III. Sjøstaten

Livs- og lidingsvegen til den staten som sjønomadane grunnla, er, som sagt ovanfor, bestemt av handelskapitalen, slik som landstatens veg er bestemt av jordkapitalen, og, la oss leggje til, den moderne forfatningsstatens av produksjonskapitalen. Men sjønomaden har ikkje funne opp handel og kjøpmannskap, messer, marknader og byar; han fann dei ferdige og utforma dei berre etter sine interesser. Alt dette var for lengst utvikla i det økonomiske middels teneste, i den likeverdige bytehandelens teneste.

For første gong i vår framstilling støyter vi her på det økonomiske middel ikkje som utbyttingsobjekt for det politiske middel, men som medskapande subjekt ved statens oppkome, som så å seie «varpen» som går inn i den «veften» føydalstaten har skapt, for saman med han å veve eit rikare mønstra verk. Sjøstatens genese ville ikkje kome til full klårleik om vi ikkje sende den førstatlege marknadsomsetnadens utvikling i førevegen. Og meir: det er umogleg å stille den moderne staten ein prognose viss ein ikkje kjenner dei danningane det økonomiske middel sjølvstendig har skapt i bytehandelen.

a) Den førstatlege handelen

Den psykologiske forklaringa av bytet har grensenytteteorien gitt oss: dens største fortenesto. Etter henne blir den subjektive verdsetjinga av eit økonomisk gode desto lågare, jo meir av same slag som finst i same økonomiske subjekts eige. Møter dette eit anna økonomisk subjekt som likeeins eig ei mengd innbyrdes like, men frå det førstes ulike, gode, så vil dei gjerne byte, føresett at bruken av det politiske middel er utelukka, det vil seie ved openbert lik styrke og væpning eller, på det aller tidlegaste trinn, innanfor blodsfredens krins. Ved bytet får kvar eit gode av svært høg subjektiv verdi mot eit gode av svært låg subjektiv verdi, båe vinn altså.

Den primitives ønske om å byte må, med hans barnlege vesen, som gir lite akt på det eigde, men begjærer det som tilhøyrer den framande med brennande lidenskap og knapt lèt seg påverke nemneverdig av rekneande økonomiske overleggingar, naturleg nok verke endå mykje sterkare på han enn på oss.

For øvrig skal det ikkje fortiast at det skal finnast eit tal naturfolk som ikkje har den minste forståing for byte. «Cook fortel at det på Polynesia fanst folkeslag som det ikkje let seg knyte noka forbindelse med, for gåver gjorde ikkje det minste inntrykk på dei og vart seinare kasta bort; alt ein synte dei, såg dei på med likegyldigheit, dei begjærte ikkje det minste av det, og av sine eigne ting ville dei ikkje overlate noko som vederlag — kort sagt, dei hadde ikkje den minste førestilling om kva handel og byte er».¹ Også Westermarck er av den meining at «byte og handel er forholdsvis seine oppfinningar». Mot Peschel, som lèt mennesket byte alt på sitt aller tidlegaste trinn som er oss tilgjengeleg, bemerkar han at vi ikkje har noko prov for «at hulebuarane frå Périgord i reinsdyrtida har fått bergkrystallen, dei atlantiske skjela og horna av den polske saiga-antilopa på bytets veg».²

Til tross for desse unntaka, som også kan tillate andre forklaringar (kanskje frykta dei innfødde trolldom), viser likevel folkekunnskapen at lysta til byte og handel er ein allmennmenneskeleg eigenskap: naturleg nok kan denne drifta først kome til utfalding når nye lokkande gode ved møtet med framande trer inn i urmenneskets synsfelt; for i kransen av eigne blodsfrendar har kvar dei same slags gode og, ved den naturvaksne kommunismen, i gjennomsnitt også den same mengda.

Ved møtet med framande kan det likevel berre kome til tilfeldig byte, som må vere byrjinga til all regelmessig handel, når dette møtet er fredeleg. Er eit slikt fredeleg møte med framande då mogleg? Står ikkje heile urmenneskas liv — vi talar her om bytehandelens byrjingar! — under teiknet: «homo homini lupus»?

Faktisk er også handelen på dei høgare trinn som regel sterkt påverka av det «politiske middel». «Handelen følgjer i alminnelegheit ranet».³ Men dens første byrjingar skuldast likevel overvegande det økonomiske middel, er resultat ikkje av krigs-, men av fredsomgang.

Dei primitive jegerane sine internasjonale forhold til kvarandre må ikkje setjast på line med jegerane og hyrdane sine forhold til hakkebønder eller hyrdane sine innbyrdes forhold. Visst finst det feider av blodhemn eller på grunn av kvinneran eller også på grunn av krenking av jaktområda sine grenser: men dei manglar den brodden som berre veks av pengebegjær, av ønsket om å rane framande sine arbeidsprodukt. Difor er dei primitive jegerane sine «krigar» som regel mindre verkeleg krig enn slagsmål og enkeltkampar, som ofte nok, ikkje ulikt dei tyske studentmensurane, går etter eit bestemt seremoniell og berre til ein lettare grad av kampudyktigheit, så å seie «til første blod».⁴ Desse stammene, som er svært svake i mannstal, vaktar seg med rette for å gi fleire offer enn — til dømes ved blodhemn — uunngåeleg, og framfor alt for å framprovosere ny blodhemn.

Slik er også blant desse stammene, og likeins blant dei primitive hakkebøndene, hos dei brodden frå det politiske middel likeeins manglar, dei fredelege forholda til naboane på same økonomiske trinn utan samanlikning sterkare enn blant hyrdane. Vi kjenner eit heilt tal tilfelle der dei kjem fredeleg saman for felles utnytting av naturskattar. «Allereie på primitive kulturtrinn samlar større folkemengder seg tidvis på stader der nyttige ting førekjem i større mengder. Indianarane i ein stor del av Amerika valfarter til pipesteinleia, andre samlar seg kvart år til innhaustinga ved Zizania-sumpane ved dei nordvestlege innsjøane; dei så spreidd busette australiarane i Barku-området kjem frå alle kantar til haustfestar ved sumpbeda med kornberande Marsiliaceae». ⁵ «Når Bunga-Bunga-treet i Queensland ber sin melaktige frukt i rikt mål, er forrådet større enn stammen kan forbruke, og framande stammar får lov til å ete av det».⁶ «Fleire stammar blir samde om felles eige av bestemte strok, også om det av fonolittbrot til øksene».⁷ Vi høyrer også om felles rådslagingar og rettsmøte blant dei eldste frå fleire australske stammar, der heile den øvrige folkesetnaden dannar koronaen, «omstanden» i den germanske tingordninga.⁸

Det er berre naturleg at det ved slike samankomstar innfinn seg bytehandel, og kanskje er «vekemarknadene som blir haldne av negerfolka i Sentral-Afrika midt i urskogen under særskilt fredsvern»⁹ oppstått slik, og likeeins dei store messene til polarjegerane, tsjuktsjarane osv., som skal vere uråldrige.

