Innleiing: statsteoriane

a) Statsteoriane

Avhandlinga som eg hermed legg fram for offentlegheita, ser på staten utelukkande frå eit sosiologisk, det vil seie samstundes historiefilosofisk og økonomisk-teoretisk, synspunkt. Det juridiske synspunktet kjem ikkje i betraktning for ho. Ho vil følgje staten som eit sosialpsykologisk faktum i oppkomsten og utfaldinga hans fram til den moderne forfatningsstaten, og dessutan freiste å stille ein grunngjeven prognose for den vidare utviklinga hans. Ho har det indre vesenet hans i sikte og spør berre lite etter kva ytre rettsformer det internasjonale og det innanrikske livet utspelar seg i. Ho er eit bidrag til statsfilosofien, og berre i den grad til statsretten som denne retten er eit problem i si mest allmenne form, den som er eigen for alt statsliv.

Av denne grunnen fell alle statsrettslærer frå byrjinga av utanfor vår betraktning. Men ei rask oversikt over dei eigentlege statsteoriane viser ikkje mindre at vi ikkje kan vente oss nokon oppklaring frå dei om statens oppkomst, vesen og føremål. Dei representerer alle nyansar mellom dei ytste tenkjelege ytterpunkt. Når Rousseau lèt staten oppstå av ein samfunnskontrakt, men Carey av ei røvarbande; når Platon og marxistane tilskriv staten allmakt og vil gjere han til borgarens absolutte herre i alle politiske og økonomiske, Platon til og med i kjønnslege høve, medan liberalismen dømmer han til «nattvaktstatens» avmakt, og anarkismen til og med vil utrydde han heilt, då er eit forsøk på å nå fram til ei tilfredsstillande oppfatning av staten på midtlinja mellom slike lærer som utelukkar kvarandre, vonlaust.

Denne uforsonlege splittinga mellom teoriane om staten blir forklart av at ingen av dei er oppstått frå eit sosiologisk synspunkt. Staten er eit universalhistorisk objekt og kan berre erkjennast i vesenet sitt gjennom ei vidtspennande universalhistorisk betraktning. Denne vegen, «vitskapens kongeveg», har hittil inga statsteori fylgt, bortsett frå den sosiologiske. Dei er alle oppstått som klasseteoriar. Kvar stat – dette må seiast på førehand – var og er klassestat, og kvar statsteori var og er klasseteori. Ei klasseteori er likevel ikkje resultat av den forskande forstanden, men av den begjærande viljen; ho treng argument ikkje for å utforske sanninga, men som våpen i kampen om materielle interesser; ho er ikkje vitskap, men mimikry av vitskap. Og difor kan vi nok av forståinga av staten erkjenne vesenet til statsteoriane, men aldri av forståinga av statsteoriane erkjenne vesenet til staten.

La oss altså først, i ei kort oversikt over klasseteoriane om staten, fastslå kva staten alt ikkje er:

Staten er ikkje oppstått av «behovet for samansluttning», slik Platon meiner; han er ikkje noka «skapning av naturen», slik Aristoteles svarar han; og han har i særdeleshet ikkje, slik Ancillon erklærer, «same opphav som språka har». Det er heilt urett når han tek til at «likesom språka av seg sjølve har oppstått og danna seg av behovet og evna hjå mennesket til å meddele tankane og kjenslene sine, såleis har også statane utvikla seg av behovet og drifta til å leve i selskap»; staten er heller ikkje «un droit gouvernement de plusieurs ménages et de ce qui leur est commun avec puissance souveraine» (Bodin); staten er heller ikkje oppstått for å gjere ende på «bellum omnium contra omnes», slik Hobbes og mange etter han meinte; staten er like lite resultat av ein «contrat social», slik allereie lenge før Rousseau Grotius, Spinoza og Locke ville få oss til å tru; staten er kanskje «middelet for det høgare føremålet, den evig jamt framskridande utdanninga av det reint menneskelege i ein nasjon», slik Fichte heldt fram; men staten har sikkert ikkje dette føremålet, er ikkje oppstått til dette føremålet og blir ikkje halden oppe til dette føremålet; staten er heller ikkje «det Absolutte», slik Schelling, og like lite «røyndomen av den sedelege ideen, den sedelege ånda som den openberre, for seg sjølv tydelege, substansielle viljen, som tenkjer og veit seg sjølv og fullfører det han veit», slik Hegel like vakkert som klårt held fram. Vi kan heller ikkje gi Stahl rett når han kallar staten «det sedelege riket for menneskeleg fellesskap» og, «sett djupare, ein guddomleg institusjon». Og like lite Marcus Tullius Cicero, når han spør:

