II. Den primitive føydalstaten

a) Forma på herredømmet

Forma hennar er herredømmet. Herredømmet åt eit lite, krigarsk, tett samansluttet og innbyrdes svogerskapt mindretal over eit fast avgrensa landområde og dei som dyrkar det. Dette herredømmet blir utøvd etter forskriftene i ein rett som er blitt til gjennom sedvane, og som regulerer føremonene og krava til herrane og lydnadsplikta og ytingane til undersåttane, og regulerer dei slik at yteevna til bøndene – ordet stammar enno frå Fredrik den store si tid! – ikkje tek skade. Altså eit «birøkteri» fastlagt ved sedvanerett! Yteplikta til bøndene svarer til ei verneplikt hos herrane, som strekkjer seg til overgrep frå deira eigne klassefellar like vel som til åtak frå utanlandske fiendar. Det er den eine delen av innhaldet i staten; den andre, i byrjinga langt viktigare og større, er den økonomiske utbyttinga, det politiske middel til behovstilfredsstilling. Bonden gir frå seg ein del av arbeidsprodukten sin utan nokon likeverdig motyting. «I byrjinga var jordrenta!»

Formene som jordrenta blir motteken og forbrukt i, er svært ulike. Av og til sit herrelaget som eit sluttet forbund i ein fast leir og forbrukar tributten frå bondestammane kommunistisk: slik i inkastaten. Av og til er kvar einskild krigaradelsmann allereie tildelt ein bestemd jordlott; men han forbrukar likevel avkastinga først og fremst i syssitien saman med klassefellane og våpenfellane sine: slik i Sparta. Av og til er jordadelen spreidd utover heile området, held hus einskildvis med følgjet sitt på dei faste borgene sine og forbrukar avkastinga av herredømmet sitt individualistisk. Men han er enno ingen «driftsherre»; han tek berre imot tributten frå arbeidet til dei hørige sine, som han verken leier eller så mykje som fører tilsyn med. Det er typen for grunnherredømmet i mellomalderen i land med germansk adel. Og til slutt blir ridaren til godseigar, dei hørige bøndene blir omdanna til arbeidarar i storbedrifta hans, og tributten trer no fram som bedriftsfortenesta: det er typen for den første kapitalistiske bedrifta i nyare tid, storgodsdrifta i det tidlegare slaviske kolonisasjonsområdet. Talrike overgangar fører frå det eine trinnet til det andre.

Men i kjernen er det overalt den same «staten». Føremålet er overalt det politiske middel til behovstilfredsstilling: tileigning først av jordrenta, så lenge det enno ikkje finst noko næringsarbeid som kan tileignast. Forma er overalt herredømmet: utbyttinga pålagd som «rett», som «forfatning», og strengt, om naudsynt grusamt, halden oppe og gjennomført, men likevel slik at den absolutte erobrarretten, av omsyn til den varige oppbering av jordrenta, òg er innskrenkt rettsleg. Yteplikta til undersåttane er avgrensa av retten deira til å bli haldne oppe så lenge dei er i stand til å yte; skatteretten til herrane er utfylt av verneplikta deira innover og utover – rettsvern og grensevern.

Dermed er den primitive staten mogen, fullt utvikla i alle sine vesentlege element. Det embryonale stadiet er overvunne; det som følgjer, er berre vekstfenomen.

Overfor slektsforbunda representerer han utvilsamt ein høgare art; staten omsluttar ei større menneskemengd i strammare inndeling, betre skikka til å bemeistre naturen og avverje fiendar. Han gjer den halvt leikande sysselsettinga om til strengt, metodisk arbeid og bringar derved riktig nok uendeleg naud over ei uoverskodeleg rekkje komande slekter, som no først må ete brødet sitt i sitt åsyns sved, sidan jernalderen, statens og herredømmets, fylgde etter den frie gullalderen til blodsfellesskapet: men ved sjølve oppfinninga av arbeidet i eigentleg meining set han òg den krafta i verda som åleine kan føre gullalderen tilbake, på eit langt høgare trinn av sedelegdom og alles lukke. Han øydelegg, for å tale med Schiller, den naive lukka til barnefolka for å føre dei på ei tung lidingsveg opp til den «sentimentale», til den medvitne lukka til modenskapen.