Alle desse tinga føreset utviklinga av fredelege omgangsformer mellom nabogrupper. Og slike former finn vi også nesten overalt. Dei kunne lett oppstå på det trinnet vi her ser på; for enno er ikkje den oppdaginga gjord at mennesket kan tene som arbeidsmotor, og difor blir den blodsframande berre «in dubio» sedd som fiende. Kjem han i openbert fredeleg hensikt, blir han også teken imot fredeleg. Og det har utvikla seg ein heil kodeks av folkerettslege seremoniar som er bestemte til å prove ankomarens fredsvilje.¹⁰ Ein legg frå seg våpna og viser den forsvarslause handa; ein sender parlamentærar i førevegen, som overalt er ukrenkelege.¹¹

Det er klårt at desse formene utgjer ei slags gjesterett, og faktisk er det gjesteretten som først gjer den fredelege handelen mogleg, og utvekslinga av gjestegåver synest å innleie sjølve bytehandelen. Av kva sjelelege røter veks så gjesteretten fram?

Etter Westermarck i hans nett utkomne monumentale verk «Opphav og utvikling av moralbegrepa»¹² byggjer gjestfridomens skikk, i tillegg til nyfikna, som håpar å få nyheiter av den som kjem langvegs frå, framfor alt også på otten for ei eventuell trolldomsmakt hos den framande, som ein tiltrur han nett som framand.¹³ (Sjølv i Bibelen blir gjestfridomen tilrådd med den grunngjevinga at ein aldri kan vite om den framande ikkje er ein engel.) Det overtrua slektet fryktar hans forbanning (grekarane sin Erinye) og skundar seg å stemme han gunstig. Er han teken imot som gjest, er han ukrenkeleg og nyt blodsgruppas fredsrett med, som medlem han reknast å vere under opphaldet; og slik grip også den urvaksne eigedomskommunismen som rår her, han. Verten krev og får det som passar han, og gir gjesten til gjengjeld det denne begjærer. Blir den fredelege omgangen hyppigare, kan det av den gjensidige gjestegåva etter kvart utvikle seg ein handel, fordi kjøpmannen gjerne vender attende dit han fann god mottaking og fordelaktig byte og der han allereie har gjesteretten, som han andre stader først må erverve, kanskje under livsfare.

Føresetnaden for utviklinga av ein regelmessig varehandel er naturlegvis eksistensen av ei «internasjonal» arbeidsdeling. Og ei slik finst også tidlegare og i større utstrekning enn ein i alminnelegheit er tilbøyeleg til å anta. «Det er heilt gale å anta at arbeidsdelinga først inntrer på eit høgare trinn av den økonomiske utviklinga. Indre Afrika har sine landsbyar av jernsmedar, ja av slike som berre lagar kastekniver; Ny-Guinea sine pottemakarlandsbyar, Nord-Amerika sine pilspissmakarar».¹⁴ Av slike spesialitetar utviklar det seg ein handel, anten ved omreisande kjøpmenn, anten ved gjestegåver eller fredsgåver frå folk til folk. I Nord-Amerika driv kaddoane handel med bogar; «obsidian vart overalt brukt til pilspissar og knivar: ved Yellowstone, ved Snake River, i New Mexico, men framfor alt i Mexico. Så spreidde det kostbare stoffet seg over heile landet til Ohio og Tennessee: ein veg på nesten 3000 km».¹⁵

I samsvar med dette fortel Vierkandt: «Av naturfolka sin lukka husheldsøkonomi følgjer ei handelsmåte hos dei som avvik fullstendig frå dei moderne forholda…. Kvar einskild stamme har utvikla visse særlege ferdigheiter som gir høve til utveksling. Sjølv hos dei forholdsvis lågtståande indianarstammene i Sør-Amerika finn vi allereie slike skilnader…. Gjennom ein slik handel kan produkt spreiast ekstraordinært vidt, men ikkje på direkte veg ved yrkesmessige handelsmenn, men ved gradvis utbreiing frå ein stamme til ein annan. Opphavet til ein slik handel er, slik Bücher har utført, å føre attende til utvekslinga av gjestegåver».¹⁶

Utanom av gjestegåvene kan ein handel utvikle seg av dei fredsgåvene motstandarane rekkjer kvarandre etter eit samanstøyt som teikn på forsoning. «Hadde folk», slik fortel Sartorius om Polynesia, «frå ulike øyar støytt saman, så kunne fredsgåvene vere noko nytt for kvar, og når så gåve og motgåve behaga båe, gjentok ein dei og var også her komen til godebytet. Men i motsetnad til gjestegåvene var her føresetnaden for ein varig omgang gitt. Det hadde ikkje funne stad ei berøring mellom individ, men mellom stammar, mellom folk. Derved er kvinnene det første objektet for utveksling: dei dannar bindeleddet mellom dei framande stammane, og det er — slik mange kjelder prover — mot kveg dei blir bytte».¹⁷

Vi støyter her på eit objekt for utveksling som også utan «internasjonal arbeidsdeling» let seg byte. Og det ser til og med ut som om kvinnebytet i mange tilfelle har jamna vegen for godebytet, som om det har vore det første steget mot folkas fredelege integrering, som går side om side med den krigerske gjennom statsdanninga.

Lippert¹⁸ meiner riktig nok at det fredelege eldbytet er endå eldre. Men sidan han berre kan slutte seg til denne visseleg svært gamle skikken av kult- og rettsrestar, medan ho ikkje lenger er tilgjengeleg for vår umiddelbare iaktaking, vil vi her sjå bort frå ho.

Derimot er kvinnebytet ei overalt iaktteken førekomst, og utan tvil må ein leggje det til ei ekstraordinært sterk innverknad på utforminga av den fredelege omgangen mellom nabostammar og på førebuinga av godebytet. Soga om sabinarkvinnene, som kasta seg mellom sine brør og ektemenn som trådde fram til kamp, må i løpet av menneskeslektas utvikling ha vore sann tusenfald. Nesten overalt gjeld slektskapsekteskap som ugjerning, som «blodskam», av grunnar vi ikkje kan gå inn på her;¹⁹ overalt rettar kjønnsdrifta seg mot naboanes kvinner, og kvinneran er ein del av dei første mellomstammelege forholda; og nesten overalt, der ikkje sterke rasskjensler verkar imot, blir ranet etter kvart avløyst av byte og kjøp: er då ikkje mannens eigen blodsslektning som substrat for kjønnsomgang av like liten subjektiv verdi som den framande er av høg!

