IV. Utfaldinga av føydalstaten

a) Opphavet til storgodseiget

Vi vender no, som avtalt, attende til det punktet der den primitive føydalstaten sende ut sidegreina, bystaten, for no å følgje hovudgreina, den som leier oppover. Slik skjebnen til bystaten vart bestemd av agglomerasjonen av den rikdomen som statsvesenet svinga rundt som sitt tyngdepunkt, handelskapitalen, slik er skjebnen til landstaten bestemd av agglomerasjonen av den rikdomen som statsvesenet hans svingar rundt som sitt tyngdepunkt, jordeigedomen.

Vi har ovanfor følgt den økonomiske differensieringa i hyrdestamma og overtydd oss om at lova om agglomerasjon omkring eksisterande formuekjernar allereie her blir kraftig nok verksam frå det augneblinken det politiske middel kjem med i spelet i skapnad av ranskrigen og framfor alt slaveriet. Stamma spalta seg allereie i edlingar og vanlege frie, og under dei ordnar den politisk rettslause slaven seg inn som tredje stand.

Denne skilnaden i formue, og dermed i sosial rang, som vart ført med inn i den primitive staten, blir no skjerpa overmåte sterkt ved busetjinga, som skaper den private jordeigedomen. Sterke skilnader i jordbesitjing må allereie oppstå ved den primitive føydalstaten si første tilblinging, dersom inndelinga av hyrdestamma i store slave- og hjordefyrstar og små vanlege frie alt var sterkt utprega. Fyrstane okkuperer meir land enn dei små.

Det skjer fyrst heilt naivt og utan spor av medvit om at den store jordbesitjinga vil bli eit middel til ei monaleg auke av sosial makt og rikdom. Det kan det ikkje vere tale om; dei vanlege frie ville òg på dette stadiet godt ha hatt makt til å hindre danninga av storgodseiget, dersom dei hadde visst at det ein dag kunne vende spissen sin mot dei. Men ingen kunne ane det: land har i den tilstanden vi iakttek inga verd i det heile. Difor var det heller ikkje landet i seg sjølv som var målet og prisen i kampen, men landet saman med bøndene som var bundne til jorda, arbeidssubstrat og arbeidsmotor, og av deira samband veks det mål som det politiske middel har, grunnrenta.

Av det massevis av udyrka landet kan imidlertid kvar og ein ta så mykje som han treng og vil eller kan dyrke. Ein tenkjer så lite på å tilmåle nokon noko av den tilsynelatande uuttømmelege forsyninga som av forsyninga av atmosfærisk luft.

Fyrstane i stamhusa får etter sedvana i hyrdestamma som regel allereie frå byrjinga av meir «land og folk» enn dei vanlege frie. Det er fyrsteretten deira som patriarkar, hærførarar og soldherrar over det krigsvande fylgjet sitt av halvfrie, knektar og vernehøyrige (flyktningar osv.); og det tyder allereie ein kanskje monaleg primitiv storleiksskilnad i jordeigedomen. Men det er ikkje alt. Fyrstane treng òg av «land utan folk» ei større flate enn dei vanlege frie. For dei har med seg knektar og slavar, som ikkje er rettsdyktige og difor etter allmenneskeleg folkerett ikkje kan erverve jordeigedom; men land må dei ha for å kunne leve, og slik tek herren det for seg for å setje dei på det. Jo rikare nomadefyrsten var, desto større blir godseigaren!

Dermed er fyrst og fremst rikdomen, og med han den sosiale ranga, konsolidert ulikt fastare og meir varig enn på hyrdestadiet. For den største hjorda kan gå tapt, men jordeigedom er uøydeleggjande, og arbeidspliktige menneske som vinn rente av han, veks òg etter dei fryktelegaste blodbad att raskt nok, sjølv om dei ikkje kan skaffast som vaksne ved slavejakter.

Men omkring denne faste rikdomskjernen agglomererer formua seg no òg med ein heilt annan fart. Så harmlaus som den første okkupasjonen var, så må det snart melde seg den erkjenninga at ein dreg desto meir rente, jo fleire slavar ein har og set på fritt land. Frå no av går utanrikspolitikken til føydalstaten ikkje lenger berre på land og folk, men òg på folk utan land, som ein fører heim som slavar for å setje dei opp på nytt. Fører heile staten krigen eller ranstoget, får edlingane løveparten; men svært ofte dreg dei ut på eiga hand, berre med fylgjet sitt, og den heimeblitne vanlege frie får ingen del av byttet. Og no går det i ein sirkel stadig raskare med storleiksveksten i den adelege jordeigedomen: jo fleire slavar edlingen har, desto meir grunnrente dreg han, desto fleire krigarske fylgjesmenn kan han halde ved lag: knektar, arbeidsskye småfrie og flyktningar; og desto fleire slavar kan han med hjelp frå dei erobre og setje opp for å auke renta si.

Denne prosessen går føre seg òg der kor det finst ei sentralmakt som etter allmenn folkerett har rådvelda over det ubygde landet, og det ikkje berre med toleransen hennar, men ofte nok med den uttrykkjelege sanksjonen hennar. Så lenge føydalherren nemleg er den hengjevne vasallen til krona, ligg det i interessa hennar å gjere han så sterk som mogleg, for å auke i størst mogleg grad krigsmakta hans, som han som føydalyting har å stille under fana åt herskaren. For å vise at denne samanhengen, som er oss vel kjend frå dei vesteuropeiske føydalstatane, òg under heilt ulike omstende må kome til syne, skal berre éin einaste passasje førast opp: «Hovudytinga på Fiji låg i krigsteneste, som ved siguravgjerd førte til ny gåve av land saman med dei som budde på det, som slavar, og dermed til overtaking av nye plikter.»¹

Denne opphopinga av jordeigedom i stadig veldigare massar i hendene på godsadelen fører no den primitive føydalstaten av høgare trinn til den «utfalda føydalstaten» med utvikla føydal oppdeling i trinn.

Eg har på ein annan stad² for det tyske stammeområdet skildra årsakssamanhengen utfyllande etter kjeldene, og der allereie fleire gonger peikt på at det gjeld ein prosess som i alle hovudtrekk er typisk. Berre slik let for eksempel det tilhøvet seg forklare at føydalsystemet i Japan utvikla seg identisk heilt ned i einskildheiter, sjølv om landet er busett av ei rase som er grunnforskjellig frå den ariske og dessutan (eit sterkt argument mot den altfor tilspissa materialistiske historieoppfatninga) har eit heilt anna teknisk grunnlag for økonomien sin: hakkebruk, ikkje plogkultur.