«quid est enim civitas nisi juris societas?» Og endå mindre etterfølgjaren hans, herr von Savigny, når han i «statsoppkomsten» ser «ein art rettsskaping, det høgaste trinn av rettsskaping overhovudet» og sjølv definerer staten som «folkets lekamlege framtoning». På liknande vis erklærer Bluntschli staten for ein «folkeperson» og innleier dermed rekkja av dei teoretikarane som erklærer staten, eller samfunnet, eller ei eller anna blanding av begge for ein «overorganisme», ei oppfatning som er like lite haldbar som Sir Henry Maines påstand at staten har utvikla seg av familien gjennom mellomledda ætt, hus og stamme. Staten er heller ikkje noka «forbundseining», slik juristen Jellinek tek til. Den gamle Böhmer kom sanninga ganske nær då han uttalte at «denique regnorum praecipuorum ortus et incrementa perlustrans vim et latrocinia potentiae initia fuisse apparebit»; og likevel er Carey på villspor når han ser på staten som grunnlagd av ei røvarbande som har svinga seg opp til herrar over landsmennene sine. I somme av desse forklaringane ligg det ei større eller mindre flik av sanning, men ingen er uttømmande, og dei fleste er heilt gale.

b) Den sosiologiske statsidéen

Kva er altså staten i sosiologisk omgrep? Staten er etter oppkomsten sin heilt og etter vesenet sitt på dei første tilværetrinna nesten heilt ei samfunnsmessig innretning som vart påtvinga ei sigra menneskegruppe av ei sigrande menneskegruppe, med det einaste føremål å regulere herredømmet til den første over den siste og sikre det mot indre opprør og ytre åtak. Og herredømmet hadde inga anna endeleg hensikt enn den økonomiske utbyttinga av dei sigra ved sigerherrane.

Ingen primitiv «stat» i verdshistoria er oppstått på anna vis¹; der ei tillitvekkjande overlevering fortel noko anna, dreier det seg berre om samansmelting av to allereie fullt utvikla primitive statar til eit vesen med meir innvikla organisasjon; eller det dreier seg i høgda om ein menneskeleg variant av fabelen om sauene som sette bjørnen til konge for at han skulle verne dei mot ulven; men òg i dette tilfellet vart forma og innhaldet åt staten fullstendig dei same som i «ulvestatane» av rein, umiddelbar danning.

Allereie det vesle som vart oss til del av historieundervisning i ungdommen, er nok til å prove denne generelle påstanden. Overalt bryt ein krigersk villstamme inn over grensene til eit mindre krigersk folk, set seg fast som adel og grunnlegg staten sin. I Tostraumlandet bylgje på bylgje og stat på stat: babylonarar, amorittar, assyrarar, arabarar, medarar, persarar, makedonarar, partarar, mongolar, seldsjukkar, tatarar, tyrkarar; ved Nilen hyksos, nubiarar, persarar, grekarar, romarar, arabarar, tyrkarar; i Hellas doriske statar av typisk preg; i Italia romarar, ostgotarar, langobardar, frankarar, tyskarar; i Spania kartagarar, romarar, vestgotarar, arabarar; i Gallia romarar, frankarar, burgundarar, normannarar; i Britannia saksarane, normannarane. Bylgje på bylgje av krigerske villstammar har også velta over India og ned til Insulindia, også over Kina; og i dei europeiske koloniane overalt den same typen, så snart det berre vart funne eit busett folkeelement: i Sør-Amerika, i Mexico. Men der det manglar, der berre omstreifande jegerar blir treffe, som ein nok kan utrydde, men ikkje leggje under seg, der hjelper ein seg ved å importere den utbyttbare, fronpliktige menneskemassen langvegs frå: slavehandel!