Dei forholda som på denne måten er knytte, blir no, når arbeidsdelinga overhovud gjorde godebyte mogleg, gjorde nyttbare for dette; dei eksogame gruppene trer inn i eit i regelmessig forløp fredeleg forhold. Freden som omgir blodsslektskapshorden, strekkjer seg heretter over ein vidare krins. Eitt einaste døme av utallege: «Kvar av dei to Kamerunstammene har sine eigne ‘bush countries’, stader som folka deira driv handel med, og der dei gjennom gjensidige giftermål har slektskap. Slik blir eksogamien også her folkeforbindande».²⁰

Dette er hovudlinjene i utfaldinga av den fredelege bytehandelen: frå gjesterett og kvinnebyte, kanskje også eldbyte, til godebyte. La oss enno leggje til at marknadene og messene, ofte også handelsmennene, som vi allereie fleire gonger har anmerka, svært ofte, nesten regelmessig, blir sedde som ståande under vern av ein gud som verner freden og hemner fredsbrot, og vi har ført grunntrekka i dette overmåte viktige sosiologiske fenomenet fram til det punktet der det politiske middel grip forstyrrande, omformande, vidareførande inn i det økonomiske middels skapningar.

b) Handelen og den primitive staten

Ranarkrigaren har to viktige grunnar til å behandle slike marknader og messer, som han finn i sitt med sverdet erobra påverknadsområde, varsamt.

Den eine, utanomøkonomiske, er at også han kjenner den overtruiske otten for guden som hemner fredsbrotet. Den andre, økonomiske, og sannsynlegvis mektigare, er den — eg trur her å peike på denne samanhengen for første gong — at han sjølv ikkje godt kan unnvere marknaden.

Hans bytte inneheld på primitivt trinn mange gode som ikkje eignar seg til hans umiddelbare forbruk og bruk. Han har gode berre av få slag, men av desse så mange eksemplar at «grensenytten» av kvart einskild for han er svært liten. Det gjeld framfor alt det viktigaste utbyttet av det politiske middel, slavane. For først å tale om hyrden, så er hans slavebehov avgrensa av storleiken på hans hjord: han er fullt ut villig til å byte bort overskotet mot andre gode som har verdi for han: salt, smykke, våpen, metall, vevstoff, reiskapar osv. Difor er hyrden ikkje berre alltid også ranar, men alltid også kjøpmann, handelsmann, og verner handelen.

Han verner handelen som kjem til han for å byte hans bytte mot gode frå ein framand kulturkrins; frå gammalt av har nomadane mot vernepengar leidsaga karavanane som dreg gjennom stepper og ørkenar deira; og han verner handelen også på dei stadene han allereie hadde teke i bruk før statens oppkome. Nøyaktig dei same overleggingane som førte hyrden til å gå frå bjørne- til birøktarstadiet, må ha foranlaga han til å ta vare på og verne gamle marknader og messer. Ei eingongsplyndring tyder også her å drepe hønsa som legg dei gylne egga; mykje meir fordelaktig er det å ta vare på marknaden, heller enn å grunnfeste hans fred; og i tillegg til fordelen av å byte til seg framande gode mot bytte også å motta vernepengane, herreskatten. Difor har overalt fyrstane i føydalstaten på alle trinn teke marknadene, vegane og kjøpmennene under sitt særskilde vern og sin «kongefred», ofte nok til og med førehaldt seg monopolet på framandhandelen. Vi ser dei likeeins overalt ivrig opptekne med å kalle nye marknader og byar til live ved å gi vern og rettar.

Denne interessa for marknadsvesenet lèt det også tre fram som fullt ut truverdig at hyrdestammar i den grad respekterte eksisterande marknader i sitt påverknadsområde at dei heldt seg heilt borte frå all bruk av det politiske middel, ikkje ein gong oppretta «herredømmet» over dei. Det Herodot forbausa fortel om den heilage marknaden til argippearane i det lovlause landet til dei skytiske hyrdane, at dei våpenlause innbyggjarane var verksamt verna av marknadsplassens heilage fred, er i seg sjølv nok truverdig og blir endå meir truverdig ved mange liknande fenomen: «Ingen menneske gjer desse noko vondt, for dei gjeld som heilage; dei har heller ingen krigerske våpen; dessutan er det dei som megler i naboanes stridar, og den som er komen unna til dei som flyktning, han gjer ingen noko vondt». ²¹ Liknande finst ofte: «Alt dette er stadig den same argippeehistoria, historia om den ‘heilage’, ‘rettferdige’, ‘våpenlause’ handeldrivande og stridsmeglande vesle stammen midt i ei beduinaktig nomadisk folkesetnad».²² Som eit døme på eit mykje høgare trinn kan Caere nemnast, som innbyggjarar ifølgje Strabon «galdt mykje blant hellenarane på grunn av sin tapperheit og rettferd, og fordi dei, så mektige dei var, avstod frå ran». Mommsen, som fører opp staden, føyer til: «Det er ikkje sjøran som er meint, som den caeritiske kjøpmannen vil ha tillate seg som kvar annan, men Caere var ei slags frihamn for fønikarane som for grekarane».²³

Caere er ikkje, som argippearanes marknad, ein marknad i innlandet i landnomadanes område, men ei freda hamn i sjønomadanes område. Vi støyter her på ei av dei typiske danningane som etter mi meining hittil ikkje er vurderte etter fortenesto i si tyding. Dei har, som det synest meg, utøvd ein mektig påverknad på sjøstatanes oppkome.

Dei indre grunnane nemleg, som vi så førte landnomadane til handel og, om ikkje til marknadsgrunnlegging, så likevel til marknadsskåning, måtte med endå auka kraft tvinge sjønomadane til den same åtferda. For transporten av bytet, særleg hjordar og slavar, som er vanskeleg på ørken- og steppestiane og — på grunn av framdriftas langsamheit, som lettar ei forfølging — også farleg, er lett og ufarleg i krigskano og «drake». Difor er vikingen i eit heilt anna monn kjøpmann og marknadsbesøkjar enn hyrden. «Krig, handel og piratverksemd, treeinige er dei, ikkje å skilje», heiter det i «Faust».

c) Sjøstatens oppkome

Til denne handelen med sjøranets bytte er, trur eg, i mange tilfelle oppkomet av dei byane å føre attende, rundt dei som deira politiske hovudstader bystatane i «den gamle historia», det vil seie den middelhavske kulturen, voks ut; i svært mange andre tilfelle har den same handelen medverka til å føre dei til det same målet for politisk utforming.