Her, der det, som i heile denne avhandlinga, ikkje gjeld skjebnen til eit einskilt folk, men å teikne dei overalt like grunntrekka i typisk utvikling som fylgjer av den same menneskenaturen, vil eg føresetje dei to mest storslåtte eksempla på den utfalda føydalstaten, Vest-Europa og Japan, som kjende, i hovudsak avgrense meg til mindre kjende tilfelle og òg her føretrekkje det etnografiske materialet framfor det historiske i trongare tyding.

Prosessen som vi no har å framstille, er ei gradvis føregåande, grunnstyrtande omdanning av den politiske og sosiale inndelinga i den primitive føydalstaten: sentralmakta misser si politiske makt til godsadelen, den vanlege frie søkk, og «undersåtten» stig.

b) Sentralmakta i den primitive føydalstaten

Patriarken i hyrdestamma har, trass i all den ansjå som hærførar- og prestembetet gir han, vanlegvis inga despotisk makt, og like eins har «kongen» for det vesle folket som har blitt busett, heilt alminneleg berre svært avgrensa makt. Derimot pleier den første samanfattinga av tallause hyrdestammer til ei veldig hærmasse ved krigarske geni for det meste å skje i despotiske former,³ slik som i det heile i krig det homeriske «οὐκ ἀγαθὴ πολυκοιρανιὴ, εἶς κοίρανος ἔστω, εἶς βασιλεύς» er ein sanning som blir anerkjend og praktisert sjølv av dei mest uregjerlege folk. Den frie primitive jegeren yter den valde høvdingen sin ubetinga lydnad på krigsstigen; dei frie kosakkane i Ukraina, som i fredstid ikkje anerkjende nokon autoritet, innrømde i krig hetmannen sin full makt over liv og død. Denne lydnaden mot hærføraren er eit felles trekk ved all ekte krigarpsykologi.

Slik som det står allmektige despotar i spissen for dei store nomadetoga: ein Attila, ein Omar, ein Djengis-Khan, ein Tamerlan, ein Mosilikatse, ein Ketsjwajo, slik pleier det òg i dei storstatane som er oppstått ved krigarsk samansveising av eit tal primitive føydalstatar, i byrjinga å bestå ei sterk sentralmakt. Som eksempel skal Sargon, Kyros, Klodvig, Karl den store og Boleslav den raude nemnast. Til tider, særleg så lenge storstaten ikkje har nått si — geografiske eller sosiologiske — grense, held sentralmakta i hendene på ei rekkje kraftige monarkar fram med å vere sterk, og makta deira kan utarte til den vanvitigaste despotisme og cesarvanvit: særleg Tostraumslandet og Afrika byr på karakteristiske eksempel. Vi kan her berre kort gå inn på styreforma til desse statane, som elles har liten tyding for det allmenne forløpet; berre så mykje skal seiast, at utforminga av den despotiske styreforma framfor alt er avhengig av kva religiøs stilling herskaren tek inn ved sida av hærførarembetet, og av om han har handelsmonopolet eller ikkje.

Cesaropapismen tenderer overalt mot å utvikle dei grovare formene for despoti, medan dei som ber makta, hemmar og modererer kvarandre når den åndelege og den verdslege makta er delt. Karakteristisk for det er tilhøva i malaiestatane i Insulinde, ekte «sjøstatar», med opphav som dannar eit nøyaktig motstykke til dei greske sjøstatane. Her er fyrsten i alminnelegheit akkurat så maktlaus som for eksempel kongen ved byrjinga av den attiske historia vi kjenner. Gauhøvdingane (i Sulu datto, i Atsjin panglima) har makta, som i Athen. Men der kor «som i Tobah religiøse motiv enno innrømmer herskaren stillinga som ein liten pave, snur bladet seg. Panglimaane er då heilt avhengige av radsjaen, er berre embetsmenn».⁴ Det kan her minnast om den kjende kjensgjerninga at dei aristokratiske gauhøvdingane i Athen og Roma, då dei avskaffa det gamle kongedømet, likevel i det minste ga den gamle tittelen til ein elles maktlaus medberar av makta: gudane må ha ofra sine på vanleg måte. Av same grunn blir ofte etterkomaren av den gamle stammekongen ståande som ein elles heilt avmektig verdigheitsberar, sjølv om den eigentlege regjeringsmakta for lengst er gått over til ein krigshøvding: som i det seinare merovingarriket den karolingiske hushovmeisteren ved sida av «rex crinitus» av Merowechs ætt, slik står i Japan shogunen ved sida av mikadoen, og i inkariket inka-hærføraren ved sida av Huillcauma, som meir og meir er avgrensa til dei prestelege funksjonane.⁵⁶

Utanom overprestembetet får makta til statsoverhovudet ofte ei veldig auke ved handelsmonopolet, som på primitivt trinn for det meste tilkjem høvdingen: ein naturleg fylgje av dei ovanfor av oss skildra byrjingane til fredeleg handel av gjestegåver. Slikt handelsmonopol hadde for eksempel Salomo.⁷ Negerhøvdingane er som regel «monopolistar i handelen».⁸ Slik òg suluskongen.⁹ Hos gallaene er overhovudet, der kor det er anerkjend, «sjølvsagt òg handelsmannen for stamma si; ingen av undersåttane hans får handle direkte med dei framande».¹⁰ Hos barotse og mabunda er kongen «strengt etter retten den einaste kjøpmannen i landet sitt».¹¹

Ratzel vurderer tydinga av denne kjensgjerninga treffande slik: «Med trylleevna blir handelsmonopolet knytt saman, til auke av makta åt høvdingen. Idet høvdingen er formidlaren av handelen, bringar han alt som er ettertrakta for undersåttane hans i si hand og blir givaren av gode gåver, oppfyllaren av dei hottaste ønske. I dette systemet ligg sikkert ei kjelde til stor makt.»¹² Når handelsmonopolet i erobringsområde, kor regjeringsmakta i seg sjølv pleier å vere sterkare, i tillegg kjem til, kan kongedømet bli svært mektig.

