga skulle ha vore tvinga til i kvart einskilt tilfelle å klatre heile trappa, trinn for trinn. Riktig nok er her ingenting teoretisk konstruksjon; kvart enkelt trinn finst i talrike representantar i verdshistoria og folkeslagskunnskapen, og det finst statar som openbert har gjennomgått dei alle. Men det finst fleire som har hoppa over eitt eller fleire av trinna.

Det første stadiet er ran og mord i grensekrigen: utan ende rasar kampen, som verken kjenner fred eller våpenkvile. Drepne menn, bortførte born og kvinner, røva buskap, brennande gardar. Blir åtaksmennene sende heim med blodige hovud, kjem dei tilbake i stadig sterkare hopar, samanballa av plikta til blodhemn. Til tider tek nok edsforbundet seg saman, samlar landvernet, og det lukkast det kanskje også ein gong å stille den flyktande fienden og øydelegge for han lysta til å vende attende for ei tid; men altfor tungrodd er mobiliseringa, altfor vanskeleg forpleiinga i ørkenen for bondelandvernet, som ikkje, slik som fienden, fører med seg næringskjelda si, buskapen — vi opplevde nettopp no i Søraust-Afrika kva eit framifrå disiplinert overtal med tog og jernbanetilførsel og millionane til det tyske riket i ryggen måtte tole for å få nedlagt ei handfull hyrdekrigarar — og til slutt er kyrkjetårnsånda mektig, og heime ligg åkrane brakk. Difor sigrar også i slike tilfelle i lengda nesten alltid den vesle, men samanslutta, rørlege makta over den større, splitta massen, pantaren over bøffelen.

Det er det første stadiet av statsdanninga. Ho kan bli ståande på det i hundreår, kanskje tusenår, som følgjande overmåte karakteristiske døme viser: «Kvart beiteområde til ei turkmenarstamme grensa ein gong til ei vid sone som ein kunne kalle ranområdet hennar. Heile nord- og austdelen av Khorasan tilhøyrde i tiår meir turkmenarane, jomudane, goklanane og andre stammer på dei tilgrensande steppene enn persarane, som berre hadde nominelt herredømme. På liknande måte var grensestrøk av Khiva og Bukhara forfalne til ranstoga til tekinarane, inntil det lukkast å presse inn andre turkmenarstammer med makt eller ved bestikking som støytpute. Historia til oasekjeda som bind saman Aust- og Vest-Asia tvers gjennom Sentral-Asias steppe, der kinesarane frå gammal tid dominerte gjennom eigedomen av verdshistoriske nøkkelpunkt som oasen Hami, gir utallege fleire belegg. Nomadane freista alltid frå sør og nord å lande på øyane av fruktbarare jord som kunne tykkjast dei som dei saliges øyar, og for kvar horde, anten ho drog seirande bort eller flykta slegen, stod den vernande steppen open. Vart òg den tyngste trugselen fjerna ved den seige fortsette svekkinga av mongolfolket og den faktiske behersking av Tibet, så har det siste dunganopprøret vist kor lett bylgjene av eit rørleg folkeliv likevel kan slå saman over desse kulturøyane. Først tilintetgjeringa av nomadismen, som er umogleg så lenge det finst steppe i Sentral-Asia, ville kunne sikre tilværet deira heilt».²⁸