Ein vil i alminnelegheit kunne føre oppkomet av desse marknadshamnene attende til to typar: dei voks fram anten som sjørøvarborgar direkte ved fiendtleg fotfeste på ei framand kyst eller som «kjøpmannskolonier» som vart sleppte inn på grunnlag av fredeleg avtale i hamner i framande primitive eller utfalda føydalstatar.

For den første typen, som nøyaktig svarar til det fjerde stadiet i vårt skjema, for etableringa altså av ein væpna piratkoloni på eit kommersielt gunstig og strategisk forsvarleg punkt av kysten i framand område, har vi eit tal viktige døme frå oldtidas historie. Det mest tydningsfulle er Karthago; og ei heil kjede av like sjøborgar la dei hellenske sjønomadane, joniarar, dorarar, akaiarar, an på den adriatiske og tyrrhenske kysten av Sør-Italia, på øyane i desse havet og ved golfane i Sør-Frankrike. Fønikarar, etruskarar,²⁴ hellenarar, etter nyare forsking angivelig også karane, har rundt heile Middelhavet grunnlagt sine «statar» etter same type, med heilt den same stendeinndelinga i herrar og i hoveri arbeidande åkerdyrkarar i nabolaget.²⁵

Nokre av desse kyststatane har vakse ut til føydalstatar av nøyaktig same type som landstatane: herreklassen vart eit grunneigararistokrati. Avgjerande for det var for det første geografiske forhold: mangelen på gode hamner, eit vidt, av fredelege bønder busett bakland; og på den andre sida vel også den frå heimlandet medbrakte stendeorganisasjonen. Det var flyktande edelingar, overvunne i indre feider, eller yngre søner, undertida ein heil «heilag vår», som drog «på viking»: hadde dei allereie heime vore oppdregne som landjunkarar, så søkte dei også i framand land igjen «land og folk». Angelsaksane sin okkupasjon av England og normannarane sin av Sør-Italia er slike tilfelle, likeins den spansk-portugisiske koloniseringa av Mexico og Sør-Amerika. Ytterlegare, svært viktige døme på denne danninga av landføydalstatar ved sjønomadar er dei akaiiske koloniane i Stor-Hellas: «Dette akaiiske bystadsforbundet var ei eigentleg kolonisering. Byane var utan hamner — berre Kroton hadde ei tolleg red — og utan eigen handel; sybaritten rosa seg av å gråne mellom bruene i sin lagunby, og kjøp og sal besørgde milesarar og etruskarar for han. Derimot hadde grekarane her ikkje berre kystbeltet, men rådde frå hav til hav. den innfødde jordbrukande folkesetnaden måtte i klientforhold eller til og med i liveigenskap drive jorda og svare han avgift». ²⁶ Liknande vil dei fleste doriske koloniane på Kreta ha vore organiserte.

Men, anten desse «landstatane» har vore hyppigare eller sjeldnare, for verdshistoriens forløp oppnådde ikkje dei tyding, men dei sjøbyane som la si tyngd på handel og kaperi. Mommsen stiller dei akaiiske landjunkarane skarpt og treffande opp mot dei «kongelege kjøpmenn» i dei øvrige hellenske koloniane i Sør-Italia: «Også dei forakta slett ikkje jordbruk og landvinning; det var ikkje hellenarane si måte, i det minste sidan dei var komne til sin kraft, å la seg nøye med ein befesta faktori på fønikisk vis i barbarland. Men visst var desse byane først og fremst grunnlagde for handelens skuld, og difor då også, heilt avvikande frå dei akaiiske, gjennomgåande anlagde ved dei beste hamnene og landingsplassane».²⁷ Vi kan vel anta — for dei joniske koloniane er det sikkert — at byggrunnleggjarane her ikkje var landjunkarar, men allereie sjøfarande kjøpmenn.

Men slike sjøstatar eller sjøbyar i eigentleg forstand oppstod ikkje berre ved krigersk erobring, men også av fredelege byrjingar ved ein meir eller mindre blanda «penetration pacifique».

Der vikingane nemleg ikkje støytte på fredelege bønder, men på forsvarsdyktige føydalstatar av det primitive trinn, tok og baud dei fred og slo seg ned som kjøpmannskolonier.

Vi kjenner slike tilfelle frå heile verda, i hamner og landmarknader. Nærast oss står busetjingane til dei nordtyske kjøpmennene i nord- og austersjølanda: Stalhof i London, hansaen i Sverige og Noreg, på Skåne og i Russland: Novgorod. I Vilnius, hovudstaden til dei litauiske storfyrstane, fanst ein slik koloni, og Fondaco dei Tedeschi i Venezia er også eit døme på det. Nesten overalt sit dei framande i slutta masse, med eigen rett og under eigen jurisdiksjon, og svært ofte oppnår dei stor politisk påverknad, som ofte stig til herredømme over staten. Ein trur å høyre ei samtidig skildring av den fønikiske eller hellenske invasjonen av Middelhavslanda omkring byrjinga av det første årtusen før Kristus, når ein les den følgjande meldinga av Ratzel om kystlanda og øyane i Det indiske hav: «Heile folkeslag er gjennom handelen så å seie gjorde flytande, slik framfor alt dei ordtaksmessig dyktige, ivrige, allestadsnærverande malaiane av sumatransk herkomst og dei like så smidige som forræderske bugiane frå Celebes, som frå Singapore til Ny-Guinea ikkje manglar på nokon plass og i nyare tid særleg på Borneo i masse er innvandra etter oppmoding frå innfødde fyrstar. Deira påverknad er så sterk at ein tillèt dei å styre seg etter sine eigne lover, og dei kjenner seg så sterke at det ikkje har mangla på freistnader hos dei på å stille seg uavhengig. Atchinesarane inntok tidlegare ei liknande stilling: etter nedgangen til Malakka, som sumatranske malaiar hadde gjort til emporium, var Atchin i nokre tiår i den verdshistoriske vendetida omkring byrjinga av 1600-talet den livlegaste reden i dette fjerne austen».²⁸ Nokre andre døme, utvalde blant talause, kan følgje for å vise den allmenne utbreiinga av denne busetjingsforma: «I Urga, der dei dominerer politisk, er kjøpmennene samanstua i ein særskild kinesisk by».²⁹ I dei israelittiske statane fanst «små koloniar av framande kjøpmenn og handverkarar, som ein overlot bestemte bydelar, der dei, ståande under kongens vern, kunne leve etter sine eigne religiøse skikkar», jf. 1. Kong. 20,34-³⁰ «Den efraimittiske kongen Omri såg seg på grunn av dei krigerske suksessane til sin motstandar, den damaskenske kongen, tvinga til å overlate arameiske kjøpmenn visse delar av byen Samaria, der dei under kongeleg vern kunne drive handel. Då krigslukka seinare var gunstig for hans etterfølgjar Ahab, kravde denne av den arameiske kongen den same føretrinnsretten for dei efraimittiske kjøpmennene i Damaskus».³¹ «Overalt stod italikarane saman som fast sluttede og organiserte massar, soldatane i sine legionar, kjøpmennene i kvar større by som eigne selskap, dei i den einskilde provinsielle rettskrins busette eller opphaldande romerske borgarane som ‘kransar’ (conventus civium Romanorum) med sin eigen jurymannsliste og i ein viss forstand med kommuneforfatning».³² Vi vil enno minne om jødanes ghettoar, som før dei store jodeforfølgingane i mellomalderen ikkje var noko anna enn slike sluttede kjøpmannskolonier; og vil gjere merksam på at også i dag dei europeiske kjøpmennene i kystbyane i sterkare eksotiske rike dannar heilt liknande «conventus» med eigen forfatning og (konsulær-)jurisdiksjon; Kina må tåle det enno i dag, likeins Tyrkia, Marokko osv., medan Japan først nyleg har kunna riste av seg denne diminutio capitis.