Elles synest regelen å vere at sjølv i dei ytre sett grovaste tilfella av despoti finst det likevel ikkje noko monarkisk einevelde. Herskaren kan ustraffa rase mot undersåttane sine, særleg mot den underkua klassa: men han er likevel sterkt avgrensa av føydalt medstyre. Ratzel merkar hertil alminneleg: «Det såkalla ‘hoff’ hos afrikanske eller gammalamerikanske fyrstar er vel alltid rådet… Det vilkårsherredømet som vi likevel overalt finn spor av hos folk på lågt trinn, òg der kor styreforma er republikansk, har grunnen sin ikkje i styrken til staten eller høvdingen, men i den moralske veikskapen hos den einskilde, som nesten utan motstand fell i armane på den makta som rår over han.»¹³ Kongedømet til suluane er eit avgrensa despoti: svært mektige ministrar (induna), hos andre kaffer-stammer eit råd som ofte styrer folk og fyrstar, står ved sida av han.¹⁴ Likevel vart «under Tsjaka kvart nys og kvar hosting i nærvær av tyrannen og kvart tørre auge ved dødsfallet til ein slektning av kongehuset straffa med døden».¹⁵ Heilt det same gjeld dei vestafrikanske rika Dahomey og Ashanti, beryktte for sin fryktelege blodøkonomi. «Trass i øydeleggjinga av menneskeliv i krigar, slavehandel og menneskeofringar rådde ingen stad ubegrensa despoti…. Bowditch framhevar likskapen mellom (det i Ashanti bestående stenderaktige) systemet og det persiske, slik Herodot skildrar det.»¹⁶ Vi må, for å understreke det nok ein gong, vere svært på vakt mot å sidestille despoti og absolutisme. Òg i dei vesteuropeiske føydalstatane var makta til herskaren over liv og død ofte heilt ubegrensa, og likevel var han avmektig når «dei store» var imot han. Så lenge han ikkje rører ved klasseinndelinga, kan han gi grusemda si frie taumar og til og med ein gong ofre ein av dei store herrane: men ve han om han skulle våge å røre ved dei økonomiske privilegia til dei store sine. Svært karakteristisk har denne makta, som på den eine sida (rettsleg) er heilt fri, på den andre (politisk) trongt avgrensa, late seg studere i dei store austafrikanske rika: «Regjeringa til waganda og wanyoro er slik at kongen etter teorien styrer heile landet, men dette er ikkje mykje meir enn ei tilsynelatande regjering, for i sanning høyrer landet til dei øvste høvdingane i riket. På Mtesas tid forkroppsa dei motstanden til folket mot framande påverknader, og Muanga fryktar dei når han vil innføre noko nytt. Om kongedømet no òg i røynda er avgrensa, så kjem det likevel ei imponerande stilling til i det ytre, i det formelle. Overfor folkemassen står herskaren som ubegrensa hersker, for han rår fritt over liv og død og kjenner seg berre bunden i den trange krinsen av dei øvste hoffmennene.»¹⁷ Og att heilt det same gjeld, for òg å nemne den siste av dei store statsdannande krinsane, oseanarane: «Ingen stad manglar ei representativ formidling mellom fyrste og folk heilt…. Det aristokratiske prinsippet korrigerer…. det patriarkalske. Difor byggjer det høgt oppdrivne despotiet meir på klasse- og kastetrykk enn på den overmektige viljen åt ein einskild mann.»¹⁸

c) Den politiske og sosiale oppløysinga av den primitive føydalstaten

Vi kan på dette stadiet ikkje gå nærare inn på dei utallege nyansane som den patriarkalsk-aristokratiske (resp. plutokratiske) blandinga av styreforma i den primitive føydalstaten framstiller seg i for den etnografisk-historiske og juridiske vurderinga. Ho er òg av ytterst liten tyding for forløpet av utviklinga.

Så stor makt herskaren enn måtte ha i byrjinga, splittar ei uunngåeleg skjebne ho likevel på kort tid, og det desto raskare jo større denne makta var, det vil seie jo større området til den primitive føydalstaten av høgare trinn var.

Allereie maktauka hos dei einskilde adelsmennene ved den ovanfor skildra prosessen med stadig auka okkupasjon og busetjing av ubrukt land ved hjelp av nyerverva slavar kan gjere dei mektigare enn det er kjært for sentralmakta. «Når i ein klan», fortel Mommsen om keltarane,¹⁹ «som talde omkring 80000 våpenføre, ein einaste adelsmann med 10000 knektar, uteladd dei høyrige og skuldnarane, kunne møte fram på landstinget, så er det innlysande at ein slik meir var ein uavhengig dynast enn ein borgar av klanen sin.» Og liknande kan gjelde for «Heiu» hos somalane, «den store jordeigaren som held hundrevis av familiar på grunnen sin i avhengnad, slik at ein hos somalane kunne kjenne seg minna om dei føydale tilstandane våre i mellomalderen».²⁰

Når slik overmakt hos einskilde godsherrar allereie kan oppstå i den primitive føydalstaten av lågare trinn, så når ho likevel sin høgaste grad fyrst i føydalstaten av høgare trinn: i den føydale storstaten; og det ved den maktauka som storgodseiget får gjennom embetsmakta.

Jo meir staten blir utvida, desto meir embetsmakt må sentralen overføre til forvaltarane av dei grensedistrikta, markene, som er mest trua av krig og oppstand. Ein slik embetsmann må sameine den høgaste krigarske myndigheita med funksjonane til ein øvste forvaltingsembetsmann, for med sikkerheit å kunne ta vare på embetsdistriktet sitt for staten. Kjem han ut av det med ganske få sivile embetsmenn, så treng han likevel ei ståande krigsmakt. Korleis skal ho lønnast? Skattar som flyt saman i sentralen for att å bli fordelte over landet, kjenner (kanskje med éin einaste unntaking, som det skal talast om nedanfor) berre den pengeøkonomisk utfalda staten. Av pengeøkonomi og pengeskattar kan det imidlertid her, i den naturaløkonomiske «landstaten», enno ikkje vere tale. Difor blir det ikkje noko anna att for sentralen enn å vise greven, eller kastellanen, eller satrapen til naturalinntektene i embetsdistriktet sitt. Han dreg avgiftene frå undersåttane til seg, rår over pliktarbeida deira, får sportlane og bøtene i fe osv., og har til gjengjeld å halde den væpna makta ved lag, å stille bestemte troppemengder til rådvelda for sentralen, å utføre veg- og brubygging, å forpleie herskaren med følgjet hans eller «kongsbod»-ane hans, og til slutt å levere ei bestemd avgift i høgverdige eller elles lett transportable gode til hoffet: hestar, storfe, slavar, edle metall, vin osv.

Med andre ord: han får eit umåteleg stort tenesteleen og blir allereie dermed, sjølv om han ikkje, som oftast vil vere tilfellet, allereie frå før var den største i landet, den mektigaste godsherren i embetsdistriktet sitt. At han som slik gjer nøyaktig det same som dei ikkje-embetsbekledde stendersfellane sine, berre i langt større målestokk, nemleg stadig set nytt land med stadig nye høyrige for å styrkje krigsmakta si meir og meir, er sjølvsagt og må av sentralen til og med ønskjast og fremjast. For det er jo det skjebnesvangre kjennetekn ved desse statane at dei sjølve må mate opp dei lokale maktene som skal sluke dei.

