V. Utfaldinga av forfatningsstaten

Fattar vi omgrepet «utgangar» på nytt som ovanfor, som ei organisk vidareutvikling av den utfalda føydalstaten framover eller bakover, vilkåra av indre krefter, og ikkje som ein slutt som er vilkåra av ytre krefter og mekanisk framkalla, då kan ein seie at utgangane hans utelukkande blir bestemte av den sjølvstendige utviklinga av dei samfunnsskapnadene som det økonomiske middel har grunnlagt. Slike påverknader kan òg kome utanfrå, frå framande statar som takka vere ei vidare kommen økonomisk utvikling har strammare sentralisering, betre militær inndeling og større støytkraft. Vi har allereie berørt slike tilfelle: den sjølvstendige utviklinga av dei mellomlandske føydalstatane vart avskoren ved samanstøytet med dei økonomisk langt rikare, strengt sentraliserte sjøstatane, Kartago og framfor alt Roma. Òg Alexanders øydelegging av det persiske riket kan dragast inn her, sidan Makedonia då allereie hadde tileigna seg dei økonomiske landvinningane til dei hellenske sjøstatane. Det beste dømet på slike framande påverknader byr likevel att den nyaste tida på i Japan, som fekk utviklinga si avkorta på ein nesten utrulig måte ved dei krigerske og fredelege innverknadene frå den vesteuropeiske kulturkrinsen. På knapt ein menneskealder har landet lagt attom seg vegen frå den utfalda føydalstaten til den fullt utbygde moderne forfatningsstaten.

Det synest meg at det her berre dreier seg om ei avkorting av prosessen. Så langt vi kan sjå — for no blir dei historiske belegga svært sjeldsynte, og etnografien byr oss ikkje lenger nokon i det heile —, må indre krefter, òg utan sterke framande påverknader, føre den utfalda føydalstaten med streng følgjerikskap alltid den same vegen til same utgang.

Dei skapnadene av det økonomiske middel som styrer dette forløpet, er bybruket og den pengehushaldninga som er utvikla i byane, som gradvis trengjer ut naturalhushaldninga og dermed flyttar aksen som heile statslivet dreier seg om, til ein heilt annan stad: i staden for grunnformuen rykkjer etter kvart den lause kapitalen.

a) Bondestandens frigjering

Alt dette følgjer med naudsyn av dei grunnleggjande føresetnadene for den føydale naturalstaten. Di meir storgodset veks ut til eit landsfyrstedøme, desto meir må den føydale naturalhushaldninga i same takt gå i oppløysing. Så lenge storgodset enno er høvesvis lite, lèt den primitive birøktarregelen seg gjennomføre, den som overlèt bonden berre det livsnaudsynlege: men når det utvidar seg enormt i rommet og, som regelmessig er tilfellet, gjennom feidefærd, kommendasjon av små godsherrar, arv og ekteskapspolitikk omfattar ein spreidd eigedom som ligg vidt omkring sjølve kjernen, då lèt birøktarpolitikken seg ikkje lenger gjennomføre. Vil ikkje godsherren løne eit utal tilsynsmenn, noko som er dyrt og politisk ikkje ufarleg, må han leggje på bøndene ei på ei eller anna måte avgrensa avgift (halvt rente, halvt skatt). Den økonomiske naudsynet av ei forvaltingsreform kjem altso den politiske naudsynet av å løfte «plebs», som vi tok føre oss ovanfor, i møte.

Di meir godsherren no sluttar å vere eit privatøkonomisk subjekt, di meir utelukkande han blir eit offentlegrettsleg subjekt, nemleg landsfyrste: desto meir gjer solidariteten mellom fyrste og folk, som er framstilt ovanfor, seg gjeldande. Vi såg at dei einskilde stormennene allereie i overgangsperioden mellom storgodseige og fyrstedøme hadde den største interessa av å føre eit «mildt» styre, ikkje berre for å oppsedje si eiga plebs til eit kraftig statsmedvit, men òg for å lette overgangen til hørsle for dei gemene frie som enno stod oppreiste, og for å dra det kostbare menneskematerialet bort frå naboane og rivalane. Denne interessa må sterkt tilrå landsfyrsten, som er komen til full faktisk sjølvstende, å halde fast ved den vegen han ein gong har slått inn på. Framfor alt vil han, når han no sjølv att forlenar land og folk til embetsmennene og offiserane sine, ha den mest påtrengjande politiske interessa av ikkje å utlevere undersåttane til dei med hud og hår. For å halde dei i handa avgrensar fyrsten «ridderane» sin rett til rente til visse yting i naturalia og hoveri, medan han tek vare på andre som er naudsynte i landets interesse (vege- og brohoveri osb.), for seg sjølv. Vi skal straks sjå kor sterkt det at bonden i den utfalda føydalstaten må yte til minst to herrar, er avgjerande for hans seinare oppstiging.