Ein høgare art! Allereie Paul v. Lilienfeld, ein av hovudforkjemparane for den oppfatninga at samfunnet er ein organisme av høgare art, har peikt på at det her ligg føre ein særleg slåande parallell mellom den eigentlege og den ueigentlege organismen. Alle høgare vesen formerer seg kjønna, dei lågare ukjønna, ved deling, knoppskyting, i høgda kopulasjon. Vel, og den enkle delinga svarer nøyaktig vekst og formering hos det førstatlege blodsfellesskapet; det veks til det blir for stort til å halde saman, snører seg av, deler seg, og dei einskilde hordane blir i høgda verande i ei svært laus samanheng, utan nokon strammare inndeling. Kopulasjonen kan samanliknast med samansmeltinga av eksogame grupper.

Staten oppstår derimot ved kjønna formering. All tokjønna formering føregår slik at det mannlege prinsipp, ei lita, svært aktiv, rørleg svermecelle (spermatozoiden), oppsøkjer ei stor, treg celle som manglar eigenrørsle (ovulet), det kvinnelege prinsipp, trengjer inn i henne og smeltar saman med henne, hvoretter ein prosess av veldig vekst, det vil seie underfull differensiering med samtidig integrering, finn stad. Den trege, jordbundne bondestanden er egget, den rørlege hyrdestammen spermatozoiden i denne sosiologiske befruktingsakta, og resultatet er modninga av ein høgare sosial organisme, langt rikare inndelt i organa sine og langt kraftigare samanfatta (integrert). Den som søkjer fleire parallellar, kan lett finne dei. Måten utallege spermatozoidar svermar kring ovulet til endeleg ein, den sterkaste eller heldigaste, oppdagar og erobrar mikropylen, kan nok samanliknast med grensefeidene som går føre statsdanninga, og likeins den nesten magiske tiltrekkingskrafta ovulet øver på svermecellene, med toget til steppesønene mot sletta. «Som» er forresten enno ikkje noko prov for «organismen»! Men dette problemet kan berre antydast her.

b) Integrasjonen

Vi fylgde tilblivinga av staten frå det andre stadiet av i den objektive veksten hans som politisk-rettsleg form og økonomisk innhald. Viktigare – for all sosiologi er nesten gjennomgåande sosialpsykologi – er likevel den subjektive veksten hans, den sosialpsykologiske «differensieringa og integreringa» hans. La oss tale først om integreringa! Nettverket av sjelelege samband som vi allereie såg bli knytt i det andre stadiet, blir stadig tettare og trongare i same grad som den materielle samansmeltinga vi skildra, skrid fram. Dei to dialektane blir til eitt språk, eller det eine av dei to, ofte heilt stammeframande språka, forsvinn, iblant sigerherrane sitt, oftare dei beseira sitt. Dei to kultane smeltar saman til éi religion, der stammegudden til sigerherrane blir tilbede som hovudgud, medan dei gamle gudane snart blir tenarane hans, snart motstandarane hans: demonar eller djevlar. Den ytre typen jamnar seg ut under påverknad av same klima og liknande levesett; der det bestod og består ein sterk skilnad mellom typane,¹ fyller i det minste bastardane gjelet nokolunde ut, og typen til fiendane hinsides grensene kjem etter kvart til å bli kjend av alle sterkare som etnisk motsetnad, som «framand», enn den motsetnaden som enno består mellom dei no sameinte typane. Meir og meir lærer herrar og tenarar å sjå på kvarandre som «sine like», i det minste i høve til dei framande utanfor. Til sist forsvinn minnet om den ulike avstamminga ofte heilt; erobrarane blir rekna som søner av dei gamle gudane – og er det ofte òg bokstaveleg, ettersom desse gudane ikkje er noko anna enn sjelene til forfedrane, gudegjorde ved apoteose. Jo skarpare kjensla av avsondring frå dei utanforståande framande kjem til uttrykk hos alle som høyrer til fredskrinsen til staten, i samanstøytet mellom dei nabostatane som jo er langt meir aggressive enn dei tidlegare nabo-blodsfellesskapa, dess sterkare blir kjensla av å høyre saman innover; og dess meir slår ånda av brorskap og billegdom rot her, den som tidlegare berre rådde innanfor hordane og enno rår innanfor adelsfellesskapet. Frå oven og nedover er dette sjølvsagt heilt svake trådar; billegdom og brorskap får berre så mykje rom som retten til det politiske middel tillèt: men så mykje rom får dei! Og framfor alt er det rettsvernet innover som vever eit enno sterkare band av sjeleleg fellesskap enn våpenvernet utover. Justitia fundamentum regnorum. Når junkarstanden som sosial gruppe «i lovas namn» hengjer ein junkarleg drapsmann eller rovar som gjekk over grensa for retten til utbytting, då takkar og jublar undersåtten endå hjartelegare enn etter eit vunne slag.