For vår betraktning er det mest interessante ved desse koloniane at dei overalt har ei tendens til å utvide den politiske innverknaden sin til fullt herredøme. Det er ikkje noko oppsiktsvekkjande ved det. Kjøpmennene har ein rikdom i lausøyre som er fullt eigna til å verke avgjerande inn i dei politiske floker som alle føydalstatar stadig er utsette for, anten det gjeld internasjonale feider mellom to nabostatar eller intranasjonale kampar, til dømes om tronfølgja. Dertil kjem at det ofte står ei sterk makt bak kolonistane, nemleg morfolket deira, som dei kan stole på fordi slektskapsband og uvanleg sterke kommersielle interesser bind dei saman, og at dei sjølve, i sitt krigsvande skipsfolk og sine tallause slavar, ofte kan stille i marka ei eigenmakt som er betydeleg i dei små tilhøva. Den følgjande skildringa av den rolla arabiske kjøpmenn har spela i Aust-Afrika synest meg å framstille ein historisk type som hittil er blitt altfor lite påakta:

«Då Speke i 1857 som første europear tok denne vegen, var araberane kjøpmenn som budde som framande i landet; då han i 1861 for andre gong slo inn på den same vegen, liknet araberane allereie store godseigarar med rikt jordeige og førte krig med den arvelege herskaren i landet. Denne prosessen, som jo også har gjenteke seg i mange andre land i det indre av Afrika, følgjer med naudsyn av tilhøva. Dei framande kjøpmennene, arabarar og swahili, bed om løyve til gjennomreise, for kva dei betaler toll, og grunnlegg varelagera som høvdingane gjerne ser, fordi dei ser ut til å kome utpressingslysta og forfengelegheita deira til gode; så berikar dei seg og knyter forbindelsar, gjer seg derved mistenkelege, blir undertrykte og forfølgde, og nektar å betale dei tollavgiftene og skattane som er stigne med velstanden; til slutt tek araberane under ei av dei uunngåelege tronstridane parti for ein tronpretendent som lovar å vere føyeleg overfor dei, og blir dermed drogne inn i dei indre stridane i landet og vikla inn i ofte endelause krigar.»³³

Denne politiske verksemda hos dei kjøpmannsmessige metøkane er ein stadig attervendande type. «På Borneo voks det fram eigne rike av busetnadene til kinesiske gullgravarar.»³⁴ Og heile den europeiske koloniseringshistoria er eigentleg berre éi einaste rekkje av døme på den lova som, der dei framande har nokon overlegen makt, lèt herredøme oppstå av faktoriar og større busetnader, med mindre dei står nærmare den første typen, den enkle piraterien, slik som den spansk-portugisiske konkvistaen og erobringane til dei austindiske kompania, dei engelske så vel som dei nederlandske. «Det ligg ein ranstat ved sjøen, mellom Rhinen og Schelde», klagar Multatuli fedrelandet sitt an. Alle austasiatiske, amerikanske og afrikanske koloniar hos alle europeiske folk er oppståtte etter ein av dei to typane.

Det kjem ikkje alltid til dei framandes ubetinga herredøme. Nokre gonger er vertsstaten for sterk, og dei blir verande politisk makteslause vernegjester: slik til dømes tyskarane i England. Nokre gonger veks den allereie underlagde vertsstaten seg så sterk at det lukkast han å kaste av seg framandherredømet: slik jaga til dømes Sverige ut hansaen, som allereie hadde pålagt han herredømet sitt; nokre gonger kjem ein sterkare erobrar over kjøpmannskolonien og vertsstaten og underlegg seg begge: slik gjorde til dømes russarane ende på republikkane Novgorod og Pskov. Men ofte smeltar dei framande rikfolka saman med dei innfødde edlingane til éi herreklasse, etter den typen som vi òg såg opptre ved danninga av landstatar der to om lag like sterke herrelag støytte saman. Og dette sistnemnde tilfellet synest meg å vere den mest sannsynlege føresetnaden for tilblivinga av oldtidas viktigaste bystatar, for dei greske sjøbyane og for Roma.

Vi kjenner den greske historia, for å tale med Kurt Breysig, berre frå dens «mellomalder», den romerske ikkje eingong før frå dens «nytid» av. På det som ligg før, har vi berre lov til å våge analogislutningar med ytterste forsiktigheit. Men det synest meg som om det er sikra nok kjensgjerningar som tillèt den slutninga at Athen, Korint, Mykene, Roma osb. er blitt til statar på den måten som er skildra her, sjølv om dei data vi kjenner frå all kjend folkekunnskap og historie ikkje var av ein slik allmenngyldigheit at dei i seg sjølve tillét slutninga.

Vi veit nøyaktig frå stadnamn (Salamis: Fredens øy = Marknadsøya), frå heltenamn, frå byggjeminnesmerke og frå direkte overlevering at det i mange greske hamnebyar fanst fønikiske faktoriar, kvars bakland var teke inn av små føydalstatar av den typiske inndelinga i edlingar, frie og slavar. Anten einskilde fønikiske, kanskje også nokre av dei enno ganske gåtefulle kariske kjøpmennene vart opptekne i konnubiet til dei edle og vart fullborgarar eller til og med fyrstar, eller ikkje —, så kan det ikkje seriøst bestridast at utforminga av desse bystatane vart mektig fremja av dei framande innverknadene.