Til det første stadiet er også å rekne dei massetoga som er kjende frå heile den gamle verdas historie, så langt dei ikkje tok sikte på erobring, men berre på plyndring, massetog slik som Vest-Europa har lidd av keltarar, germanarar, hunarar, avarar, arabarar, magyarar, tatarar, mongolar og tyrkarar frå landsida og av vikingar og sarasenarar frå vassida. Dei oversvømte langt utover det vante ranområdet heile verdsdelar, forsvann, kom tilbake, sigra bort og etterlét berre ei øydemark. Ofte nok skreid dei likevel i ein del av det oversvømte området umiddelbart til det sjette og siste stadiet av statsdanninga, ved å opprette eit varig herredømme over bondebefolkninga. Ratzel skildrar desse massetoga framifrå slik: «Motsetnaden til denne sildrande og forsiktige rørsla er toga til dei store nomadehordane, som Midt-Asia framfor alt oversvømte nabolanda sine med fryktelig valdsemd. Nomadane i dette området, som i Arabia og Nord-Afrika, sameinar med rørsleevna i levemåten sin ein organisasjon som samlar heile massen deira til eitt einaste føremål. Nettopp nomadismen utmerkjer seg ved den lette han utviklar despotiske makter av vidaste rekkevidd av den patriarkalske stammesamanhengen med. Slik oppstår masserørsler som forheld seg til andre rørsler som går føre seg i menneskeslekta, som oppsvulmde elvar til det jamne, men splitta rislet frå eit kjeldevell. Den historiske tydinga deira trer ikkje mindre klårt fram av historia til Kina, India og Persia enn av Europas. Slik som dei streifa omkring i beitelanda sine med kvinner og born, slavar, vogner, buskap og alt godset sitt, braut dei inn over nabolanda sine; og det denne ballasten tok frå dei av fart, gav han dei i masse. Dermed dreiv dei dei skremde innbuarane føre seg og velta seg utsugande over dei erobra landa. Slik som dei bar alt med seg, sette dei seg også ned på den nye staden med alt; busetnadene deira vann dermed i etnografisk tyding. Vi minner om innmarsjen til magyarane i Ungarn, til manchuane i Kina eller til tyrkarfolka i landa frå Persia til Adriaterhavet.»²⁹

Det som her blir sagt om hamittiske, semittiske, mongolske og, sikkert i det minste delvis, også ariske hyrdefolk, gjeld også for dei ekte negrane, så langt dei fører ei hyrdetilværelse: «I kaffarane sine rørlege, krigerske hyrdefolk kviler det ein ekspansjonskraft som berre treng eit lokkande mål for å kome til valdsam verknad og omforme dei etnologiske tilhøva i vide område frå grunnen av. Eit slikt mål tilbaud Aust-Afrika, som hadde gjeve rom for utvikling til talrike fredelege åkerbruksfolk, utan likevel, slik som landa i det indre, å forby husdyrhald av klimatiske grunnar og dermed frå byrjinga lamme nomadane si støytkraft. Som øydeleggjande straumar velta vandrande kaffer-stammar seg inn i dei fruktbare Zambezi-landa og heilt inn til høglandet mellom Tanganyika og kysten, der dei i Unyamwesi allereie møtte forposten til ei hamittisk folkebylgje som kom frå nord, watusiane. Delvis er dei eldre innbyggjarane i desse områda utrydda, delvis dyrkar dei som hørige den tidlegare frie jorda i heimlandet sitt, og delvis har dei endeleg enno ikkje gjeve opp kampen eller bur framleis uforstyrra i busetnader som erobringas storm brøyt forbi i sidelengs retning.»³⁰

Det som her nettopp har utspelt seg for augo på oss, og som til og med framleis utspelar seg, har i mange tusen år «rist heile Aust-Afrika frå Zambezi til Middelhavet». Hyksosane sitt innfall, Egypt si minst femhundre år lange underkasting under hyrdestammane i dei austlege og nordlege ørkenane, «stammefrendar av dei folka som enno i dag beitar hjordene sine mellom Nilen og Raudehavet»,³¹ er berre den første av desse statsdanningane vi kjenner, og mange andre fylgde den i sjølve Nillandet og lenger sørover, heilt til Muata Jamvo sitt rike ved sørkanten av det midtre Kongo-området, som dei portugisiske handelsmennene i Angola høyrde om alt mot slutten av 1500-talet, og til keisarriket Uganda, som først i våre dagar bukka under for europearane si sterkare krigsorganisasjon. «Ørken og kulturland kviler aldri og ingen stad utan kamp ved sida av kvarandre; men kampane deira er einformige og fulle av gjentakingar.»³²

«Einformige og fulle av gjentakingar!» Det er verdshistoria i grunntrekka sine overhovudet, fordi den menneskelege psyka også i grunntrekka sine er den same overalt og reagerer likt på dei same påverknadene frå omgjevnadene, hos alle rasar av alle fargar i alle jordstrøk, i tropane så vel som i dei tempererte sonene. Ein må berre trekkje seg langt nok attende, velje standpunktet så høgt at det brokete spelet av einskildheiter ikkje lenger skjuler dei store massebevegingane for oss; då forsvinn «modi» for den kjempande, vandrande, arbeidande menneskeheita for blikket vårt, og «substansen» deira, den evig like, evig fornya, i skiftet varige, avslører for oss sine «einformige» lover.