Dette er hovudlinjene i utviklinga av den psykiske integrasjonen. Fellesinteressene i rettsorden og fred skaper ei sterk fellessans, eit «statsmedvit», som ein kan kalle det.

c) Differensieringa (gruppeteoriar og gruppepsykologi)

På den andre sida føregår pari passu, som i all organisk vekst, ein like kraftig psykisk differensiering. Gruppeinteressene skaper sterke gruppekjensler; overlag og underlag utviklar, svarande til sine særinteresser, kvar sitt «gruppemedvit».

Særinteressa til herregruppa består i å halde oppe den gjeldande, av henne sjølv pålagde retten til det politiske middel; ho er «konservativ». Interessa til den beherska gruppa går tvert imot ut på å oppheve denne retten og erstatte han med ein ny rett om likskap for alle innbyggjarane i staten: ho er «liberal» og revolusjonær.

Her ligg den djupaste rota til all klasse- og partipsykologi. Og allereie her dannar det seg etter strenge sjelelover straks dei uforlikneleg mektige tankerekkjene som i årtusen framleis skal leie og rettferdiggjere samfunnskampane som «klasseteoriar» i samtidas medvit.

«Der viljen talar, må forstanden tie», seier Schopenhauer, og Ludwig Gumplowicz meiner nesten det same når han seier: «Naturlovmessig handlar mennesket, og menneskeleg tenkjer det etterpå.» Einskildmennesket må, strengt determinert som viljen hans er, handle slik omgjevnadene byd han; og det same gjeld for kvart menneskefellesskap, for grupper, klassar og stat. Dei «strøymer frå staden med høgare økonomisk og sosialt trykk til staden med lågare trykk, på linja med minst motstand». Men ettersom einskildmennesket og menneskefellesskapet trur seg fritt handlande, tvingar ei uunngåeleg psykisk lov dei til å sjå på vegen dei legg attende, som eit fritt valt middel, og på punktet dei driv mot, som eit fritt valt mål. Og fordi mennesket er eit fornuftig og sedeleg, det vil seie sosialt vesen, står det under tvang til å rettferdiggjere middel og mål for rørsla si overfor fornuft og sedelegdom, det vil seie sosialmedvitet.

Så lenge forholdet mellom dei to gruppene berre var det internasjonale mellom to grensefiendar, trong ikkje det politiske middel nokon rettferdiggjering. For den som er blodsframand, har ingen rett i det heile. Men så snart den psykiske integrasjonen i nokon mon har utvikla fellessansen til statsmedvitet, så snart den hørige tenaren har oppnådd ein «rett», og i den mon medvitet om å vere like går djupare, treng det politiske middel rettferdiggjering, og i herregruppa oppstår gruppeteorien om «legitimismen».

Legitimismen rettferdiggjer herredøme og utbytting overalt med dei same antropologiske og teologiske grunnane. Herregruppa, som jo anerkjenner mot og krigsdugleik som einaste dygdene åt mannen, erklærer seg sjølv, sigerherrane – og frå sitt standpunkt heilt med rette –, for den dugelegare, betre «rasen», ei oppfatning som blir forsterka dess meir den underlagde rasen forkommer under hardt arbeid og knapp kost. Og ettersom stammegudden åt herregruppa i den nye statsreligionen, som er oppstått ved samansmelting, er blitt overgud, erklærer ho – igjen frå sitt standpunkt heilt med rette – statsordenen for gudsvilt, for «tabu». Ved ei enkel logisk omvending framstår på den andre sida den underlagde gruppa for henne som ei gruppe av dårlegare rase, som sta, lumsk, treg og feig og aldeles ute av stand til å styre og forsvare seg sjølv; og kvar oppreising mot herredømmet må nødvendigvis framstå for henne som opprør mot Gud sjølv og sedelova hans. Difor står herregruppa overalt i nærmaste samband med presteskapet, som, i det minste i alle leiande stillingar, nesten alltid blir rekruttert frå sønene hennar og har si andel i dei politiske rettane og dei økonomiske privilegia hennar.

Det var og er enno i dag klasseteorien til herreklassen; ingen trekk er falle bort, ingen komne til. Sjølv den svært moderne påstanden som til dømes jordadelen i Frankrike og Aust-Elbe freista å avvise krava til landbefolkninga på grunneigedom med, at landet frå første stund hadde tilhøyrt han, medan jordarbeidarane berre hadde fått det til len av han, finst òg hos wahuma² og sannsynlegvis mange andre stader.