Det same gjeld Roma. La oss høyre kva ein så varsam forfattar som Mommsen seier om det:

«At Roma, om ikkje opphavet sitt, så likevel si tyding skuldar desse kommersielle og strategiske tilhøva, av det støyter vi då vidare på tallause spor som er av heilt annan vekt enn opplysningane i historiserte noveletter. Derav stammar dei eldgamle forbindelsane til Cäre, som for Etruria var det Roma var for Latium, og som då også vart dets næraste nabo og handelsven; derav den uvanlege tydinga til Tiberbrua og til brubygging over hovudet i det romerske samfunnet; derav galeien som våpen for byen. Derav den eldgamle romerske hamnetollen, som frå først av berre råka det som vart ført inn i hamna i Ostia til sals (promercale), ikkje det som var til lastarens eige behov (usuarium), og som altså var ei eigentleg avgift på handelen. Derav, for å forgripe, den høvesvis tidlege førekomsten av prega pengar og av handelsavtaler med oversjøiske statar i Roma. I denne meininga kan Roma riktig nok, slik også segna gjer ut frå, vere meir ein skapt enn ein vorten by, og mellom dei latinske heller den yngste enn den eldste.»³⁵

Det ville vere gjenstand for ei historisk undersøking som fyller eit heilt liv å prøve dei moglegheitene, eller betre, sannsynlegheitene, som her er antydde, og å trekkje dei — svært naudsynte — slutningane av dei for forfatningshistoria til desse overmåte viktige bystatane. Det synest meg som om det på denne vegen kunne vinnast lys over mange enno svært mørke spørsmål, som over det etruskiske herredømet i Roma, over opphavet til dei rike plebejarfamiliane, over dei athenske metøkane og mykje anna. Her kan vi berre følgje den eine tråden som lovar å leie oss gjennom labyrinten av den historiske overleveringa til porten.

d) Sjøstatens vesen og utgang

Desse statane, anten dei no er oppståtte av sjørøvarborger, av hamner ved kysten av eit område der landnomadar var blitt busette og så spontant vart til vikingar, av kjøpmannskoloniar som kom til herredøme, eller av kjøpmannskoloniar som smelta saman med den herskande gruppa i gjestefolket, — dei er alle ekte «statar» i sosiologisk forstand. Dei er ikkje noko anna enn organiseringa av det politiske middel, forma deira er herredømet, innhaldet deira den økonomiske utbyttinga av undersåttane ved herrelaget. Prinsipielt skil dei seg altså ikkje på noko viktig punkt frå statane som er grunnlagde av landnomadar. Men likevel har dei av indre og ytre grunnar teke andre former og viser ein annan psykologi hos klassane sine.

Ikkje som om klassestemninga prinsipielt skulle vere ei anna enn i landstatane! Herreklassen ser med same forakt ned på undersåtten som «banausar», «mannen med dei blå neglene», slik Tysklands mellomaldrande patrisiar uttrykte seg, og nektar han ekteskapsfellesskap og samkvem i samfunnet, også når han er frifødd. Og like lite skil klasseteorien til καλοκἀγαθοί (dei vel fødde) eller patrisiarane (forfedrenes born) seg frå junkarane sin. Men dei andre omstenda frambringar også her avvik, naturlegvis heilt i samsvar med klasseinteressa. I eit område som blir styrt av kjøpmenn kan vegran umogleg tolast, og det gjeld då også, til dømes hos sjøhellenarane, som ei simpel brotsverk: Theseus-segna ville ikkje ha fått brodden retta mot vegrøvarane i ein landstat. Derimot vart «sjøranet av dei i dei eldste tider rekna som ei slett ikkje vanærande næringsveg…, kvar om det enno finst tallause prov i dei homeriske dikta; enno i ei mykje seinare tid hadde Polykrates på Samos danna ein velorganisert røvarstat». (Büchsenschütz, Besitz und Erwerb im griechischen Altertum.) Også i Corpus juris er det tale om ei solonsk lov ifølgje kva piratassosiasjonen (ἐπὶ λείαν οἰχόμενοι) blir oppfatta som eit tillate selskap.» (Goldschmidt, Geschichte des Handelsrechts.)³⁶

Men bortsett frå slike uvesentlegheiter, som berre fortener å bli førte opp fordi dei er eigna til å kaste eit klårt lys over tilblivinga av den «ideologiske overbygnaden» over hovudet,³⁷ har deira frå landstatane svært ulike eksistensvilkår i sjøstatane skapt to universalhistorisk overmåte viktige kjensgjerningar: utforminga av ei demokratisk forfatning, med kva den kjempekampen kom til verda mellom orientalsk sultanisme og vestleg borgarfridom, som ifølgje Mommsen utgjer verdshistoria sitt eigentlege innhald; — og for det andre utforminga av den kapitalistiske slaveøkonomien, som alle desse statane til slutt må gå til grunne på.

La oss først betrakte dei indre, dei sosialpsykologiske årsakene til denne avgjerande motsetninga mellom land- og sjøstat.

Statane blir oppretthaldne av det same prinsippet som dei er oppståtte av. Erobring av land og folk er landstatens ratio essendi, og ved ny erobring av land og folk må han vekse, til han finn sin naturlege grense i fjell, ørken eller hav, eller sin sosiologiske grense i andre landstatar som han ikkje kan underleggje seg. Sjøstaten derimot er oppstått av sjøran og handel, og ved sjøran og handel må han søkje å auke makta si. Til det føremålet treng han imidlertid ikkje å beherske noko utstrakt landområde i alle former. Han kan i lengda klare seg i dei nye områda i si «interessesfære» med kvart av dei første stadia i statsdanninga til og med det femte, og går berre sjeldan, så å seie tvungen, vidare til det sjette, til full intranasjonalitet og samansmelting. Det er i grunnen nok for han at han held andre sjønomadar og handelsmenn unna, sikrar seg monopolet på ran og handel, held «undersåttane» i age ved borger og garnisonar, og berre «beherskar» verkeleg viktige produksjonsstader, særleg gruver, einskilde rike kornbelte, skogar med godt byggjetømmer, saltverk, viktige fiskeplassar osb., det vil seie forvaltar dei varig, eller, kva som er det same, lèt undersåttane bearbeide dei. Smaken for «land og folk», det vil seie for riddergods til herreklassen utanfor grensene til det snevrare opphavlege statsområdet, kjem først seinare, når sjøstaten ved innlemming av underlagde landstatar er blitt ei blanding av sjø- og landstat. Men sjølv då er storgodseiget, i motsetning til i landstatane, berre ei kjelde til pengerente og blir nesten alltid forvalta som fråverande eige. Slik i Kartago og i det seinare romarriket!