Det kjem høve der markgreven kan stille vilkår når ein krev krigshjelpa hans, særleg i dei arvefylgjefeidene som aldri manglar her. Han oppnår ei eller anna viktig konsesjon, framfor alle andre den formelle arveleiken av embetsleenet sitt, som no står heilt likt med det eigentlege føydalleenet. Slik blir han gradvis stadig meir sjølvstendig, og dei dystre orda åt mujiken: «himmelen er høg og tsaren er langt borte», blir sanning under kvar himmel. Eg gir eit karakteristisk eksempel frå Afrika: «Lundariket er ein absolutt len-stat. Høvdingane (Muata, Mona, Muene) kan i alle indre saker handle sjølvstendig, så lenge det er til behag for Muata Jamvo. Vanlegvis sender dei store og fjernare buande høvdingane ein gong i året tributtkaravanane sine til Mussumba; men dei som bur langt unna, let visstnok vere å betale tributt i lengre tid, medan dei mindre høvdingane i nærleiken av residensen sender tributt til og med fleire gonger i året.»²¹

Ingenting kan vise tydelegare enn denne meldinga kor sterkt den romlege avstanden verkar politisk i desse laust samanhaldne naturalstatane med det utilstrekkelege transportsystemet sitt. Ein kunne nesten seie at sjølvstendet til føydalherrane veks som kvadratet av avstanden frå setet til sentralmakta. Krona må kjøpe tenestene deira stadig dyrare, må formelt overdra dei den eine av heilskapsstaten sine suverenitetsrettar etter den andre, eller tåle det når dei tek dei: arveleiken av len, veg- og handelsrett (på høgare trinn òg myntretten), domshøgda, dei statlege pliktarbeidsrettane og rådvelda over krigstenesta til dei frie i landet.

Slik når makthavarane i grenseprovinsane gradvis stadig større, til slutt full faktisk sjølvstende, sjølv om det formelle bandet av lensherredømet enno lenge tilsynelatande kan halde dei nyoppståtte fyrstedøma saman. For lesaren trengjer belegg for denne typiske prosessen seg på; heile mellomalderhistoria er ei einaste kjede av dei; ikkje berre merovingar- og karolingarriket, ikkje berre Tyskland, men òg Frankrike, Italia, Spania, Polen, Böhmen, Ungarn og òg Japan og Kina²² har gjennomgått denne oppløysingsprosessen, ikkje éin, men fleire gonger. Ikkje mindre føydalstatane i Tostraumslandet: dei storstatane som her avløyser kvarandre, brest stadig att frå kvarandre for stadig att å ball seg saman. Om Persia heiter det uttrykkjeleg: «Einskilde statar og provinsar oppnår ved lukkeleg gjennomført fråfall fridomen for lengre eller kortare tid, og «storkongen» i Susa hadde ikkje alltid makta til å føre dei attende til lydnad; i andre herja satrapane eller krigarske høvdingar vilkårleg, trulaust og valdsamt, anten på eiga hand eller som skattepliktige delfyrstar eller underkongar under storherskaren. Ei opphoping av statar og landskap utan felles rett, utan ordna forvalting, utan ålment rettsvesen, utan orden og lovkraft, gjekk det persiske verdsriket uavvendeleg oppløysinga sin i møte.»²³

Grannen i Nillandet gjekk det ikkje annleis: «Av okkupantfamiliane, dei frie godsherrane, som vel berre betalte skatt til kongen, spring fyrstane fram som rådde over visse landstrok, gauar… Desse gaufyrstane styrer eit særskilt embetsland, åtskilt frå eigedomen til familien deira.

«Seinare krigarske hendingar med lukkeleg utgang, som kanskje fyller gapet mellom det gamle og det mellomste riket, forbundne med innbringing av krigsfangar som kunne brukast som arbeidskraft, gav grunn til ei strengare utnytting av dei underlagde, ei nøyaktig fastsetjing av avgiftene. Makta til gaufyrstane stig i det mellomste riket opp til veldig høgd, og store hoffhaldningar blir innretta av dei, praktene åt kongehoffet imitert.»²⁴ «Ved synkinga av den kongelege autoriteten i forfallstida utnyttar dei høgare embetsmennene makta si til personlege føremål, for å gjere embeta sine arvelege i familiane sine.»²⁵

Men naturleg nok er òg denne historiske lova ikkje avgrensa til dei «historiske» folka. «Òg utanfor Radsjistan», seier Ratzel om dei indiske føydalstatane, «nøyt adelsmennene ofte eit stort mål av uavhengnad, slik at sjølv i Haiderabad, etter at nizamen hadde tileigna seg einevelda, heldt umaraene eller nababane eigne troppar, uavhengig av hæren åt nizamen. Dei i nyare tid høgare oppdrivne krava til forvaltinga av indiske statar har endå sjeldnare enn dei store fyrstane blitt innfridde av desse mindre.»²⁶

Og i Afrika kjem og går dei føydale storstatane som boblar som dukkar opp av straumen av den evig like gangen og att brest. Det veldige Ashantiriket har i løpet av halvanna hundreår skrumpa inn til ein femtedel av området sitt,²⁷ og mange av dei rika som portugiserane støytte saman med, har sidan forsvunne sporlaust. Og likevel var òg dette sterke føydalrike: «Pompøse og grufulle negerrike, som Benin, Dahomey eller Ashanti, dannar i sine politisk desorganiserte omgjevnader av stammar fleire samanlikningspunkt med det gamle Peru eller Mexico. Den strengt avsondra arveadelen til mfumuane, som hovudsakleg hadde distriktsforvaltinga, og ved sida av han den meir forgjengelege stenderadelen, dannade i Loango sterke støtter for herskardømet.»²⁸

Er slik det eingong så store riket falle frå kvarandre i ei rekkje statsrettsleg eller berre faktisk av kvarandre uavhengige delstatar, så byrjar den gamle prosessen på nytt. Den store et den vesle, til eit nytt storrike er oppstått. «Dei største godsherrane blir seinare keisarar», seier Meitzen lakonisk om Tyskland.²⁹ Men òg denne store heimemakta fordampar, splintrast, på grunn av nødvendet av å forlene godsherredømme til krigarske vasallar. «Kongane sjølve hadde gitt seg bort derved; den store jordeigedomen deira i deltaet var runnen bort», seier Schneider (l. c. p. 38) om faraoane i sjette dynasti. Og like eins forarma i det frankiske riket heimemakta til merovingarane og karolingarane, i Tyskland den til saksarane og stauferane.³⁰ Vi treng ikkje å føre opp fleire belegg for det; dei er i kvar manns eige.