Og som klasseteorien deira var og er òg klassepsykologien deira overalt den same. Det viktigaste trekket er «junkarstoltheita», forakta for den arbeidande underklassen. Ho sit så djupt i blodet at hyrdane bevarer herrestoltheita si sjølv når dei etter tapet av hjordene er komne i økonomisk avhengnad: «Sjølv galla, som nord for Tana vart fråtekne hjordrikdomen sin av somal og dermed vart hyrdar for framande hjordar, ved sjølve Sabaki vart åkerbrukarar, ser med forakt ned på dei underlagde, swahililiknande, åkerbrukande wapokomo, mindre på dei gallaliknande jegarfolka waboni, wassania og walangulo (ariangulo) som er tributtpliktige til galla.»³ Og den følgjande skildringa av tibbu passar som hand i hanske på Walter Habenichts og dei andre fattige riddarane som søkte bytte og herreland i korstoga; og ikkje mindre på mang ein adeleg landevegsrøvar i det tyske austen og mang ein forsagd szlachcic eller hidalgo: «Det er menneske fulle av sjølvkjensle. Dei kan vere tiggarar, men dei er ingen paria. Mange folk ville under slike omstende vore ellendigare og meir nedtrykte; tibbu har stål i naturen sin. Dei eignar seg framifrå både som rovarar og som krigarar og herrar. Imponerande er, til tross for all sjakalaktig nedrigheit, sjølv ransystemet deira. Desse forsagde tibbu, som kjempar med ytterste fattigdom og stadig svolt, set fram dei frekkaste krav i tilsynelatande eller verkeleg tru på retten sin. Sjakalretten, som ser på eigedelane til den framande som fellesgods, er eit vern for grådige menneske mot naud. Usikkerheita ved ein nesten stadig krigstilstand kjem til, og gir livet noko krevjande og noko som straks trengst oppfylt!»⁴ Og det er like lite eit fenomen som er avgrensa til Aust-Afrika, når det heiter om den abessinske soldaten: «Slik utstaffert kjem han. Stolt ser han ned på kvar mann: landet høyrer han til, for han må bonden arbeide.»⁵

Så djupt som junkaren overalt forakta det økonomiske middel og bæraren av det, bonden, så naivt bekjenner han seg til det politiske middel. Ærleg krig og «ærleg» ran er herrenæringane hans, er den gode retten hans. Retten hans rekkjer – overfor dei som ikkje høyrer til den same fredskrinsen – nett så langt som makta hans. Ingen stad finst vel ei meir kjenneteiknande lovsyning av det politiske middel enn i den kjende doriske bordsongen:

«Eg har store skattar; spyd, og dertil sverd;
Og så skjoldet for kroppen, oksehudskjoldet gammalt og prøvd.
Med dei kan eg pløgje, hauste inn avlinga,
Med dei kan eg presse den søte druevinen,
Ved dei ber eg namnet «herre» blant tenarane mine.

Men dei som aldri vågar å føre spyd og sverd,
Heller ikkje skjoldet for kroppen, oksehudskjoldet gammalt og prøvd,
Dei ligg for føtene mine strekte på bakken,
Av dei, som av hundar, blir handa mi sleikt;
Eg er den persiske kongen deira – det stolte namnet skremmer.»⁶

Kjem stoltheita til den krigarske herren til uttrykk i desse overmodige strofene, så kan dei følgjande versa, siterte etter W. Sombart, frå eit heilt anna kulturområde vise at røvaren framleis sat i krigaren, til tross for kristendom, gudsfred og det heilage romerske riket av tysk nasjon. Òg dei prisar det politiske middel, men i den grellaste forma, det enkle rånet:

«Vil du ernære deg, du unge adelsmann,
fylg mi lære:
sit opp, ut på vegen!
Hald deg til den grøne skogen,
når bonden fer inn i skogen
så ri grimt laus på han,
grip han i kragen,
gled hjartet ditt:
ta frå han kva han har,
spenn hestane hans frå!»⁷

Sombart held fram: «Viss han ikkje føretrekte å pirske på edlare vilt og avjage pepersekkene lastene deira. Rånet vart stadig meir den sjølvsagde ervervsmåten for den fornemme mannen, som renta åleine ikkje strekte til for å dekkje dei veksande krava til daglegt forbruk og luksus. Fribyteriet galdt som ei fullt ut hederleg sysselsetting, fordi det svarte til ånda i ridderskapet at kvar mann tok til seg det som var innanfor rekkjevidd av spydspissen og sverdeggen hans. Det er kjent at den adelege lærte røvarridderskap slik skomakaren lærer skomakarfaget. Og i visa heiter det munter:

«Å rane og røve er ingen skam,
det gjer dei beste i landet.»