Interessene til herreklassen, som styrer sjøstaten til si fordel like så vel som kvar annan stat, er nemleg andre enn i landstatane. Gir makta, det vil seie eigedomen i land og folk, den føydale godseigaren rikdommen, så gir omvendt rikdommen patrisiaren i sjøbyen makta. Kan storgodseigaren berre beherske sin «stat» ved talet på dei krigarane han held, og må han, for å drive dei opp til det høgaste mål, auke jordeiget sitt og avgiftene frå dei hørige bøndene så mykje som mogleg: så kan patrisiaren berre beherske staten sin ved sin mobile rikdom, som han leiger sterke never med og bestikk svake sjeler med; og denne rikdommen vinn han raskare og lettare i sjøran og handel enn i landkrig og av storgodseige i fjernt land. Han måtte dessutan forlate byen sin for å utnytte slik eigedom, måtte ta bustad der og bli ein ekte føydal junkar: for i eit samfunn som enno ikkje er utvikla til full pengeøkonomi og omfattande arbeidsdeling mellom by og land, er utnyttinga av eit storgodseige berre mogleg i naturaløkonomi, og fråverande eige som rentekjelde utenkjeleg. Så langt har imidlertid vår betraktning enno ikkje ført oss; enno er vi i primitive samfunnstilhøve. Og her vil det visst ikkje falle nokon bysadelsmann inn å forlate sitt livlege, rike heimstad for å grave seg ned i villmarka blant barbarane og dermed éin gong for alle gi avkall på kvar politisk rolle i staten sin. Dei økonomiske, sosiale og politiske interessene hans driv han med all einsidigheit til sjøhandelen. Ikkje grunnkapitalen, men den mobile kapitalen er livsnerva hans.

Av desse indre grunnane hos herreklassen deira har sjølv dei få sjøbyane som dei geografiske vilkåra i bakland tillét romleg ekspansjon i det vide, alltid lagt tyngdepunktet i tilværet meir på og over sjøen enn på land. Sjølv for Kartago er det veldige landeiget ikkje på langt nær av same viktigheit som sjøinteressene. Det erobrar Sicilia og Korsika meir for å skade dei greske og etruskiske handelskonkurrentane enn for landeigets skuld; det utvidar grensene sine mot libyarane meir av den grunn at det må verne landefreden; og når det erobrar Spania, er den første drivkrafta eigedomen i gruvene. Hansaens historie byr på mange interessante samanlikningspunkt til dette.

Dei fleste av desse sjøbyane var imidlertid slett ikkje i stand til å bringe eit stort område under sitt herredøme. Ytre geografiske vilkår ville ha hindra det også om viljen hadde vore til stades. Overalt ved Middelhavet, med unntak av få stader, er kystlandet uvanleg lite utvikla, ein smal søm ved foten av høge fjell. Det var éi årsak som hindra dei fleste av desse statane, grupperte om ei handelshamn, i å nå nokon etter våre omgrep på nokon måte betydeleg storleik, medan det i dei breie landområda der hyrden herskar, allereie svært tidleg oppstod store, ja veldige rike. Den andre årsaka til at desse statane i byrjinga var så små, er den omstendet at det i bakland, i fjella, men også på dei få breie slettene i middelhavsområdet, for det meste budde krigerske stammer som ikkje var lette å underleggje, anten jegerar som, som sagt, over hovudet ikkje let seg underleggje, eller krigerske hyrdar, eller primitive føydalstatar av den same herreraseen. Slik i Hellas overalt i innlandet!

Av alle desse grunnane held sjøstaten seg sjølv ved sterkaste vekst alltid sentralisert, ein vil nesten seie: sentrert om handelshamna, medan landstaten, allereie frå byrjinga sterkt desentralisert, i lang tid utviklar seg i takt med utvidinga si til stadig sterkare desentralisering. Vi skal nedanfor sjå at det først er hans gjennomtrenging med dei forvaltingsinnretningane og økonomiske landevinningane som er utvikla i «bystaten», som kan gi han kraft til å gi seg den organisasjonen som sving sikkert om eitt tyngdepunkt, og som kjenneteiknar våre moderne storstatar. Det er den første store motsetninga mellom dei to formene for staten.

Den andre, ikkje mindre avgjerande motsetninga består i at landstaten blir verande svært lenge i naturaløkonomiens tilstand, medan sjøstaten svært raskt kjem til pengeøkonomi. Også denne motsetninga veks ut av grunnvilkåra for deira eksistens.

I naturalstaten er pengar ein overflødig luksus, så overflødig at ein allereie utvikla pengeøkonomi forfell når ein økonomisk krins søkk attende til naturaløkonomi. Karl den store hadde lett for å slå myntar: økonomien støytte dei frå seg, for Neustria — for ikkje å tale om Austrasia — var i stormen under folkevandringa vend attende til naturaløkonomi. Og den treng ikkje pengar som verdimålar, for ho har ikkje noko utvikla marknadssamkvem. Dei hørige betaler skatt i naturalier som herren med følgjet sitt forbrukar direkte; og smykke, fine vevnader, edle våpen og hestar, salt osb. byter han til seg i varebyte frå omreisande kremmarar mot slavar, storfe, voks, pelsverk og andre produkt av den krigerske naturaløkonomien.

Derimot kan bylivet umogleg på noko høgare utviklingstrinn unnvere verdimålaren. Den frie byhandverkaren kan ikkje i lengda byte produktet sitt direkte mot ein annan handverkars; og allereie den uunnverlege byens detaljhandel med næringsmiddel gjer mynt uunnverleg, der kvar og ein må kjøpe nesten alt. Og endå mindre kan handelen i trongare forstand, handelen ikkje mellom kjøpmann og kunde, men mellom kjøpmann og kjøpmann, unnvere ein verdimålar. Ein førestiller seg at ein skipsreiar som fører inn slavar til ei hamn, for å byte dei mot vevnader som han akter å føre andre stader, riktig nok finn ein vevnadshandlar, men får vite at denne ikkje vil byte til seg slavar, men til dømes jern eller storfe eller pelsverk. Då måtte det kanskje føretakast eit dusin mellombyte før målet er nådd. Det lèt seg berre unngå når det finst ei vare som er ynskt av alle. I naturaløkonomien til landstatane kan hestar eller storfe, som til slutt kvar og ein kan bruke, godt innta denne plassen: men skipparen kan ikkje laste fe som betalingsmiddel, og så blir edelmetallet til «pengar».