Gradvis oppstår det andre stadiet av dette første, særleg når bonden, temd av tusen nederlag, har gjeve seg i skjebnen sin og oppgjeve all motstand. Då byrjar det å gry òg for den ville hyrden at ein bonde som er slått i hel, ikkje lenger kan pløye, og eit frukttre som er hogge ned, ikkje lenger kan bere. Han let av eigen interesse bonden leve og treet stå, når det er mogleg. Den væpna ekspedisjonen kjem som før, stivande av våpen, men ikkje lenger eigentleg i forventning om krig og valdsam tileigning. Han brenner og myrdar berre så mykje som er naudsynt for å halde ved lag den helsebringande respekten eller bryte einskild trass. Men i det heile, som regel, etter ein fastnaden sedvanerett, den første kimen til all statleg rett!, tek hyrden no berre overskotet til bonden. Det vil seie at han let han behalde hus, reiskapar og matvarer fram til neste innhaustinga.³³ Ei samanlikning: hyrden i første stadium er bjørnen som øydelegg bikuba ved å plyndre henne; i andre er han birøktaren som let henne få nok honning til å overvintre.

Eit enormt steg framover mellom første og andre stadium! Økonomisk og politisk eit enormt steg! For først var erverva til hyrdestammen reint okkupatorisk; nytinga i augneblinken øydela skånselslaust framtida si rikdomskjelde; no er erverva økonomisk, for all økonomi vil seie å halde hus med visdom, å avgrense nytinga i augneblinken av omsyn til framtida. Hyrden har lært å «kapitalisere». Eit like veldig steg politisk: det blodsfremmande mennesket, til då fredlaust bytte, har fått ein verdi, er erkjent som rikdomskjelde; det er riktig nok byrjinga til all trelldom, undertrykking og utbytting, men også ei byrjing til ei høgare samfunnsdanning som rekk ut over slektsfamilien; og allereie spann det seg, som vi såg, mellom røvarar og berøvde den første tråden av eit rettsforhold over kløfta som til då gapte mellom dødsfiendar og ikkje noko anna. Bonden får ein slags rett til det nødvendige livsopphaldet; det blir eit urett å drepe den som ikkje gjer motstand, eller å plyndre han heilt. Og betre enn som så! Finare, tartare trådar knyter seg til eit enno svært svakt nett, meir menneskelege tilhøve enn dei som den brutale vaneavtalen om deling etter mønster av partitio leonina rommar. Sidan hyrdane ikkje lenger møter bøndene rasande i kampens vreide, hender det også at ei audmjuk bøn blir oppfylt, eller at ei velgrunngjeven klage blir høyrd. Billegheitas kategoriske imperativ, «det du ikkje vil at ein skal gjere mot deg», som også hyrden lystrar strengt i samkvem med sine eigne blods- og stammefrendar, byrjar for første gong, enno heilt sjenert og lågmælt, å tale også for den blodsfremmande. Her er kimen til den grandiose ytre smeltingsprosessen som har skapt folka og folkeforbunda av dei små hordane og ein gong skal fylle omgrepet «menneskeheita» med liv; her likeins kimen til den indre einskipinga av dei som ein gong var splitta, som frå βάρβαροι-hatet førte til kristendomens og buddhismens allomfemnande menneskekjærleik.

Folketilhøyrsle og stat, rett og høgare økonomi, med alle utviklingar og greinar dei allereie har drive og enno skal drive, oppstod saman i det augneblinken av einståande verdshistorisk tyding då sigeren først skåna den beseira for å drive han varig som økonomisk ressurs. Rota til alt menneskeleg stikk no ein gong ned i det mørke jordsmonnet i det dyriske, kjærleik og kunst ikkje mindre enn stat, rett og økonomi.