Av alle desse grunnane må bonden i den utfalda føydalstaten setjast på ei på ei eller anna måte avgrensa avgift. Alt overskot tilhøyrer frå no av han til fri rådvelde. Dermed har jordeigedomens karakter slått heilt om: tilhøyrde heile avkastinga han tidlegare med rette, fråtrekt dyrkarens naudtørftige underhald, så tilhøyrer no heile avkastinga med rette dyrkaren, fråtrekt ei fast rente for eigaren: storgodset er blitt godsherredøme. Det er det andre store steget menneskeheita tek mot målet sitt. Det første var overgangen frå bjørne- til birøktarstadiet, som fann opp slaveriet; dette opphevar det. Det arbeidande mennesket, hittil berre objekt for retten, er no for første gong blitt rettssubjekt. Den rettslause arbeidsmotoren for herren sin, som berre hadde ei naudtørftig garanti for liv og lem, er no blitt skattepliktig undersått av ein fyrste.

No spenner det økonomiske middel, for første gong sikkert på suksessen sin, kreftene på ein heilt annan måte. Bonden arbeider med usamanliknbart meir flid og omsut, oppnår overskot, og dermed er «byen» i streng økonomisk meining skapt, handverksbyen. Bondeoverskot tyder etterspurnad etter varer som bondehushaldninga ikkje sjølv fører fram; og intensivering av bondedrifta tyder ei minking av dei handverksmessige varene som husfliden til bonden til då førte fram attåt: for jordbruket og husdyrhaldet tek opp meir og meir av arbeidskrafta til bondefamilien. Arbeidsdeling mellom primærproduksjon og handverk blir mogleg og naudsynt; bygda blir hovudsakleg sete for den første, handverksbyen oppstår som sete for den sistnemnde.

b) Handverksbyens oppkome

Ein må ikkje misforstå: det er ikkje byen som oppstår, men handverksbyen. Den verkelege historiske byen har bestått lenge, og ingen utfalda føydalstat manglar han. Han er oppstådd anten av det reine politiske middel som borg,¹ eller av samverknaden mellom det politiske og det økonomiske middel som messeplass, eller av det religiøse behovet som tempeldistrikt.² Der slike byar i historisk meining finst i nabolaget, føyer den nyveksande handverksbyen seg til dei; elles oppstår han spontant av den no utfalda arbeidsdelinga og vil som regel no for si side òg byggje seg ut som borg og kultstad.

Men dette er tilfeldige historiske tilsetnader. I streng økonomisk meining tyder «by» staden for det økonomiske middel, for den ekvivalente byteomsetnaden mellom primærproduksjon og handverk. Dette svarer òg til språkbruken: ei rein festning, kor stor ho enn er, ei kva som helst opphoping av tempel, kloster og pilegrimsstader, om dei var moglege utan marknad, ville ein alltid berre etter dei ytre kjenneteikna deira kalle «bylike» eller «byaktige».

Så lite som den historiske byen kan ha endra seg i det ytre, så veldig er likevel den indre omveltinga som oppkomsten hans kunngjer. Handverksbyen er motpolen og motparten til staten; slik staten er det utfalda politiske middel, slik er handverksbyen det utfalda økonomiske middel! Den store striden som fyller verdssoga, ja som tyder ho, utspelar seg heretter mellom byvesen og statsvesen.

Byen, som eit politisk-økonomisk legeme, undergrev føydalsystemet med politiske og økonomiske våpen. Med dei første vrir han, med dei andre lokkar han makta ut av den føydale herreklassen.

På det politiske området blir denne prosessen fullbyrda ved at byen som sentrum for eiga makt grip inn i det politiske kreftspelet som set den utfalda føydalstaten i rørsle, mellom sentralmakt, lokale godsherrar og undersåttar. Som festningar og bustader for krigerske menn, som lagerplassar for dei varene krigføringa krev (våpen osb.) og seinare som sentrum for pengehushaldninga er dei i striden mellom sentralmakta og dei blivande landsfyrstane, eller mellom desse innbyrdes, viktige støttepunkt og forbundsfellar og kan ved klok politikk erverve vesentlege rettar.

Som regel står byane i desse stridane på sida av sentralmakta mot dei føydale junkarane, og det av sosiale grunnar, fordi landadelsmannen nektar patrisiaren den samfunnsmessige likestillinga som den rikare likevel krev; — av politiske grunnar, fordi sentralen i kraft av solidariteten mellom fyrste og folk jamvel har mykje meir fellesinteressa for auga enn storgodseigaren, som berre tener sine private interesser; — og til slutt av økonomiske grunnar, fordi bybruket berre kan trivast i fred og tryggleik. Neveretten og feideretten og stegreif lèt seg ikkje sameine med det økonomiske middel: derfor står byane for det meste i trufesta til fred- og rettsvernaren, først til keisaren, så til den suverene landsherren; og når det væpna borgarskapet bryt opp og røykjer ut eit ranarrede, så speglar den same veldige motsetnaden seg i dropen som i verdshavet til historia.