Av desse to naudsynte eigenskapane ved sjø-, ved bystaten, som vi heretter skal kalle han, av sentraliseringa og pengeøkonomien, følgjer hans vidare skjebne med naudsyn.

Allereie psykologien hos byborgaren, og no endå meir hos innbyggjaren i ein sjøhandelsby, er ein heilt annan enn hos landbuaren. Blikket hans er friare og famnar vidare, om enn ofte nok meir hengande ved overflata; han er livlegare, fordi han på éin dag blir råka av fleire stimuli enn bonden på eitt år, og er, fordi han er van til stadige nyheiter og nyvinningar, alltid «novarum rerum cupidus». Fjernare frå naturen og mykje mindre avhengig av han enn landmannen kjenner han mindre frykt for «åndene», og derfor følgjer undersåtten mykje mindre respektfullt dei «tabuiserande» forordningane som første og andre stand pålegg han. Og fordi han til slutt bur saman i tette massar og derfor tydeleg kjenner styrken sin, som ligg i fleirtalet, er undersåtten trassigare og meir gjenstridig enn den hørige bonden, som lever i ei slik åtskiljing at han aldri kan bli seg si masse medviten, og at herren med følgjet sitt i kvar strid nesten alltid vil ha overmakta.

Allereie det betinger ei stadig vidare skridande løysing av det stive underordningstilhøvet som den primitive føydalstaten har skapt. Berre «landstatane» i Hellas har lenge halde undersåttane sine i den gamle trelldomen: Sparta sine heloter, Thessalia sine penestar. Overalt i bystatane finn vi imidlertid tidleg plebs i oppstiging, som herreklassen ikkje kan setje noko alvorleg motstand imot.

Slik som busetnadstilhøva, verkar også dei økonomiske tinga mot det same målet. Den mobile rikdommen har på langt nær jordeigets stive stabilitet: havet er lunefullt, og lukka i sjøkrig og sjøran ikkje mindre. Den rikaste kan raskt miste alt, den fattigaste slyngjast oppover ved ei dreiing av Fortunas hjul. Fattigdom taper imidlertid, rikdom vinn i eit samfunn som er heilt bygd på rikdom, rang og «klasse». Den rike plebejaren blir folkemassens leiar i dens forfatningskamp for likestilling og set inn alle midla sine for det; og stillinga til patrisiarane blir uhaldbar når dei først ein gong, naudtvungne, har gitt etter: det legitimistiske forsvaret av fødselsretten er for alltid umogleg så snart den første rike plebejaren er blitt oppteken. Frå då av heiter det: det som er rett for den eine, er rimeleg for den andre, og det aristokratiske blir følgt først av det plutokratiske, så av det demokratiske og til slutt av det okklokratiske styret, til ei framand erobring eller tyranniet til ein «sabelfrelsar» gjer ende på det ville styret.

Men det som fører til denne enden ikkje berre for staten, men for det meste også for sjølve folket, til denne bokstaveleg å forstå folkedøden / er ei samfunnsinnretning som må inntre uunngåeleg i kvar pengeøkonomisk utfolda bystat som er grunnlagd på sjøran og sjøhandel, den kapitalistiske slaveøkonomien. Slaveriet, overteke frå det primitive føydale stadiet og i byrjinga, som i alle naturaløkonomiar, ufarleg, blir til ei gnagande kreft som øydelegg heile statslivet så snart det blir utbytta «kapitalistisk», det vil seie så snart slavearbeid ikkje lenger blir brukt for ein føydal naturaløkonomi, men for forsyninga av ein marknad som betaler med pengar.

Sjøran, kaperi og handelskrigar skaffar tallause slavar til landet. Kjøpekrafta til den rike marknaden tillèt intensivt landbruk, grunneigarane i byområdet dreg stadig stigande renter ut av eigedomen sin og blir stadig meir landgriske. Den vesle almuefrie på landet, overbelasta av krigsteneste i storkjøpmennenes interesse, set seg stadig meir i gjeld, blir gjeldsslave eller vandrar som eigedomslaus tiggar inn til byen. Men heller ikkje her finn han nokon arbeidsplass; tvert imot: fortrengjinga av bonden har allereie hardt skada handverkarane og småhandlarane som tidlegare var busette i byen; for bonden kjøpte i byen, men dei ved bondelegging stadig meir svulmande «grossoikenøkonomiane» på landet dekkjer likeleis behovet sitt for handverksvarer ved eigen slaveproduksjon. Og vidare et ondet seg fram! Også resten av næringane i byen, dei som er verksame for sjølve byen, blir besette meir og meir av entreprenørar som utbyttar det billige slavearbeidet. Slik forarmast middelstanden, og ein nederleg, ubrukeleg pøbel, eit sant «lumpenproletariat», er takka vere den demokratiske forfatninga som er kjempa fram i mellomtida, statsvesenets suverene. På det må det før eller seinare gå til grunne politisk og militært; men også utan ein framand invasjon, som ikkje kan utebli, ville det så å seie fysisk gå til grunne på den veldige avfolkinga, på den bokstaveleg å forstå folketæringa, som raskt tilintetgjer alle desse statane. Eg kan ikkje gå nærmare inn på det på dette stadet.

Berre éin einaste bystat heldt seg i lange hundreår, og det av den eine grunn at han, som den sigerherren som til sist vart att, gong på gong formådde å bekjempe befolkningstæringa med det einaste legemiddelet, omfattande nyskaping av byane og landsbygdas middelstandar ved veldige bondekoloniseringar, på landområde som han hadde teke frå dei beseira. Denne staten var det romerske riket. Sjølv denne kjempemessige organismen segna til slutt under folketæringa i den kapitalistiske slaveøkonomien. Men i mellomtida hadde han skapt det første imperiet, det vil seie den første stramt sentraliserte storstaten, ved å overvinne alle landstatane i middelhavsområdet og nabolanda og innlemme dei i seg, og hadde for all framtid stilt mønsteret for slik herredømeorganisasjon fram i verda. Og vidare hadde han i mellomtida utvikla bykulturen og pengeøkonomien så langt at dei aldri heilt kunne forsvinne att; og slik fekk dei føydale landstatane som etter Romas fall var reiste på dets tidlegare herredømeområde, direkte eller indirekte dei nye impulsane som kunne føre dei vidare opp over tilstanden til den primitive føydalstaten.