Snart kjem noko anna til for å knyte desse sjelelege tilhøva endå tettare. I ørkenen finst det, utanom bjørnen som no er forvandla til birøktar, andre bjørnar som også er grådige etter honning. Hyrdestammen vår sperrer dei viltbana, han vernar «sin» kube med våpen. Bøndene vennar seg til å tilkalle hyrdane når ei fare truar dei; allereie står desse ikkje lenger fram som røvarar og mordarar, men som vernarar og redningsmenn. Ein førestelle seg jubelen til bøndene når hemnarflokken fører røva koner og born attende til landsbyen saman med dei avhogne hovuda eller dei flådde skalpane til røvarane. Det som her knyter seg, er ikkje lenger trådar, det er eit band av veldig fastleik og seigleik. Her er den fremste krafta i «integreringa» vist, som i det vidare forløpet av dei to opphavleg blodsfremmande, ofte nok språk- og rasefremmande etniske gruppene til slutt skal smi eitt folk med eitt språk og éin sed og ei nasjonalkjensle: felles liding og naud, felles siger og nederlag, felles jubel og dødsklage. Eit nytt veldig område har opna seg, «der herrar og trælar tener felles interesser; det skaper ein straum av sympati, av samhøyrsle. Kvar part anar, kjenner meir og meir i den andre mennesket; det som er likt i anlegget, blir kjent fram, medan det tidlegare berre var det ulike i ytre skapnad og drakt, i framandt språk og religion som egga til hat og motvilje. Ein lærer å forstå kvarandre, først i eigentleg meining, gjennom språket, så også sjeleleg; stadig tettare blir nettet av sjelelege samanhengar.

I dette andre stadiet av statsdanninga er alt vesentleg allereie innehalde i anlegget. Inkje vidare steg kan måle seg i tyding med det som førte frå bjørne- til birøktartrinnet. Vi kan difor nøye oss med korte antydingar.

Det tredje stadiet består i at «overskotet» til bondesamfunna regelmessig blir levert av dei sjølve som «tributt» i teltleiren til hyrdane, ei ordning som openbert har store fordelar for begge partar. For bøndene, fordi dei små uregelmessigheitene som fylgde med den tidlegare forma for skattlegging: nokre få drepne menn, valdtekne kvinner og nedbrende gardar, no fell heilt bort; for hyrdane, fordi dei, for å uttrykkje seg heilt kjøpmannsmessig, ikkje lenger har nokon «utgifter» og noko arbeid å leggje ned i denne «forretninga» og kan bruke den frigjorde tida og krafta på «utviding av drifta», det vil seie med andre ord, kan leggje under seg nye bondesamfunn.

Denne forma for tributt er oss allereie svært kjend frå historisk tid; hunarar, magyarar, tatarar og tyrkarar henta sine beste inntekter frå dei europeiske tributtane. Under visse omstende kan karakteren av eit tributt, som dei underlagde har å betale til herrane sine, allereie her bli meir eller mindre utviska, og ytinga får skin av å vere ein vernepeng eller til og med ei subsidie. Ein kjenner segna om Attila, som den keisarlege sløpingen i Bysants let avbilde som sin lensfyrste, fordi tributtet synte han å vere ei hjelpesum.

Det fjerde stadiet tyder igjen eit svært viktig steg framover, fordi det bringar til den avgjerande føresetnaden for at «staten» kjem i stand i den ytre forma vi er vane med: den romlege foreininga av dei to etniske gruppene på eitt område.³⁴ (Som kjent kan inga juridisk definisjon av staten klare seg utan omgrepet statsområde.) Frå no av blir dei opphavleg internasjonale tilhøva mellom dei to gruppene omforma meir og meir til intranasjonale.

Denne romlege foreininga kan ha ytre grunnar: kanskje har sterkare hordar trengt hyrdane framover; kanskje har folkeveksten i steppa vakse ut over næringsevna til beita; kanskje har ei stor kveg-stordaude tvinga hyrdane til å byte den ubegrensa vidda med trongen i elvedalen. Alminneleg er likevel indre grunnar nok til å få hyrdane til å søkje nærleiken til bøndene. Verneplikta mot «bjørnane» tvingar dei til å halde minst eit oppbod av unge krigarar i nærleiken av kuben, og det er samstundes ein god varsemdsregel for å halde biene attende frå opprørslyst eller ei eventuell tilbøyelegheit til å setje ein annan bjørn over seg som birøktar. For også det er ikkje sjeldan. Slik er, om overleveringa fortel rett, sønene til Rurik komne til Russland.