For å kunne spele denne politiske rolla med hell må byen dra til seg så mange borgarar som mogleg, ei streving som òg er påbode av reint økonomiske overvegingar. For med borgartalet veks arbeidsdeling og rikdom. Derfor fremjar byen innvandringa med alle krefter og viser òg her att polariteten i vesensmotsetnaden sin mot landadelsmannen. For dei nye borgarane som han dreg til seg, dreg han bort frå føydalgodsa, som han dermed svekkjer i skatte- og vernekraft i same grad som han styrkjer seg sjølv. Byen trer inn som ein mektig medbyd i den auksjonen der den hørige bonden blir bortauksjonert til den som byr mest (byr flest rettar). Han byr bonden full fridom, til tider òg hus og gard. Grunnsetninga «byluft gjer fri» blir kjempa gjennom, og sentralmakta, glad for å styrkje byane og svekkje dei gjenstridige adelsmennene, set gjerne seglet sitt under den nyoppståtte retten.

Verdssoga sitt tredje store framsteg: Æra til det frie arbeidet er oppdaga, eller betre gjenoppdaga; ho var forsvunnen sidan dei fjerne tidene då den frie jegeren og den enno ikkje underlagde hakkebonden nøt avkastinga av arbeidet sitt. Enno ber bonden pariamerket til den ufrie, og enno er retten hans svak: men i den murbelta, verna byen ber borgaren hovudet høgt, som ein fri i kvar rettsleg meining.

Riktig nok finst det enno rangtrinn i politisk berettiging innanfor bymuren. Dei gamle busette, dei ridderbårne, dei gamle frie, dei rike jordeigarane nektar den tilflytte, den ufritt fødde, den fattige handverkaren og kremmaren medstyre. Men som vi allereie såg ovanfor i skildringa av sjøbyane: i byluften kan slike rangtrinn ikkje haldast oppe. Fleirtalet, intelligent, skeptisk, strammt oppdelt og samanfatta, tvingar gjennom likeberettiging. Berre varer striden i den utfalda føydalstaten gjerne lenger, fordi partane her ikkje har å gjere opp saka si åleine seg imellom; dei store godsherrane i nabolaget og fyrstane grip hemmande inn i kreftspelet. Denne tertius gaudens fanst ikkje i dei antikke sjøstatane, der det utanfor byen ikkje fanst noko mektig føydalherredøme.

Dette er dei politiske våpna til byen i striden mot føydalstaten: forbundsfellesskap med krona, direkte offensiv, og utlokking av hintersassene til den frie byluften. Ikkje mindre verknadsfullt er likevel det økonomiske våpenet hans, pengehushaldninga, uskiljeleg frå bylivet, som fullstendig øydelegg natural- og dermed føydalstaten.

c) Pengehushaldningas påverknader

Den sosiologiske prosessen som pengehushaldninga set i gang, er så kjend og i mekanikken sin så allment aksepert at vi kan nøye oss med korte antydingar.

Styrking av sentralmakta til allmakt og svekking av lokalmaktane til avmakt, det er òg her, som i sjøstatane, fylgja av den inntrengjande pengehushaldninga.

Herredømet er ikkje målet, men middelet til herrane for det eigentlege målet deira, den arbeidslause nytinga av så mange og så kostbare nytingsgode som mogleg. I naturalstaten er herredømet det einaste middel til det: for markgreven og landsherren gir den politiske makta hans rikdommen. Di fleire bønder som tener han, desto større stridsmakta hans, desto meir utvidar han herredømmedistriktet sitt og dermed inntektene sine. Men betaler først ein rik marknad produkta frå landbruket med freistande varer, så er det for kvart subjekt som enno er overvegande privatøkonomisk, det vil seie for kvar godsherre som enno ikkje har stige opp til landsfyrstedøme — og dit høyrer no ridderane — langt meir rasjonelt å redusere talet på bønder så mykje som mogleg og berre la så mange bli att som med ytste påkjenning kan dra så mykje produkt som mogleg ut av åkeren, og å la dei ha så lite som mogleg av desse produkta. Det valdsamt auka «produit net» av jordeigedomen blir no, att heilt rasjonelt, ikkje lenger brukt til å halde ei stridbar garde, men ført til marknaden og selt mot varer. Følgjet blir oppløyst, ridderen er blitt rittergodseigar. Dermed er sentralmakta (riksmonarken eller landsherren) som med eitt slag kvitt rivalane om herredømet og er blitt politisk allmektig. Dei trassige vasallane som fekk skuggekongen til å skjelve, har snart, etter eit kort intermesso med medstyre i stenderstaten, forvandla seg til smidige hoffmenn som dilt rundt roi soleil; no er dei henviste til han; for berre den militære makta som han no åleine (som soldhær) har i handa, kan verne dei mot at undersåttane deira, drivne til det ytste, kastar av seg åket. Stod krona i naturalhushaldninga nesten alltid i forbund med bønder og byar mot adelen, så har vi no forbundet mellom den absolutismen som er fødd av føydalstaten, og adelen mot representantane for det økonomiske middel.