Kva krefter som til slutt frigjorde den primitive føydalstaten frå denne trollkrinsen, der samanballing utan ende avløyser oppløysing, skal vi sjå på nedanfor. Først har vi likevel, etter den politiske, å sjå på den sosiale sida av dette historiske forløpet. Det endrar klassegliedringa på den mest inngripande måten.

Med frykteleg vald råkar det overalt dei allmennfrie, det nedre laget av herrelaget. Dei søkk ned i hørigheit. Forfallet deira må gå parallelt med forfallet til sentralmakta; for begge er, truga i like stor grad av den om seg gripande makta til dei store godseigarane, naturlege forbundsfellar. Krona held godseigaren i si hand så lenge oppbodet av dei allmennfrie i distriktet er overlegent garden hans, «følgjet» hans. Men den skjebnesvangre nødvendigheita vi skildra, tvingar krona til å utlevere bøndene til junkaren ved at ho aukar hans eiga maktbase; og i det augneblinken garden hans blir sterkare enn gauoppbodet, er den frie bonden utlevert. Der godseigaren har fått dei statlege suverenitetsrettane overdregne, det vil seie er blitt ein meir eller mindre uavhengig landsherre, skjer nedkjempinga av dei frie, i det minste delvis, under tilsynelatande lovlege former: ein ruinerer dei ved krigstenesta, som blir kravd desto oftare jo sterkare dynastiinteressa til landsherrane strevar etter nytt land og nye folk; ein misbrukar plikta deira til hoveri, ein misbrukar rettsvesenet.

Nådestøyten for standen av dei allmennfrie gir likevel den formelle overdragingen eller faktiske tilrivinga av det viktigaste kroneregalet, rådvelda over det landet som enno ikkje er okkupert. Dette tilhøyrer opphavleg «folket», det vil seie dei frie til felles eige; men etter ein urrett som vel gjeld overalt, har patriarken rådvelda over det. Også denne rådvelderetten går, saman med dei andre kronerettane, over til «landsherren» – og dermed har han fått midlet i handa til å kvele resten av dei frie. Han erklærer alt ubygd land for eigedomen sin, sperrar det mot okkupasjon frå frie element, og gir berre dei tilgang som vedkjenner seg overherredømet hans, det vil seie gir seg inn i ei eller anna form for avhengnad, for hørigheit.

Dette er den siste naglen i kista til dei allmennes fridom. Til då var likskapen i formuestilhøve noenlunde sikra. Og om bonden hadde tolv søner: arvegodset vart likevel ikkje splitta, for elleve rydda seg nye hovar i allmenningsmarka eller i det folkelandet som enno ikkje var delt opp mellom bygdelaga. Dette er heretter umogleg; hovane blir splitta der mange born er vakse opp, andre blir slåtte saman der arvesonen og arvedottera gifte seg: no finst det jo «arbeidarar» som hjelper til med å dyrke det større arealet, nemleg dei halv-, fjerdedels- og åttedelshovarane. Slik sprekk den frie bygda opp i rike og fattige; alt dette løyser det bandet som til då gjorde knippet av pilar uknuseleg; og når så til og med ufrie trengjer inn i bygdelaget, fordi ein altfor hardt plaga fellesmann, som vek for presset, «kommenderte» seg til herren, eller fordi herren sette ein av dei hørige sine på ein gard som var blitt ledig ved dødsfall eller overgjeld hos innehavaren, då er all sosial samanheng oppløyst, og bondestanden, som er sundersplitta av klasse- og formuesmotseiingar, er forsvarslaus overgitt til den mektige.

Elles forløper det ikkje annleis der heller kor magnaten ikkje kan skyve statlege suverenitetsrettar føre seg; då gjer open vald og fræk rettsbrot same tenesta, og den fjerne, vanmektige herskaren, som er vist til den gode viljen til dei rettsbrytande og valdsmennene, har verken makt eller høve til å gripe inn. Heller ikkje for desse tinga treng ein nesten å føre opp døme. I Tyskland har den frie bondestanden gjennomgått dette forløpet med ekspropriasjon og deklassering minst tre gonger. Ein gong i keltisk tid.³¹ Den andre gongen råka samanbrotet dei frie bøndene i stammelandet i det niande og tiande hundreåret, og den tredje tragedien av same slag utspelte seg frå det femtande hundreåret i kolonisasjonsområdet i det tidlegare slaviske landet.³² Verst gjekk det med bøndene der kor det overhovud ikkje fanst noka monarkisk autoritet, sidan den naturlege interessesolidariteten hennar med undersåttane jo nesten overalt verka mildnande, i det minste på sjølve forma for undertrykkinga, nemleg i «adelsrepublikkane». Det keltiske Gallia på Cæsars tid utgjer eitt av dei tidlegaste døma. Her «sameinte dei store familiane i si hand det økonomiske, krigerske og politiske overmaktstilhøvet. Dei monopoliserte bortleiga av dei nyttbare rettane til staten. Dei nøydde dei allmennfrie, som vart knuste av skattebyrda, til å låne hos dei og, først faktisk som skuldnarar, deretter rettsleg som hørige, å gi frå seg fridomen. Dei utvikla hos seg følgjeskapsvesenet, det vil seie fortrinnsretten til adelen til å omgi seg med eit tal lønte ridande tenarar, såkalla ambaktar, og dermed danne ein stat i staten; og støtta på desse eigne folka sine trassa dei dei lovlege styresmaktene og bygdeoppbodet og sprengde faktisk samfunnet… Vern fann berre den hørige mannen hos herren sin, som plikt og interesse nøydde til å hemne den urett som vart gjord klienten hans; å verne dei frie hadde staten ikkje lenger makt til, og difor gav desse seg i stort tal som hørige til eige til ein mektig.»³³ Nøyaktig dei same tilhøva finn vi halvanna tusenår seinare i Kurland, Livland, Svensk-Pommern, Aust-Holstein, Mecklenburg og især i Polen. Slik som den frie bonden der bukkar under for landjunkaren, bukkar her den frie adelege Schlachziz under for han. «Verdshistoria er einstonig», seier Ratzel. Det same forløpet hadde jo allereie i det gamle Egypt kasta bondestanden over ende: «Perioden for det mellomste riket, som følgjer etter eit krigersk mellomspel, bringer også bøndene i sør ei forverring av kåra deira. Talet på frie herrar søkk, medan jordeigedomen og makta deira stig. Avgiftene til bøndene blir strengt fastsette på grunnlag av ei nøyaktig kvalifisering av godsa ved hjelp av ei slags kataster. Under dette presset strøymer mange bønder til gaufyrstanes hoverigardar og byar for der å innordne seg i den økonomiske organismen til hoffa som tenarar, handverkarar eller til og med som embetsmenn. Slik bidrar dei, saman med eventuelle krigsfangar, til å utvide den fyrstelege domeneforvaltinga og til å fremje fordrivinga av bønder frå eigedomane sine, slik ho den gongen truleg var vanleg.»³⁴