Til dette hovudtrekket i all junkarpsykologi kjem som det andre, knapt mindre karakteristiske kjenneteikn den overtydde, eller i det minste utad sterkt framheva, fromskapen. Kanskje er ingenting meir kjenneteiknande for evna som dei same førestillingane gong på gong tvingar seg fram med under like samfunnsmessige vilkår, enn det faktum at Gud enno i dag framstår for herreklassen som den spesielle stammegudden hennar, og det overvegande som krigsgud. Bekjenninga til Gud som skaparen av alle menneske, òg av fiendane, og, sidan kristendommen, som kjærleikens Gud, maktar ingenting mot krafta som klasseinteressene former sine tilhøyrande ideologiar med. La oss, for å utfylle biletet av herrepsykologien, enno nemne tilbøyinga til sløsing, som ofte kan framstå edlare som gåvemildskap: lett forståeleg hos den som «ikkje veit korleis arbeid smakar», og som det vakraste trekket den dødsforakande tapperheita, skapt av tvangen som er lagd på mindretalet til å forsvare rettane sine med våpen kvart augeblikk, og begunstiga av fritakinga frå alt arbeid, som tillèt å utdanne kroppen i jakt, sport og feide; vrengjebiletet hennar er slåsslysta og den til galskap drivne overspenninga av den personlege æreskjensla.

Ei lita sidemerknad: Cæsar fann keltarane i Gallia nett i eit utviklingsstadium då junkarveldet hadde kome til herredøme. Sidan den gongen gjeld hans klassiske skildring av denne klassepsykologien som rasepsykologi for keltarane; sjølv ein Mommsen let seg fange, og no går den handgripelege feilen uutryddeleg gjennom alle bøker om verdshistorie og sosiologi, sjølv om eitt einaste blikk er nok til å vise at alle folk av alle rasar i same utviklingsstadium hadde nøyaktig same karakter (i Europa tessalarar, apularar, kampanarar, germanarar, polakkar osv.), medan keltarane og særleg franskmennene på andre utviklingsstadium synte heilt andre karaktertrekk. Trinnpsykologi, ikkje rasepsykologi!

På den andre sida oppstår som gruppeteori hos dei undertrykte, overalt der dei religiøse førestellingane som helgar «staten» er eller blir svake, førestellinga om «naturretten», klårare eller mørkare. Underklassen held rase- og adelsstoltheita for ei anmassing, og meiner at han sjølv er av minst like god rase og godt blod, og igjen med full rett, fordi arbeidsemd og orden er dei einaste dyder for han. Han er ofte skeptisk til religionen, som han ser knytt til motstandarane sine, og er like fast som adelen i det motsette overtydd om at privilegia til herrelaget strir mot rett og fornuft. Også her har all seinare utvikling ikkje kunna føye noko vesentleg trekk til dei opphavleg gitte bestanddelane.

Leidde klårare eller mørkare av desse tankane fører begge gruppene heretter gruppekampen om interessene, og den unge staten måtte sprekke frå kvarandre under verknaden av desse sentrifugale kreftene, om ikkje som regel dei sentripetale kreftene i fellesinteressa, i statsmedvitet, var sterkare. Presset frå dei framande, dei felles fiendane, utanfrå overvinn presset frå dei stridande særinteressene innanfrå. Ein tenkje på segna om secessio plebis og Menenius Agrippas vellukka oppdrag! Og slik ville den unge staten i all æve, lik ein planet, gå i den banen som parallellogrammet av krefter føreskriv, om ikkje utviklinga forvandla han sjølv og omverda hans og utfalda nye ytre og indre krefter.

d) Den primitive føydalstaten av høgare trinn

Endringar bringar alt veksten hans med seg; og den unge staten må vekse. Dei same kreftene som har sett han i live, driv han til å utvide seg, til å utvide maktområdet sitt. Og sjølv om ein slik ung stat var «mett», slik mangen moderne stormakt hevdar å vere: han måtte likevel strekkje seg og utvide seg, ved straff av undergangen sin. For i desse primitive samfunnstilstandene heiter det med hardaste ettertrykk: «Du må stige eller falle, sigre eller tape, vere hammar eller ambolt». Statane blir haldne oppe ved det same prinsippet som dei vart skapte ved. Den primitive staten er ei skapning av det krigerske ran: han kan berre haldast oppe ved det krigerske ran.

Det økonomiske behovet til herrelaget har ingen grenser; den rike er aldri rik nok. Det politiske middel blir brukt mot andre, enno ikkje underlagde bondebefolkningar eller mot nye, enno ikkje brandskatta kystland; den primitive staten veks, inntil han støyter saman med ein annan, på same måte oppstått primitiv stat i grenseområdet mellom «interessesfærane» til begge. No har vi for fyrste gong, i staden for det krigerske ranstoget, ein verkeleg krig i snevrare tyding, sidan no like organiserte og disiplinerte massar støyter mot kvarandre.