Sidan Adam Smith pleier ein å framstille denne grunnstyrtande omveltinga som om den dumme junkaren hadde selt førstefødselsretten sin for ein linsegraut ved å byte bort herredømet mot tåpelege luksusvarer. Ingenting kan vere meir gale. Den einskilde tek ofte feil i å vareta interessene sine: ei klasse tek aldri feil i lengda!

Sanninga er at pengehushaldninga umiddelbart, utan at den agrariske omveltinga kjem imellom, styrkjer sentralmakta politisk så mykje at ei motstand frå jordadelen ville vere meiningslaus. Som oldtidssoga prøver, er hæren til ei finansielt sterk sentralmakt alltid overlegen det føydale oppbodet. Med pengar kan ein utmerkt godt væpne bondegutar og drille dei til profesjonelle soldatar, og den sluttede massen deira er det lause forbandet til riddarhæren ikkje vaksen for. Og dertil kan fyrsten i dette stadiet enno rekne med dei verna bataljonane til bygilda. Skytevåpenet gjorde resten i Vest-Europa, òg det eit produkt som berre kunne oppstå i handverkshushaldninga til den velståande byen. Av desse militærtekniske grunnane må jamvel den føydalherren som ikkje akter luksus og har ynskje om å halde ved lag eller auke den relative sjølvstendet sitt, underleggje området sitt den same agrariske omveltinga: for skal han vere sterk, treng han òg no framfor alt pengar, som no er blitt nervus rerum, for å kjøpe våpen og leige profesjonelle soldatar. Den pengeøkonomiske omveltinga skaper den andre kapitalistiske storbedrifta; attmed storlandbruket trer krigens storføretak: kondottierane dukkar opp på scenen. Leigesoldatmateriale er jo no nok på marknaden til å få i stand hærar: dei avskjediga føydalgardistane og dei ekspropierte bøndene.

På denne måten kan vel ein junkar likevel ein gong stige opp som kondottiere til landsfyrstedøme, slik det oftare skjedde i Italia, og slik Albrecht Wallenstein allereie hadde oppnådd. Men det er individuell skjebne, som ikkje endrar noko ved sluttresultatet. Dei lokale maktene forsvinn som sjølvstendige maktsentrum ut av det politiske kreftspelet, held berre så lenge ei lita rest av den tidlegare innverknaden sin som dei er naudsynte for fyrsten som finanskjelde: stenderstaten.

Den uendelege maktauken til krona blir no enno meir auka ved ei anna skapning av pengehushaldninga, embetsmannsstanden. Vi har utførleg framstilt den «heksesirkelen» som føydalstaten utan utveg måtte gjennomløpe mellom samanballing og forfall så lenge han var tvungen til å løne embetsmennene med «land og folk» og dermed fø dei opp til sjølvstendige maktfaktorar. Pengehushaldninga sprengjer heksesirkelen. Heretter utfører sentralmakta funksjonane ved lønte embetsmenn som er varig avhengige av henne.³ Frå no av er varigskap gjord mogleg for ei strammt sentralisert regjering, og rike oppstår slik dei ikkje lenger hadde eksistert sidan dei pengeøkonomisk utfalda sjøstatane.

Denne omveltinga av den politiske kreftkonstellasjonen har, så vidt eg kan sjå, overalt slutta seg til utbygginga av pengehushaldninga — kanskje med eitt einaste unntak: Egypt. Her synest — om nokon visse er det ifylgje dei sakkunnige opplysningane som er gitt meg, ikkje tale — pengehushaldninga først å ha utfalda seg i den greske tida. Fram til då yter bonden naturalavgifter.⁴ Likevel finn vi allereie etter utdrivinga av hyksosane i det nye riket det kongelege einevaldet fullt utbygd: «Den militære makta blir støtta av utanlandske leigesoldatar, forvaltinga blir ført av ein embetsmannsstand sentralisert i handa til kongen, lensaristokratiet er forsvunne.⁵

Likevel stadfestar nettopp dette unntaket regelen.