Ingenting kan vitne klårare om uunngåelegheita av dette forløpet enn dømet frå Romarriket. Her er omgrepet hørigheit allereie gløymt når det fyrste gongen trer inn på scena i full «nyare tid»: berre slaveriet er kjent. Og likevel søkk dei frie bøndene halvanna tusenår seinare att ned i ekte hørigheit, etter at Roma er blitt ein overdrive utstrekt storstat som grensedistrikta mer og meir har løyst seg frå sentrum for. Dei store jordeigarane, som har fått den lågare rettsmakta og politiforvaltinga overdregen på godsa sine, har «bragt hintersassane sine, sjølv om dei opphavleg var frie eigarar av ager privatus vectigalis, i ei hoffrettsleg stilling», har «i ei slags immunitet utvikla den faktiske glebae adscriptio».³⁵ Dei innvandrande germanarane kunne ta over denne føydale ordninga ferdig i Gallia og andre provinsar. Allereie her var den ein gong så veldige skilnaden mellom slavar og frie kolonar fullstendig utviska ut, først i den økonomiske stillinga og snart naturleg nok også i rettsforfatninga.

I same grad som den allmennfrie overalt fell i politisk og økonomisk avhengnad av dei store godseigarane i nabolaget, i hørigheit, stig det ein gong undertvinga laget opp. Dei to laga kjem kvarandre i møte, møtest halvvegs og smeltar til slutt saman. Det vi nettopp har observert hos dei frie kolonane og åkerslavane i det seine Roma, fullbyrdast overalt. Slik smeltar i Tyskland dei allmennfrie saman med dei tidlegare hørige til det økonomisk og rettsleg einsarta laget av «grunnholdarar».³⁶

Løftinga av dei tidlegare «undersåttane», la oss for kortleiks skuld kalle dei «plebsen», følgjer med same konsekvens som nedgangen til dei frie av den grunnføresetnaden som heile denne statsordninga kviler på, av agglomerasjonen av grunnformuen i stadig færre hender.

Plebsen er den naturlege motstandaren til sentralmakta – for ho er sigraren og skattleggjaren deira; og til dei allmennfrie – for han blir forakta av dei og politisk undertrykt så vel som økonomisk skuva attende. Den store magnaten er like eins den naturlege motstandaren til sentralmakta – for ho er hinderet på vegen hans til statleg uavhengnad; og er like eins den naturlege motstandaren til dei allmennfrie, som ikkje berre utgjer støtta til sentralmakta, men også med eigedomen sin romleg hindrar utvidinga av herredømet hans og med kravet sitt om likskap i rettar er ubeleilege for fyrstestoltheita hans. Samsvar mellom dei politiske og sosiale interessene må gjere landsfyrsten og plebsen til forbundsfellar; han kan berre nå full uavhengnad dersom han i maktkampane sine mot krone og allmennfrie rår over pålitelege krigarar og villige skattebetalarar; plebsen kan økonomisk og samfunnsmessig berre bli løyst ut av pariastillinga si dersom dei forhatte, overmodige frie blir rivne ned.

Det er solidariteten mellom fyrsten og undersåttane hans vi her møter for andre gong. Fyrste gongen fann vi han svakt antyda allereie i vårt andre stadium av statsdanninga. Denne solidariteten får halvfyrsten til å handsame dei hørige hintersassane sine med like mykje mildskap som han handsamar dei frie i området sitt med hardleik: desto villigare vil dei kjempe og skatte for han, og desto villigare vil dei plaga frie gi etter for presset hans, særleg då delsuvereniteten deira med forfallet til sentralmakta berre er blitt skuggen av eit ord. Her og der – i Tyskland skjedde det mot slutten av det tiande hundreåret med full medvit³⁷ – utøver landsfyrsten eit særleg «mildt» styre for å trekkje undersåttane til nabomaktshavarane over til seg og dermed styrke seg sjølv i militær og skattemessig kraft i like stor grad som han svekkjer dei, dei naturlege motstandarane hans. Slik får plebsen formelt eller faktisk meir og meir rettar, betre eigedomsrett, gjerne også sjølvstyre og eigen domsmakt i bygdelagssaker, og stig på denne måten oppover i same takt som dei allmennfrie søkk nedover, til begge møtest undervegs og smeltar saman til eit lag som rettsleg og økonomisk er omtrent likt. Halvt hørige, halvt statsundersåttar dannar dei ei karakteristisk danning i føydalstaten, som enno ikkje kjenner noko klårt skilje mellom statsrett og privatrett: ei umiddelbar følgje av den historiske tilblivinga hans, som grunnla statleg herredømme for økonomiske privatrettars skuld.

d) Den etniske samansmeltinga

Den rettslege og sosiale samansmeltinga av dei sokne frie og den løfta plebsen blir no sjølvsagt også til etnisk gjennomtrenging. Vart den undertvinga først strengt nekta commercium og connubium, så finn blandinga no ikkje lenger noko hinder; i landsbyen avgjer ikkje lenger herreblodet, men rikdomen den sosiale klassen. Og ofte nok må vel den reinblodige etterkomaren av hyrdekrigarane spele åkerknekt hos ein like reinblodig etterkomar av dei livegne. Den sosiale gruppa av undersåttar er no samansett av ein del av den gamle etniske herregruppa og ein del av den gamle undersåttgruppa.

Berre av ein del av den sistnemnde! For den andre delen av han er no like eins smelta saman med den andre delen av den gamle etniske herregruppa til ei einskapleg sosial gruppe. Det vil seie: ein del av plebsen er ikkje berre stigen opp til det punktet som massen av dei allmennfrie sokk ned til, men langt utover det, heilt til han oppnådde full opptaking i det herrelaget som no er like uhyre heva som det er redusert i tal.