Ei tilsynelatande unntaking dannar berre dei europeiske koloniane der det ikkje lenger er tillate å erstatte mangelen på ei busett urbefolkning ved import av slavar. Ei av desse koloniane, United States, er ei av dei mektigaste statsdanningane i verdshistoria. Her blir unntaket forklart slik at den utbyttbare, fronpliktige menneskemassen importerer seg sjølv gjennom ei massiv utvandring frå slike primitive statar eller deira høgare utviklingstrinn, der utbyttinga har nådd ein altfor grov grad, medan flyttefridommen allereie er oppnådd. Her ligg altså så å seie ei fjerninfeksjon med «statlegheit» frå utanlandske smittehærdar føre. Men der innvandringa i slike koloniar er svært lita, anten på grunn av den altfor store avstanden, som betingar høge flyttekostnader, eller på grunn av innvandringsavgrensingar, der har vi allereie ei tilnærming til det sluttmålet for statsutviklinga som vi allereie i dag kan erkjenne som naudsynt komande, ein sluttilstand som vi likevel enno manglar den vitskaplege termen for. Her har nok ein gong, i dialektikken til utviklinga, ei endring av kvantitet slått om i ei endring av kvalitet: den gamle forma har fylt seg med nytt innhald. Vi har enno ein «stat», i den grad han representerer stram, ved ytre maktmiddel sikra regulering av det sosiale samlivet til ei stor menneskemasse: men han er ikkje lenger «stat» i gammal meining, er ikkje lenger instrument for den politiske behersking og økonomiske utbytting av éi sosial gruppe ved ei anna, er ikkje lenger «klassestat», men ein tilstand som ser ut som om han verkeleg var avtalt ved ein «Contrat social». Dette stadiet står dei australske koloniane svært nær (med unntak av det føydale Queensland, som utbyttar dei halvt slavebundne kanakane); og i New Zealand er det nesten nådd.

Så lenge det ikkje er oppnådd ein communis consensus om opphav og vesen til dei historiske statane eller, noko som er det same, til «staten» i sosiologisk meining, vil det vere forgjeves å ville få gjennomslag for eit nytt namn på desse mest framskridne samfunna. Ein vil, trass i alle protestar, framleis kalle dei «statar», om ikkje anna for den nyttige omgrepsforvirringas skuld. La oss i denne betraktninga, for å ha eit handtak for eit nytt omgrep, kalle dei «frieborgarskap».

Den summariske oversikta over fortidas og samtidas statar måtte, om det var plass, supplerast ved ei prøving av dei fakta som etnologien byr oss om dei statane som ikkje fell inn under synskrinsen til vår med urette så kalla «verdshistorie». Her skal det berre forsikrast at vår allmenne regel heller ikkje her toler noka unntaking. Også i den malaiiske arkipelen, også i «det store sosiologiske laboratoriet Afrika», kort sagt overalt på denne planeten der utviklinga av stammane overhovudet allereie har nådd ei høgare form, er «staten» oppstått ved at éi menneskegruppe har lagt under seg ei anna, og hans raison d’etre, hans «tilstrekkelege grunn», var og er den økonomiske utbyttinga av dei underlagde.

Men i denne betraktninga skal den flyktige oversikta vi nett har gjort, ikkje berre tene oss som prov for den grunnleggjande setninga, som vi, for å nemne banebrytaren, først og fremst har å takke Ludwig Gumplowicz, statsrettsforskaren og sosiologen frå Graz, for, men ho skal også straks i eit kort glimt lyse opp vegen som «staten» har lagt bak seg på lidingsvegen åt menneskeheita, og som vi no skal følgje han på: frå den primitive erobringsstaten gjennom tusen overgangar til frieborgarskapet.