Egypt er eit land med einestående geografisk karakter. Smalt innpressa mellom øydemark og fjell blir det i heile si lengd gjennomtrekt av ein naturleg veg som set mykje mindre vanskar i vegen for transport av massegods enn jamvel den prektigaste landevegen: vassvegen Nilen. Og denne vegen gjorde det mogleg for faraoen å sentralisere skattane frå alle gauane i sine eigne magasin, «husa»,⁶ og derifrå løne embetsmenn og garnisonar med naturalibus. Derfor blir Egypt, då det ein gong var samla til ein stor stat, òg verande sentralisert inntil framande makter gjer slutt på den statlege tilveret. «At herskaren i naturalhushaldninga rår umiddelbart og utelukkande over nytingsgoda og av dei samla inntektene berre gir vidare til embetsmennene sine ei slik mengd og slik art av gode som det synest han ynskjeleg og nyttig, og at fordelinga av luksusgoda likeins kviler nesten utelukkande i handa hans, er kjelda til hans umåtelege maktfylde.»⁷

Med dette eine unntaket, der ein veldig elv løyser omløpets oppgåver, har pengehushaldninga vel alltid ført til at føydalstaten gjekk i oppløysing.

Omveltinga sine kostnader bér bøndene og byane. Ved fredsslutninga leverer kronen og junkarane bøndene ut til kvarandre og deler dei, så å seie, i to ideelle helvter; kronen overlèt adelen mesteparten av bondejorda og mesteparten av arbeidskrafta til dei bøndene som ikkje er blitt fordrivne; adelen innvilgar kronen rekruttutskriving og skattar på bygdelag og byar. Bonden, som allereie var blitt rik i fridom, søkk attende i fattigdom og dermed i sosial deklassering.

Byane blir bøygde under kneet av dei no forbundne tidlegare føydalmaktene, der dei ikkje sjølve, som til dømes i Øvre Italia, allereie var blitt føydale sentralmakter. (Også då fell dei for det meste under kondottierienes herredøme.) Motstandarane si åtaksmakt er blitt sterkare, deira eiga makt svakare. For med bøndene si kjøpekraft forfell velstanden deira, slik han hadde oppstått med henne. Dei små landsbyane stagnerer og blir forarma og fell forsvarslause under fyrstelig absolutisme; dei store, der herrane si etterspurnad etter luksus har fostra eit sterkt handverk, sprekk opp sosialt og misser dermed politisk kraft. For masseinnvandringa som no skjer inn bak murane deira, av avskjedigde gardistar, fordrivne bønder og forarma handverkarar frå småbyane, er proletarisk. For første gong opptrer Marx’ terminologis «frie arbeidar» i massevis på bymarknaden sin arbeidsmarknad; og no trer «agglomerasjonens lov» på nytt i kraft, formue- og klassedannande, og splittar bybefolkninga i hardhendte klassekampar, og ved å utnytte dei vinn landsfyrsten nesten alltid herredømet. Berre nokre få ekte «sjøstatar», «bystatar», kan i lengda unndra seg denne omklamringa frå fyrstedømet.

Igjen har, som i sjøstatane, statslivets akse flytta seg til ein annan stad. I staden for om jordformuen dreier det seg no om kapitalformuen (for òg jordeigedomen er no blitt «kapital»). Kvifor munnar då ikkje utviklinga, som i sjøstatane, ut i kapitalistisk slavehushaldning?

To grunnar er avgjerande for det: ein indre og ein ytre. Den ytre er at ei lønnsam slavejakt knapt lenger er mogleg nokon stad der nesten alle land innanfor rekkjevidd likeeins er organiserte som sterke statar. Der ho er mogleg, som til dømes i vesteuropearane sine amerikanske koloniar, utviklar ho seg straks.

Den indre grunnen er derimot at bonden her, i motsetnad til i sjøstaten, er ytingsplikta ikkje overfor éin, men overfor minst to*) berettiga: grunneigaren og landsherren. Begge held kvarandre i hendene for å ta vare på hos bonden den resten av ytingsevne som er naudsynt for interessene deira. Særleg sterke fyrstar, til dømes dei brandenburgsk-prøyssiske, har gjort mykje for bøndene. Av denne grunn vart bonden, om enn jammerleg utbytt, overalt personleg fri og rettssubjekt der føydalsystemet var fullt utfalda då pengehushaldninga sette inn.

At denne forklaringa er riktig, går klart fram av tilhøva i dei statane som vart gripne av pengehushaldninga før føydalsystemet var ferdig trinndelt. Det er dei tidlegare slaviske områda i Tyskland, men først og fremst Polen. Her hadde føydalstaten enno ikkje trinndelt seg så kunstferdig då kornbehovet i Vestens store handverkssentrar gjorde ridaren, det statsrettslege subjekt, om til riddargodseigaren, det privatøkonomiske subjekt. Difor var bonden ytingsplikta berre overfor éin einaste herre, jordherren, *) I mellomalderens Tyskland betaler bonden ofte, utanom til grunn- og landsherren, avgift òg til overmarkaren og futen.

og difor oppstår her dei allereie omtalte adelsrepublikkane, som kjem kapitalistisk slavehushaldning så nær som presset frå dei statsmessig meir framskridne naboane i det heile tillèt.⁸

Det som no fylgjer, er så alminneleg kjent at nokre få ord er nok. Pengehushaldninga, utfalda til kapitalisme, trer klassedannande fram ved sida av jordeigedomen; kapitalisten krev likeberettiging og tvingar henne til slutt fram ved å revolusjonere den lågare plebsen og føre han til storm mot den gamle herredømeordenen, sjølvsagt under «naturrettens» banner. Knapt er sigeren vunnen, før klassen med den rørlege rikdomen, bourgeoisiet, snur våpna bakover, sluttar fred med den gamle motstandaren og bekjempar plebsen i legitimismens namn, eller i det minste med ei stygg blanding av legitimistiske og tilsynelatande liberale argument.