Også dette er eit verdshistorisk allment forløp, fordi det overalt med same tvingande makt følgjer av vilkåra i den føydale herredømmeordninga. Primus inter pares, som anten som innehavar av sentralmakta eller som lokal maktshavar har fyrstestillinga, treng medgjerlegare reiskapar for herredømmet sitt enn «pairane» hans er. Desse representerer ei klasse som han må trykkje ned om han sjølv skal stige – og det vil kvar og ein, det må kvar og ein ville, for her er maktstreben identisk med sjølvbevaringsdrift. I denne streben står dei gjenstridige, stivnakka fettarane og edelingane han i vegen – og difor finn vi ved kvart hoffhald, frå storkongen i det mektigaste føydale riket ned til herren over ei nesten reint privat «storoikos-økonomi», menn av dunkel herkomst som fortrulege embetsmenn ved sida av representantane for herregruppa, som ofte under masken av fyrstelege embetsmenn eigentleg er «efórar», medinnehavarar av fyrstemakta som fullmektigar for gruppa si. Eg minner om induna ved hoffet til bantukongen. Inga under om fyrsten heller stolar på menn som heilt og fullt er skapningane hans, som heile stillinga er uløyseleg knytt til hans eiga, og som fallet hans nødvendigvis dreg med seg i undergangen, enn på desse brysame og kravstore rådgjevarane.

Også her er historiske prov nesten overflødige. Kvar mann veit at det ved hoffa i dei vesteuropeiske føydalrika, ved sida av slektningar av kongen og nokre edle vasallar, også rykte element frå undergruppa opp i høge stillingar: geistlege, sverdvante plebeiarar. Til dei antrustiones til Karl den store stilte alle rasar og folk i riket hans kontingenten sin. Også i Dietrich-segna speglar det seg korleis tapre søner av dei undertvinga folka kjem til heider. Eg fører også her opp nokre mindre kjende prov:

I farao-landet fanst det allereie i det gamle riket, ved sida av rikstenestemennene frå føydaladelen av hyrde-erobrarar, som forvalta gauane som representantar for krona med heile fullmakta til stattalarar, «eit hoffembetsverk bestemt for dei einskilde regjeringsfunksjonane». Dette «er gådd fram av talet på dei tenarane som var tilsette ved hoffa til herrefyrstane – krigsfangar, flyktningar osv.»³⁸ Sjølv Josef-segna viser som ei for denne tidsalderen kjend førekomst oppstiginga av ein slave til allmektig minister. Og også i dag er ein slik karriere ved alle orientalske hoff, i Persia, Tyrkia, Marokko osv., slett ikkje noko uhøyrt. Gamle Derfflinger kan frå ei mykje seinare tid og frå eit stadium av overgangen frå utfalda føydalstat til stendersstat gi eit døme, som utallege andre tapre krigsmenn kunne stillast ved sida av.

Og enno nokre prov frå dei «historielause». Ratzel fortel om Bornu-riket: «Dei frie har ikkje mist medvitet om den frie herkomsten sin overfor slavane til sjeiken, men herskarane nærer meir tillit til slavane enn til sine eigne slektningar og frie stammefellar og reknar med hengivenheita deira. Ikkje berre hoffembete, men også forsvaret av landet vart frå gamalt av fortrinnsvis overlate til slavar. Brørne til fyrsten, så vel som dei meir æregjerrige eller handlekraftige sønene, blir betrakta med mistenksemd; medan ein finn dei viktigaste hoffembeta i hendene på slavar, ligg postane fjernt frå regjeringssetet i hendene på prinsane. Inntektene til embeta og provinsane må dekkje lønene.»³⁹

Hos fulbe «deler samfunnet seg i fyrstar, høvdingar, allmue og slavar. Ei stor rolle spelar slavane til kongane, som er soldatar og embetsmenn og kan gjere krav på dei høgaste stillingane i staten».⁴⁰

Denne hoffadelen kan under visse omstende også bli teken opp blant rikstenestemennene, slik at den skildra vegen til landsfyrstedømet står open for han; han utgjer då i den utfalda føydalstaten høgadelen og pleier å bevare rangen sin sjølv då når han er blitt mediatisert ved å bli oppslukt av ein mektigare nabo. Den frankiske høgadelen inneheld sikkert slike element frå den opphavlege undergruppa;⁴¹ og sidan høgadelen i heile den europeiske kulturkrinsen for ein stor del er gådd fram av stamma hans, i det minste i indirekte line gjennom svogerskap, så finn vi den etniske samansmeltinga, slik som i den noverande undersåttgruppa, også i det øvste laget av herregruppa. Det same gjeld Egypt: «Ved samanbrotet av den kongelege autoriteten i forfallstida utnyttar dei høgare 12 embetsmennene makta si til personlege føremål, for å gjere embeta sine arvelege i familiane sine og dermed skape ein embetsadel som etnisk ikkje skil seg frå den øvrige folkesetnaden.»⁴²

Og til slutt grip det same forløpet av dei same grunnane fatt i den noverande middelklassen, underlaget av herregruppa, embetsmennene og offiserane til dei store lensmennene. Først består det enno ein samfunnsmessig skilnad mellom dei frie vasallane som den store godseigaren har gitt underlen: slektningar, yngre søner av andre adelege familiar, utarma distriktsfellar, einskilde frifødde bondesøner, frie flyktningar og yrkesmessige slåsskjempar av fri herkomst, – og dei så å seie subalterne offiserane i garden, som stammar frå plebsen. Men ufridomen stig og fridomen søkk i sosial verdi, og også her stolar fyrsten tryggare på skapningane sine enn på pares sine. Og slik kjem det også her før eller seinare til full samansmelting. I Tyskland står den hørige hoffadelen enno i 1085 i rang mellom servi et litones, men hundre år seinare allereie hos liberi et nobiles.⁴³ I løpet av det trettande hundreåret veks han fullstendig saman med den frie vasalliteten til ridderskapsadel, som han i mellomtida er økonomisk likestilt med: begge har underlen, tenestelen, mot plikt til hærfølgje; og tenestelena til dei hørige, «ministerialane», er i mellomtida blitt like arvelege som dei til dei frie vasallane, og som arvegodsa til dei få enno oppreiste mindre godseigarane av den gamle adelen, som enno ikkje har falle for omklamringa frå landsfyrstedømet, alltid har vore.