Til å byrje med er det romlege naboskapet enno ikkje noko statleg fellesskap i snevrare meining, det vil seie ein einskapsorganisasjon.

Der dei har å gjere med heilt ukrigerske underlagde, fører hyrdane, vandrande og beitande, nomadelivet sitt roleg vidare mellom perioikane og helotane sine. Slik dei lyse wahumaane,³⁵ «dei vakraste menneska i verda» (Kandt), i Sentral-Afrika; slik tuareg-klanen hadanara av stammen asgar, som har «teke butad mellom imradane og er blitt omstreifande fribyttarar. Desse imradane er asgarane si tenande klasse, som desse lever av, sjølv om dei første er i stand til å stille ti gonger fleire stridsmenn; stillinga deira er omtrent som den spartanarane hadde til helotane.»³⁶ Slik tedaane i nabolandet Borku: «Slik som landet deler seg i nomadenærande halvørken og i hagar og daddellundar, slik deler befolkninga seg i nomadar og busette. Begge held kvarandre likevekt kva talet angår: det kan vere 10—12000 til saman; men det er sjølvsagt at desse blir beherska av hine.»³⁷

Og tilsvarande gjeld for heile hyrdefolkgruppa galla, masai og wahuma:

«Medan eigedomsskilnadene er store, finst det få slavar som tenande klasse. Dei blir representerte av lågare stilte folk som lever romleg åtskilde. Hyrdelivet er grunnlaget for familien, for staten og samstundes prinsippet for dei politiske rørslene. I dette vide området finst det mellom Shoa og dets sørlege forland på den eine sida og Zanzibar på den andre inga fast politisk makt, trass i den høgt utvikla sosiale inndelinga.»³⁸

Men der anten landet er uegna for storfehald, slik som til dømes Vest-Europa nesten overalt, eller der ei mindre ukrigersk befolkning let ein vente freistnader på oppstand, der blir herrebefolkninga meir eller mindre busett, sit, naturleg nok på faste eller strategisk viktige punkt, i teltleirar eller borger eller byar. Herfrå styrer dei «undersåttane» sine, som dei elles ikkje bryr seg vidare om enn tributtretten krev. Sjølvstyre og kultutøving, rettspleie og økonomi blir heilt overlatne til dei underlagde; ja, til og med den autoktone forfatninga deira og dei lokale styresmaktene deira blir uendra.

Dersom Frants Buhl³⁹ har referert rett, så var dette byrjinga til det israelittiske herredømmet i Kanaan. Abessinia, denne veldige militærmakta som imponerer oss som fullstat, synest heller ikkje å vere komen langt utover det fjerde stadiet. I det minste fortel Ratzel:⁴⁰ «Slik som dei orientalske monarkane i gammal og ny tid aldri bekymra seg stort om det indre styret og rettspleia til dei underlagde folka, var og er hovudomsorga til abessinarane tributtet.» Men det beste dømet på det fjerde stadiet gjev historia oss i ordninga i det gamle Mexico før conquistaen:

«Konføderasjonen, med mexikanarane i brodden, hadde noko meir framskridne omgrep om erobring. Av han vart berre dei stammane utrydda som gjorde motstand. Elles vart dei overvunne berre plyndra og så forplikta til tributt. Den slegne stammen styrde seg som før gjennom overhovuda sine, inga tanke, som i Peru, om å danne eit samanhengande rike fylgde det første overfallet, berre skremsel og utbytting. Slik var då det såkalla riket Mexico på erobringstida berre ei kjede av skremde indianarstammar som, sjølv levande sky åtskilde frå kvarandre, vart haldne nede av otte for utfalla frå eit uangripeleg røvarreir i deira midte.»⁴¹

Som ein ser, er det her enno ikkje tale om ein stat i eigentleg meining. Ratzel fastslår dette treffande i den fylgjande merknaden:

«Ser ein kor langt dei punkta som krigarane til Montezuma la under seg, var skilde frå kvarandre ved ikkje underlagde område, så kjenner ein seg freista til å trekkje samanlikningar med hovaane sitt herredømme over Madagaskar. Spreiinga av nokre få garnisonar, betre sagt militære koloniar, over landet, som møysamt held ein byttekrins på nokre få timar i underkasting, tyder for oss ikkje einevelde.»⁴²

Men frå dette fjerde fører tinga si logikk raskt til det femte stadiet, som no allereie nesten er den fulle staten.