Slik har staten gradvis utfalda seg: frå den primitive ranstaten til den utfalda føydalstaten, til absolutismen, til den moderne forfatningsstaten.

d) Den moderne forfatningsstaten

La oss sjå noko nærare på den moderne staten sin mekanikk og kinetikk.

Han er i prinsippet framleis det same vesenet som den primitive ran- og den utfalda føydalstaten. Berre eitt nytt element er komme til, som i det minste har til oppgåve å representere statshelheitas fellesinteresse i klassane sin interessekamp: embetsstanden. I kva grad han faktisk lever opp til denne oppgåva, skal vi sjå på ved høvet. Først studerer vi staten i dei karaktertrekka han har ført med seg frå ungdomstrinna sine.

Framleis er forma hans herredøme, innhaldet hans utbytting av det økonomiske middel, og denne er framleis avgrensa av statsretten, som på den eine sida vernar den overleverte «fordelinga» av det nasjonale totalproduktet, på den andre sida søkjer å halde dei ytingspliktige oppe ved ytingsevna. Framleis kretsar innanrikspolitikken til staten i den banen som er foreskriven han ved parallellogrammet av klassekampens sentrifugale kraft og statens fellesinteresses sentripetale kraft; og framleis blir utanrikspolitikken hans bestemt av herreklassens interesse, som no likevel, ved sida av det landed, òg omfattar det moneyed interest.

I prinsippet kan det framleis berre skiljast mellom to klassar: ein herskande, som av det samla produktet av folkets arbeid (det økonomiske middel) får meir enn ho har bidrege med, og ein behersk, som får mindre enn ho har bidrege med. Kvar av desse klassane deler seg, alt etter graden av økonomisk utvikling, i fleire eller færre underklassar og sjikt, som er trinndelte etter gunst og ugunst i den fordelingsnøkkelen som gjeld for dei.

I høgt utvikla statar finst det mellom dei to hovudklassane innskoten ein overgangsklasse, som likeeins kan vere lagdelt. Medlemmene hans er ytingspliktige oppover, ytingsberettiga nedover. For å velje eit døme er det i det moderne Tyskland i den herskande klassen representert minst tre sjikt: dei store landmagnatane, som samstundes er industri- og bergverksherrar, dei store industrielle og bankokratane, som ofte samstundes allereie er storgodseigarar og difor raskt smeltar saman med det første sjiktet (fyrstane Fugger, grevane Donnersmarck), og for det tredje dei små landjunkarane. Den beherska klassen består minst av småbønder, landarbeidarar, industriarbeidarar saman med små handverkarar og underordna embetsmenn. Overgangsklassane er «mellomstendene»: store og mellomstore bønder, dei små industrielle og betre stilte handverkarane, og dei rike bourgeois som enno ikkje er blitt rike nok til å overvinne visse tradisjonelle vanskar som står i vegen for opptaket deira i ekteskapsforbundet (jødar). Dei yter oppover utan vederlag og tek imot nedanfrå utan vederlag; det er individuell skjebne kva som i lengda veg tyngst; etter det blir utfallet bestemt som sjiktet eller individet opplever: full opptaking oppover eller full nedsynking. Av Tysklands overgangsklassar er no til dømes storbonden og mellomindustrielle oppstigande, fleirtalet av handverkarane nedstigande. Dermed er vi alt komne til klassanes kinetikk.