Det endelege målet for kampen er framleis det same: resultatet av det økonomiske middel til dei arbeidande massane, bytte, tributt, skatt, grunnrente; men kampen står ikkje lenger mellom ei gruppe som vil utbytte og ei anna som skal utbyttast, men mellom to herrelag om heile byttet.

Det endelege resultatet av samanstøyten er nesten alltid at dei to primitive statane smeltar saman til ein større. Denne grip naturleg nok av dei same årsakene igjen ut over grensene sine, sluker dei mindre grannane og blir kanskje til slutt sjølv sluka av ein større.

Trelgruppa er lite interessert i utfallet av desse herredømekampane: om ho skattar til den eine eller den andre herreklassen, er ho temmeleg likegyldig. Desto sterkare er ho interessert i kampens gang: for han blir utkjempa på ryggen hennar, og «statsmedvitet» hennar leier henne rett når ho etter evne yter sitt nedarva herrelag krigshjelp, bortsett frå tilfelle av altfor grov mishandling og utbytting. For viss herrelaget ikkje blir verande siegrar, råkar øydeleggingane til krigen undersåttane hardast av alle. Dei kjempar altså bokstaveleg for kone og born, for ildstad og hus, når dei kjempar for ikkje å byte til seg ein framand herre.

Herrelaget derimot er med heile eksistensen sin knytt til utfallet av herredømekampane. I verste fall trugar det fullstendig utrydding (folkeadelen i dei germanske stammane i frankarriket). Nesten like ille, om ikkje verre, må utsikta for det synast å bli støytt ned i trelgruppa. Nokre gonger sikrar ein fredsslutnad i rett tid det i det minste den sosiale stillinga som herrelag av lågare rang (saksisk adel i det normanniske England, suppanar i det tyske slavarområdet), og nokre gonger, ved omtrentleg likskap i krefter, smeltar dei to herrelaga saman til ein likeberettiga adel i ekteskapsforbund (enkelte vendiske dynastar i det slaviske okkupasjonsområdet, albanske og toskanske ætter i Roma).

På denne måten kan den herskande gruppa i den nye «primitive føydalstaten av høgare trinn», som vi vil kalle han, falle i ei rekkje meir eller mindre mektige og berettiga sjikt, ei inndeling som kan vinne ytterlegare i mangfald gjennom det kjende faktum at herrelaget ofte allereie i den primitive føydalstaten fall i to økonomisk og sosialt underordna sjikt, som allereie hadde danna seg på hyrdestadiet: dei store eigarane av hjordar og slavar og dei små allmuefrie. Kanskje kan ein føre den mindre stendelinga i statane som jegerar skapte i den nye verda, tilbake til at dei ikkje førte med seg inn i staten denne urskilnaden mellom klassane, som berre er mogleg ved eige av hjordar. Vi skal enno sjå på med kva kraft desse skilnadene i rang og formue mellom dei to herresjikta skulle verke inn på den politiske og økonomiske utviklinga i den gamle verdas stat.

Ein heilt tilsvarande differensieringsprosess spaltar no, som herrelaga, også dei beherska gruppene i dei «primitive føydalstatane av høgare trinn» i ulike, meir eller mindre ytingsplikttige og forakta sjikt. Her skal det berre minnast om den svært sterke skilnaden i sosial og rettsleg stilling for bondebefolkninga i doriarane sine statar Lakedaimon og Kreta, og hos tessalarane, der perioikane hadde ein god eigedomsrett og tilfredsstillande politiske rettar, medan heilotar, høvesvis penestar, nesten var utan rettar og eigedom. Ei mellomklasse mellom dei allmuefrie og dei livegne fanst også i det gamle Saksen: litane.⁸ Openbert har desse og talrike andre historisk overleverte tilfelle av same slag liknande årsaker som dei som ovanfor er framstilte for adelen: når to primitive føydalstatar smeltar saman, lagrar dei sosiale sjikta deira seg på mangfaldig ulikt vis, omtrent samanliknbart med kombinasjonane to små haugar spelkort kan gi når ein blandar dei saman.