Stridar oppstår mellom nabolandsbyar eller gauar, kva valdsame utfall herrelaget ikkje kan tole, sidan «prestasjonsevna» til bøndene då måtte lide; det kastar seg opp til voldgiftsdomar og tvingar i naudsfall gjennom kjennelsen sin. Til slutt har det ved «hoffet» til kvar landsbykonge eller gauhøvding sin embetsmessige representant, som utøver makta, medan den gamle herren beheld skinnet av makt. For primitive tilhøve utgjer inka-staten det typiske dømet på denne ordninga.

Her sat inkaene samla i Cuzco, der dei hadde arvelanda og bustadene sine.⁴³ Men i kvart distrikt residerte ein representant for inkaene, tucricuc, ved hoffet til den innfødde høvdingen. Han «hadde tilsyn med alle saker i distriktet sitt; han hadde å sørgje for utskriving av mannskap til hæren, å føre tilsyn med innleveringa av avgiftene, å påleggje hoveri samt veg- og brubygging, å leie rettsvesenet, kort sagt alt som galdt distriktet hans, stod under tilsynet hans.»⁴⁴

Det som amerikanske jegerar og semittiske hyrdar har utvikla, finn ein også i området til dei afrikanske hyrdane. I Ashanti er tucricuc-systemet likeeins typisk utvikla,⁴⁵ og også dualla har over undersåttane som bur i åtskilde landsbyar oppretta «eit mellomting av lensvesen og slaveri grunnlagt på erobring».⁴⁶ Og om barotse fortel den same forfattaren ei forfatning som allereie nesten heilt svarar til den mellomalderske føydalordninga på det tidlegaste trinnet: deira «landsbyar er…. som regel omgjevne av ein krans av grender der livegne bur, som i næraste omegn må dyrke åkrar for herrane sine, dyrke korn eller også gjete kveghjordar».⁴⁷ Her er det for våre omgrep berre framandt at dei einskilde herrane ikkje bur i borger eller hallar, men landsbyvis mellom dei underlagde.

Frå inkaene til dorarane i Lakedaimon, Messenia og Kreta er det berre eit like lite steg som frå fulbe, dualla og barotse til dei høvesvis stramt organiserte føydalstatane i dei afrikanske negerrika Uganda, Unyoro osb. og til dei heilt tilsvarande føydalrika i Aust- og Vest-Europa og heile Asia. Tinga utviklar seg overalt i kraft av den same sosialpsykologiske logikken mot det same målet. Naudsynet av å halde dei underlagde i skikk og ved full ytingsevne fører steg for steg frå det femte til det sjette stadiet, nemleg til utforminga av staten i kvar meining, til den fulle intranasjonaliteten og til utviklinga av «nasjonaliteten». Stadig oftare blir tvangen til å gripe inn, til å megle, til å straffe, til å framtvinge; vana med å herske og bruken av herredømmet blir utforma. Dei to gruppene, først romleg åtskilde, så foreinte på eitt område, men enno berre lagde ved sida av kvarandre, så rista om kvarandre, ei mekanisk «blanding» i kjemiens meining, blir meir og meir til ei «kjemisk sambinding». Dei trenger inn i kvarandre, blandar seg, smeltar saman i bruk og sed, språk og gudsteneste til ei eining, og allereie spinn det seg også trådar av blodsslektskap frå overskikt til underskikt. For overalt vel herrefolket seg dei vakraste jomfruene blant dei underlagde til bihustruer, og ein stamme av bastardar veks opp, snart innordna i herrelaget, snart forkasta og då, i kraft av herreblodet som rullar i årene deira, dei fødde førarane for dei beherska. Den primitive staten er ferdig, form og innhald.