Heilt analogt er forløpet i alle andre føydalstatar i Vest-Europa, og det nøyaktige motstykket finst ytst i aust på den eurasiske landmassen, i Japan. Daimio er høgadelen, samuraiane ridderskapet, sverdadelen.

e) Den utfalda føydalstaten

Dermed er føydalstaten komen fullt til utfalding. Han dannar politisk-sosialt eit hierarki av talrike lag, kor det nedre alltid er ytingspliktig overfor det næraste øvre, det øvre vernepliktig overfor det næraste nedre. Grunnlaget nedst dannar det arbeidande folket, framleis for hovuddelen beståande av bønder; overskotet av arbeidet deira, grunnrenta, heile «meirverdien» av det økonomiske middel, tener til underhald av dei øvre laga. Denne grunnrenta flyt frå fleirtalet av jordeigedomane, så langt dei ikkje lenger er den umiddelbare, ulenete eigedomen til landsherren eller kronebærar, til dei små lensmennene; desse har til gjengjeld å yte hærfølgja si etter avtale og i visse tilfelle også å oppfylle økonomiske ytingar; den større lensmannen er på same måten forplikta overfor den store, og denne, i det minste formelt-rettsleg, overfor innehavaren av sentralmakta; og keisaren, kongen, sultanen, sjahen, faraoen gjeld att som vasall av stammegudden: slik stig frå åkerjorda, som dyrkaren bær og nærer alt, til «himmelkongen» ei kunstferdig oppdelt rangordning, som omklamrar heile statslivet slik at etter sedvane og rett ikkje noko stykke land og ingen menneske kan unndra seg henne. Er jo alle dei rettane som opphavleg var skapte for dei allmennfrie, forfalne eller bøygde formålsstridig ved siegen til landsfyrstedømet; den som ikkje står i lensvesenet, er i sanning fredlaus, utan vern og utan «rett», det vil seie utan den makta som åleine skaper rett. Og slik var den lova som for oss så lett trer fram som utslag av junkarleg overmot: «nulle terre sans seigneur» i røynda ikkje noko anna enn kodifiseringa av ein ferdig ny rettstilstand og i høgda bortrydding av nokre foreldde, ikkje lenger tolande restar av den heilt overvunne primitive føydalstaten.

Kva slutningar har ikkje forkjemparane for raseteorien, som ein historiefilosofisk hovudnykkel, trekt av den påståtte kjensgjerninga at berre germanarane i kraft av si overlegne «statsevne» har brakt den kunstferdige bygningen av den utfalda føydalstaten i stand! Dette argumentet har allereie mist mykje av krediten sin sidan ein måtte overtyde seg om at også den mongolske rasen i Japan har utretta nøyaktig det same. Kanskje ville negaren heller ikkje ha kome så langt dersom ikkje invasjonen av sterkare kulturar hadde skore av vegen for han, sjølv om Uganda til dømes ikkje skil seg så svært mykje frå riket til karolingarane eller frå den raude Boleslavs, med unnatak av «tradisjonsverdiane*» frå middelhavskulturen: og dei var ikkje nokon fortenesta for den germanske rasen, men ei gåve som han fekk av skjebnen som medgift.

Men la oss late negaren liggje! Også «semitten», som påstått skal mangle all statsevne, har for tusenår sidan bygd opp nøyaktig det same føydalsystemet, i det minste dersom grunnleggjarane av det egyptiske riket var semittar. Høyrest det ikkje ut som ei skildring frå staufartida når Thurnwald fortel: «Den som gav seg inn i følgjet til ein maktshavar, stilte seg derved under vernet hans, slik som under vernet til eit familieoverhovud. Dette tilhøvet… markerer eit trutilhøve som liknar vasalliteten. Dette vern-mot-truskap-tilhøvet blir basis for heile samfunnsorganisasjonen i Egypt. Det ligg like så vel til grunn for tilhøvet mellom føydalherren og tenestemennene eller bøndene hans som for tilhøvet mellom faraoen og embetsmennene hans. På denne forma byggjer samanslutninga av dei einskilde til grupper under felles vernarar, heilt opp til toppen av samfunnspyramiden, til kongen, som sjølv gjeld som «stadfortredar for fedrane sine», som vasall av gudane på jorda…. Den som lever utanfor denne sosiale omklamringa, «mannen utan meister» (= vernarherre), er utan vern og difor rettslaus.»⁴⁴

Vi har til no ikkje trengt hypotesen om ei særskild rasebegåving og kjem heller ikkje i framtida til å trenge henne. Ho er, som Spencer seier, det dummaste forsøket på ei historiefilosofi som kan tenkjast.

Den mangfaldige trinndelinga av stendene i éi einaste pyramide av gjensidig avhengnad er det første kjenneteiknet på den utfalda føydalstaten. Samansmeltinga av dei opphavleg skilde etniske gruppene til eitt folkeferd er det andre kjenneteiknet hans.

Medvitet om den tidlegare rasemessige skilnaden er heilt forsvunne. Ingenting blir att utan klasseskilnaden.

Heretter har vi ikkje lenger med etniske grupper å gjere, men med sosiale klassar. Den sosiale motsetnaden rår åleine over livet i staten. Og tilsvarande blir det etniske gruppemedvitet omforma til klassemedvit, gruppeteorien til klasseteori. Ho endrar ikkje vesenet sitt i det minste ved dette. Dei nye herreklassane er nøyaktig like legitimistisk rasestolte som den gamle herregruppa var; også den nye sverdadelen forstår seg på å gløyme opphavet sitt frå den slegne gruppa raskt og grundig. Og på den andre sida sver den deklasserte frie eller den sokne edelingen nøyaktig like mykje til «naturretten» som tidlegare berre dei undertvinga.

/ Og like eins er den utfalda føydalstaten framleis prinsipielt nøyaktig det same vesenet som han allereie var i det andre stadiet av den primitive statsdanninga. Forma hans er herredømmet, vesenet hans den politiske utbyttinga av det økonomiske middel, avgrensa av ein statsrett som pålegg dei berettiga ved det politiske middel vernepliktig og sikrar retten til dei forplikta til å bli oppretthalde ved yteevna. Ved vesenet til herredømmet er ingenting endra, det er berre meir mangfaldig avtrappa, og det same gjeld utbyttinga eller det den økonomiske teorien kallar «fordeling».

Som før kretsar innanrikspolitikken til staten i den banen som parallellogrammet av den sentrifugale krafta i den no til klassekamp omforma gruppekampen – og av den sentripetale krafta i fellesinteressa føreskriv han. Og som før blir utanrikspolitikken hans bestemt av streben til herreklassen etter nytt land og nye folk, ei streben etter utviding som samtidig framleis er sjølvbevaringsdrift.

Mykje finare differensiert, mykje mektigare integrert er den utfalda føydalstaten følgjeleg ikkje noko anna enn den primitive staten som har nådd modenskapen sin.