At denne mekaniske samanblandinga gjennom politiske krefter også har del i oppkomsten av kastane, det vil seie arvelege yrkesstender som samtidig dannar eit hierarki av sosiale klassar, er sikkert. «Kastar er ofte, om ikkje alltid, følgja av erobring og undertrykking ved framande.⁹ Men så langt dette enno ikkje fullt oppklarte problemet hittil let seg overskode, har økonomiske og religiøse innverknader verka svært sterkt med. Ein vil kunne førestille seg oppkomsten av kastane omtrent slik at eksisterande økonomiske yrkesinndelingar vart gjennomtrengde og tilpassa av dei statsdannande kreftene og så stivna under verknaden av religiøse førestellingar, som forresten også kan ha hatt sin del i oppkomsten. Det tyder i det minste faktumet på at allereie mellom mann og kvinne førekjem så å seie tabuerte, uoverskridelege yrkesskilnader: medan til dømes jordbruket hos alle jegerar fell på kvinna, overtek mannen det hos mange afrikanske hyrdar frå det augneblinken oksepløya blir teken i bruk: kvinna får ikkje, utan å forgripe seg, bruke hjorddyret.¹⁰ Slike religiøse førestellingar vil overalt der eit bestemt handverk vart drive stamme- eller bygdevis – og det er hos naturfolka overalt hyppig der handel lett er mogleg, særleg hos øyfolk – ha verka i retning av å gjere yrket arveleg, og det tvangsarveleg. Vart så ein stamme som inneheldt slike arvelege yrkesgrupper, underlagd av andre stammar, dannde dei i det nye statsvesenet ein ekte «kaste», som sin sosiale stilling dels hang av den aktinga dei allereie tidlegare hadde nytt blant sine eigne, dels av den verdsetjinga yrket deira fann hos den nye herren. Skaut det seg, som så ofte er tilfellet, erobrarbylgje etter erobrarbylgje inn, kunne danninga av kastar mangfaldiggjerast, særleg når den økonomiske utviklinga i mellomtida hadde utvikla talrike yrkesstender.

Best vil denne utviklinga truleg late seg følgje hos gruppa av smeder, som nesten overalt tek ein eigen, halvt frykta, halvt forakta stilling. Smedkunnige folk finst særleg i Afrika frå urtid av i følgje med og i avhengnad særleg av hyrdane. Allereie hyksosane førte slike stammar med seg inn i Nillandet og skuldde kanskje våpna dei laga, sin avgjerande siger; og inntil nyleg heldt dinkaene dei jernkunnige djur i eit slags undersåttforhold. Det same gjeld mellom anna saharanomadane, og også frå våre nordiske segner klingar enno den gamle stammemotsetnaden til «dvergane» og otten for trolldomskrafta deira. Her var elementa til ei skarp kastedanning i den utfalda staten alle gitt.¹¹

Medverknaden av religiøse førestellingar ved oppkomsten av desse danningane let seg godt vise ved eit døme frå Polynesia: Her «tilkjem skipsbygging, sjølv om mange innfødde er i stand til det, berre ei privilegert klasse: så nær var interessa til statane og samfunna knytt til denne kunsten! Ikkje berre tidlegare i Polynesia, på Fiji dannar enno i dag timmerfolka, som nesten berre driv skipsbygging, ei eiga kaste, fører den høgtklingande tittelen ‘kongens handverkarar’ og har føretrinnsretten til eigne høvdingar… Alt skjer etter gammal sedvane; kjøllegginga; ferdigstillinga av det heile, stabelavløpinga finn stad under religiøse seremoniar og høgtider.»¹²

Der overtrua er sterkt utvikla, kan det lett på slike, dels økonomiske, dels etniske grunnlag danne seg eit ekte kastesystem; slik har til dømes i Polynesia allereie klasseinndelinga ved bruken av tabu blitt svært lik eit «skarpast gjennomført kastesystem».¹³ Tilsvarande i Sør-Arabia.¹⁴ Kva tyding religionen hadde for oppkomsten og oppretthaldinga av kasteskilnaden i Egypt og enno i dag har i India, er for velkjent til at det treng nærare utgreiing.¹⁵

Dette er elementa i den primitive føydalstaten av høgare trinn. Dei er mangfaldigare og talrikare enn i den lågare primitive staten, men rett, forfatning og folkeøkonomisk fordeling er i prinsippet dei same som der. Resultatet av det økonomiske middel er framleis målet for gruppekampen, som etter som før er drivkrafta i den indre politikken til staten, og det politiske middel er likeins etter som før drivkrafta i den ytre statspolitikken, i åtak og forsvar. Og framleis rettferdiggjer oppe og nede mål og middel i dei ytre og indre kampane seg ved dei same gruppeteoriane.

Men utviklinga kan ikkje stå stille. Vekst er meir enn berre masseforstørring: vekst tyder også alltid stigande differensiering og integrering.