Interessa til kvar klasse set ei reell mengd assosierte krefter i rørsle, som med ein bestemt fart trykkjer mot oppnåinga av eit bestemt mål. Dette målet er det same for alle klassar: det samla produktet av den produktive arbeidskrafta som er brukt på varefremstilling, frå alle borgarar i staten. Kvar klasse strevar etter ein størst mogleg del av nasjonalproduktet; og då alle strevar etter det same, utgjer klassekampen innhaldet i all statshistorie (alltid unnateke dei felles handlingane som statsinteressa frambringar, og som vi her kan sjå bort frå fordi den hittil gjengse historiebetraktinga, for det meste med den største einsidigheit, har rykt dei i forgrunnen). Denne klassekampen trer historisk fram som partikamp. Eit parti er opphavleg og i lengda aldri noko anna enn den organiserte representasjonen for ein klasse. Der ein klasse ved sosial differensiering deler seg i fleire klassar med ulike særinteresser, der deler snart også partiet seg i tilsvarande mange unge parti, som alt etter graden av divergens mellom klasseinteressene vil vere forbundsfellar eller dødsfiendar. — Der omvendt ein gammal klassemotsetnad forsvinn ved sosial differensiering, der smeltar snart også dei to gamle partia saman til eit nytt. Som døme på det første tilfellet kan nemnast utskiljinga av mellomstandspartia og dei antisemittiske partia frå den tyske liberalismen, som fylgje av at dei første representerer nedstigande, den siste oppstigande sjikt; det andre tilfellet kan karakteriserast ved den politiske samansmeltinga som fører den austelbiske småjunkaren saman med den vestelbiske storbonden i Bund der Landwirte. Sidan den eine søkk og den andre stig, møtest dei halvvegs. All partipolitikk har berre eitt innhald: å skaffe den representerte klassen ein størst mogleg del av nasjonalproduktet. Med andre ord: dei privilegerte klassane vil minst halde delen sin på den gamle høgda, om mogleg auke han til eit maksimum som akkurat lèt dei utbytte klassane behalde ytingsevna (akkurat som i det primitive birøktar-stadiet) og beslagleggjer heile meirproduktet av det økonomiske middel, eit meirprodukt som veks enormt med aukande folketettleik og arbeidsdeling; — gruppa av dei utbytte klassane vil om mogleg redusere tributten sin til null og sjølv forbruke heile nasjonalproduktet; — og overgangsklassane strevar etter å redusere tributten oppover så mykje som mogleg og auke den vederlagsfrie inntekta nedanfrå så mykje som mogleg.

Det er målet og innhaldet i partikampen. Den herskande klassen fører han med alle middel som det overleverte herredømet legg i handa hennar. Ho gir lovene som tener hennar føremål (klasselovgiving) og brukar dei slik at den skarpe eggen alltid peikar nedover og den butte ryggen alltid oppover (klassejustis.) Ho handterer statsforvaltninga dobbelt i interessa til klassefellane sine, ved at ho for det første førebehald dei alle framståande stillingar som gir innverknad og vinning (hær, høgare forvaltning, justis), og for det andre leier statspolitikken gjennom desse skapningane sine (klassepolitikk: handelskrigar, kolonipolitikk, vernetollpolitikk, arbeidarpolitikk, valpolitikk osb.). Så lenge adelen herskar, utbyttar han staten som eit riddarleg gods; så snart bourgeoisiet kjem til roret, eksploaterer det han som ein fabrikk. Og klasse-religionen dekkjer over alt med tabuet sitt så lenge det går.

Framleis finst det i statsretten ei rekkje politiske privilegium og økonomiske maktstillingar til fordel for herreklassen: plutokratisk valsystem, koalisjonsavgrensing, tenestefolkforordning, «kjærleiksgåver» osb. Og difor er forfatningskampen, som i årtusen har behersk statslivet, enno ikkje avslutta. Han går for det meste føre seg fredeleg i parlamenta, men òg til tider gjennom gatedemonstrasjonar, massestreikar og opprør.

Men plebsen har innsett at det ikkje, i det minste ikkje lenger, er i desse restane av dei føydale maktstillingane sitadellet til motstandarane skal søkjast. Ikkje politiske, men økonomiske årsaker må det vere som medfører at «fordelinga» i prinsippet heller ikkje i den moderne forfatningsstaten har endra seg. Som før lever den store massen i bitter fattigdom, i beste fall i karrig naud, i hardt, knusande, sløvande pliktarbeid — og som før trekkjer eit smalt mindretal, ei ny herreklasse blanda av gamalprivilegerte og oppkomarar, inn den uhyggeleg veksne tributten utan vederlag for å nyte han sløsande. Mot desse økonomiske årsakene til den mangelfulle fordelinga rettar klassekampen seg heretter meir og meir, som direkte lønskamp mellom proletariat og eksploatørar ved hjelp av streik, fagforeining, kooperasjon. Den økonomiske organisasjonen trer først likeberettiga, så leiande fram ved sida av og framfor den politiske. Fagforeininga behersker til slutt partiet. Så langt er utviklinga til staten hittil komen i Storbritannia og dei Sameinte Statane.

Mykje finare differensiert, mykje mektigare integrert ville også forfatningsstaten altså etter form og innhald i prinsippet ikkje vere noko anna enn forstadia sine, viss ikkje embetsstanden var komen inn i han som nytt element.

I prinsippet er embetsmannen, lønt av statsmidlar, unndrege den økonomiske interessekampen, og difor gjeld i kvart dugande byråkrati embetsmannens deltaking i ervervsføretak med rette som uforeineleg med embetet. Var prinsippet fullt gjennomførbart, og førte ikkje også den beste embetsmannen med seg statsoppfatninga til den klassen han stammar frå, så var det i embetsstanden i sanning gitt den meklande og ordnande instansen over interessekampen, som kunne føre staten mot dei nye måla hans. Ho ville vere Arkimedes’ punkt, der statens verd kunne flyttast.

Men dessverre er verken prinsippet fullt gjennomførbart, eller embetsmennene abstrakte menneske utan klassemedvit. Heilt bortsett frå at deltaking i ein bestemt type føretak, storlandbruket, i alle statar så lenge gjeld rett og slett som ei høgare kvalifikasjon for embetsmannen som jordadelen dominerer, verkar mektige økonomiske interesser inn på mange embetsmenn, og nettopp på dei mest innverknadsrike, og trekkjer dei ubevisst og mot viljen deira med inn i kampen. Tilskot frå far og svigerfar, arva eigedom og nær slektskap med interessentar i det landed eller moneyed interest forsterkar solidariteten med den herskande klassen som dei har med seg frå «barnerommet», og som denne embetsstanden nesten utan unntak stammar frå, medan denne solidariteten ved bortfall av slike økonomiske samband lettare blir trengd attende av den reine statsinteressa.

Av denne grunn finn vi i regelen den dugande, mest objektive, mest upartiske embetsstanden i fattige statar; Preussen til dømes skuldte tidlegare først og fremst fattigdommen sin den makelause embetsstanden som styrde det trygt gjennom alle skjer. Medlemmene hans var i regelen verkeleg heilt løyste frå alle ervervsinteresser, direkte og indirekte.

I rikare statsdanningar er dette ideelle embetsverket sjeldnare å finne. Den plutokratiske utviklinga trekkjer den einskilde meir eller mindre med inn i straumvirvelen og tek frå han ein del av objektiviteten hans, upartiskheita hans. Likevel oppfyller embetsstanden framleis noko så nær den oppgåva som er tilfallen han, å verne statsinteressa mot klasseinteressene; og, om enn mot viljen sin eller i det minste utan klårt medvit om det, vernar han ho slik at det økonomiske middel, som skapte embetsstanden, blir fremja i sin langsame siegsgang mot det politiske middel. Visst: embetsmennene driv den klassepolitikken som krafteskonstellasjonen i staten foreskriv dei; visst: dei er i grunnen berre representantar for herreklassen dei stammar frå. Men dei mildnar skarpleiken i kampen, dei motverkar overgrep, dei innvilgar endringar i retten som er blitt modne ved den sosiale utviklinga, før den opne kampen om dei blussar opp. Der ei dugande fyrsteslekt herskar, med eit til kvar tid sitjande overhovud som, likt Fredrik, berre ser seg som «statens første embetsmann», gjeld det som er sagt i forsterka grad om han, sidan interessa hans, som den varige nyttaren av det varige vesenet staten, først og fremst byd han å styrkje dei sentripetale kreftene og svekkje dei sentrifugale. Vi har i løpet av betraktinga oftare lært å kjenne den naturlege solidariteten mellom fyrste og folk som ei velsigningsrik historisk kraft: i den fullendte forfatningsstaten, der monarken berre i relativt uendeleg liten grad lenger er privatøkonomisk subjekt og nesten heilt «embetsmann», slår denne interessesamanknytinga endå mykje sterkare gjennom enn i føydalstaten og den absolutte staten, der herredømet enno i det minste til éi helvt er privathushaldning.

Den ytre forma til regjeringa er heller ikkje i forfatningsstaten av avgjerande tyding: klassekampen blir ført i republikken med dei same midla som i monarkiet og fører til det same målet. Likevel er sannsynet ganske stort for at ceteris paribus kurva for statsutviklinga i monarkiet går strekkare, med mindre sekundære innbuktingar, fordi fyrsten, mindre følsam for dagsstraumar enn ein president vald for nokre få år, treng å frykte eit forbigåande tap av folkelegheit mindre og difor kan spenne politikken sin over lengre tidsrom.

Enno må ei avart av embetsverket nemnast, hennar innverknad på høgareutviklinga av statsvesenet ikkje må undervurderast, det vitskaplege embetsverket ved høgskolane. Det er ikkje berre skapning av det økonomiske middel, som embetsverket i det heile, men samstundes representant for ei historisk kraft som vi hittil berre har lært å kjenne som forbundsfelle til erobringsstaten, årsaksbehovet. Dette behovet såg vi på primitivt trinn skape overtrua; og bastarden hennar, tabuet, fann vi overalt som eit sterkt våpen i hendene til herreklassen. Av det same behovet er no derimot vitskapen oppstått, som no angrip og knuser overtrua og dermed bidreg til å bane veg for utviklinga. Det er den uvurderlege historiske innsatsen til vitskapen og særleg til høgskolane.