Jo lenger den primitive føydalstaten strekkjer maktområdet sitt, jo fleire undersåttar han beherskar, og jo tettare dei bur, desto meir utfaldar den folkeøkonomiske arbeidsdelinga seg og kallar fram stadig nye behov og middel til å tilfredsstille dei; og desto meir skjerpast skilnadene i den økonomiske (og dermed den sosiale) klassestillinga etter «lova om agglomerasjon omkring eksisterande formuekjernar», slik eg har kalla ho. Denne veksande differensieringa blir avgjerande for den vidare utviklinga og særleg for utfallet av den primitive føydalstaten.

Det skal her ikkje vere tale om eit utfall i mekanisk tyding, altså verken om statsdauden, som lèt ein primitiv føydalstat av høgare trinn forsvinne i samanstøyt med ein sterkare stat av same eller høgare utviklingstrinn, som til dømes mogulstatane i India eller Uganda i kampen med Storbritannia; heller ikkje om forsumpinga som til dømes Persia og Tyrkia har falle i, og som jo openbert berre utgjer ein pause i utviklinga, sidan desse landa anten av eigne krefter eller ved erobrande makt snart må skytast vidare att; heller ikkje om forsteininga av til dømes det veldige kinesiske riket, som likeins berre kunne vare så lenge ikkje mektigare framandfolk banka med sverdet på dei løyndomsfulle portane.¹⁶

Men her skal det vere tale om utfall i tydinga av ei vidareutvikling av den primitive føydalstaten, som er av tyding for den samla oppfatninga av verdshistoria som ein prosess. Slike utfall finst det, når vi berre tek hovudlinjene i utviklinga i augesyn, to prinsipielt ulike, og denne polare motsetnaden er tinga av den polare motsetnaden mellom dei økonomiske maktmidla, der «lova om agglomerasjon omkring eksisterande formuekjernar» blir stadfesta. Her er det den mobile, der den immobile rikdommen, her handelskapitalen, der grunneigedomen, som hopar seg opp i stadig færre hender og derved omvelter klasseinndelinga og med henne heile statsvesenet frå grunnen av. Berar av den fyrste utviklinga er sjøstaten, av den andre landstaten. Utfallet av den fyrste er den kapitalistiske slaveøkonomien, utfallet av den andre er fyrst og fremst den utfalda føydalstaten.

Den kapitalistiske slaveøkonomien, det typiske utfallet av dei såkalla «antikke», dei middelhavske statane, endar – ikkje i statsdød, som ikkje tyder noko – men i folkedød ved folkesvinn. Ho dannar difor på stamtreet til staten i utviklingshistoria ei sidegrein, som inga vidare umiddelbar vidareutvikling kan gå ut frå.

Derimot utgjer den utfalda føydalstaten hovudgreina, framhaldet av stammen og difor opphavet til den vidare utviklinga av staten, som derfrå allereie har ført til stenderstaten, til absolutismen og til den moderne forfatningsstaten og, viss vi ser rett, vil føre vidare til «frieborgarskapet».

Så lenge stammen berre voks i éi retning, det vil seie til og med den primitive føydalstaten av høgare trinn, kunne også vår genetiske framstilling gå fram einskapleg. Frå no av, der stammen deler seg i to, må også vår framstilling dele seg, for å følgje kvar av greinene til den siste forgreininga.

Vi begynner med utviklingshistoria til sjøstatane. Ikkje fordi dei skulle vere den eldre forma! Tvert imot, så langt vi kan sjå gjennom tåka til historiens byrjing, har dei fyrste sterke statsdanningane gått føre seg i landstatar, som av eigne krefter har stige opp til trinnet til den utfalda føydalstaten. Men utover det er i alle fall dei statane som interesserer oss europearar mest, ikkje komne, men er blitt ståande eller har bukke under for sjøstatane og, smitta med den dødelege giften frå den kapitalistiske slaveøkonomien, gått til grunne på same måte som dei. Den vidare oppgåande utviklinga av den utfalda føydalstaten til høgare trinn kunne fyrst skje etter at sjøstatane hadde fullenda livsløpet sitt: mektige herredømeformer og tankar som var vakse fram her, har sterkt påverka og fremja utforminga av landstatane som oppstod på ruinane deira.

Difor tilkjem framstillinga av skjebnen til sjøstatane, som føresetnaden for dei høgare statsformene, føretrinnet. Vi skal fyrst følgje sidegreina, for så å vende attende til utgangspunktet hennar, den primitive føydalstaten, og følgje hovudstammen fram til utviklinga av den moderne forfatningsstaten og, med blikket framover, til framtidas frieborgarskap. —