I. Teorien om verdi og merverdi

Grunnpilarane i det marxske systemet er verdibegrepet og verdilova til Marx. Utan dei ville, som Marx ofte gjentek, enhver vitskapleg erkjenning av dei økonomiske prosessane vore umogleg. Måten han leier begge ut på, er framstilt og drøfta utallege gonger. For samanhengen si skuld må vi likevel kort rekapitulere dei vesentlegaste ledda i tankegangen hans.

Det undersøkingsfeltet som Marx tek fatt på for å koma «verdien på sporet» (I. 23)¹, avgrensar han frå første stund til varene, og med dei skal vi i meininga hans nok ikkje forstå alle økonomiske gode, men berre dei arbeidsprodukta som er framstilte for marknaden². Han byrjar med «analysen av varen» (I. 9). Varen er på den eine sida, som ei nyttig ting som ved eigenskapane sine tilfredsstiller menneskelege behov av ein eller annan art, ein bruksverdi; på den andre sida utgjer han den stoffelege berar av bytteverdien. Til denne siste går analysen no over. «Bytteverdien kjem først til syne som det kvantitative forholdet, proporsjonen, der bruksverdiar av éi art blir bytte mot bruksverdiar av ei anna art, eit forhold som stadig skiftar med tid og stad». Han synest altså å vere noko tilfeldig. Likevel må det finnast noko varig i dette skiftet, og det er det Marx tek fatt på å spore opp. Han gjer det på si kjende dialektiske måte. «La oss ta to varer, t.d. kveite og jern. Kva byteforholdet deira enn er, kan det alltid framstillast i ei likning der eit gitt kvantum kveite blir sett lik eit kvantum jern, t.d. 1 quarter kveite = a centner jern. Kva seier denne likninga? At noko felles av same storleik finst i to ulike ting, i 1 quarter kveite og likeins i a centner jern. Begge er altså lik ei tredje, som i og for seg verken er det eine eller det andre. Kvar av dei to må altså, for så vidt som han er bytteverdi, kunne reduserast til denne tredje». «Dette felles» — held Marx fram — «kan ikkje vere ein geometrisk, fysisk, kjemisk eller annan naturleg eigenskap ved varene. Dei kroppslege eigenskapane deira kjem overhovudet berre i betraktning for så vidt som dei gjer dei nyttige, altså til bruksverdiar. På den andre sida er imidlertid byteforholdet mellom varene openbert kjenneteikna ved at det blir abstrahert frå bruksverdiane deira. Innanfor dette forholdet gjeld éin bruksverdi akkurat like mykje som ein kvar annan, når han berre er til stades i høveleg proporsjon. Eller, som gamle Barbon seier: ‘Den eine varesorten er like god som den andre, viss bytteverdien er like stor. Det finst ingen skilnad eller mogleik til å skilje mellom ting av like stor bytteverdi.’ Som bruksverdiar er varene framfor alt av ulik kvalitet, som bytteverdiar kan dei berre vere av ulik kvantitet, og inneheld altså ikkje eit atom bruksverdi.»

«Ser ein no bort frå bruksverdien til varekroppane, så er det berre éin eigenskap att hos dei, den å vere arbeidsprodukt. Men også arbeidsproduktet er allereie forvandla i hendene våre. Abstraherer vi frå bruksverdien hans, så abstraherer vi også frå dei kroppslege bestanddelane og formene som gjer han til ein bruksverdi. Det er ikkje lenger bord eller hus eller garn eller noko anna nyttig [uleselig]. Alle dei sanselege eigenskapane hans er utsletta. Det er heller ikkje lenger produktet av snekkararbeid eller byggearbeid eller spinning eller noko anna bestemt produktivt arbeid. Med den nyttige karakteren til arbeidsprodukta forsvinn den nyttige karakteren til dei arbeida som er framstilte i dei, og dermed forsvinn også dei ulike konkrete formene for desse arbeida; dei skil seg ikkje lenger frå kvarandre, men er alle saman reduserte til likt menneskeleg arbeid, abstrakt menneskeleg arbeid.»

«La oss no sjå på residuet av arbeidsprodukta. Det er ikkje noko anna att av dei enn den same spøkelsesaktige gjenstandsmessigheita, ein ren gelé av udifferensiert menneskeleg arbeid, dvs. av utgiftene av menneskeleg arbeidskraft utan omsyn til forma for denne utgifta. Desse tinga framstiller no berre at det i produksjonen deira er [uleselig] arbeidskraft utgitt, at menneskeleg arbeid er hopa opp. Som krystallar av denne samfunnsmessige substansen som er felles for dei, er [uleselig] — verdiar».

Dermed er verdibegrepet funne og bestemt. Etter den dialektiske forma er det ikkje identisk med bytteverdien, men det står til han, som eg alt no vil slå fast, i det innerlegaste, uskiljelege forhold: det er ein slags omgrepsmessig destillat av bytteverdien. Det er, for å bruke Marx’ eigne ord, «det felles som framstiller seg i byteforholdet eller bytteverdien til varene», slik som det omvendt også er at «bytteverdien er den nødvendige uttrykksmåten eller framtredingsforma for verdien» (I. 13).

Frå fastleggjinga av verdibegrepet går Marx vidare til å leggje fram målet og storleiken til verdien. Sidan arbeidet er substansen i verdien, blir konsekvent også storleiken på verdien av alle gode målt etter kvantumet arbeid som er innehalde i dei, eller etter arbeidstida. Men ikkje etter den individuelle arbeidstida som nettopp det individet som har framstilt godet, tilfeldigvis har trengt, men etter den «samfunnsmessig nødvendige arbeidstida», som Marx forklarer som den «arbeidstida som krevst for å framstille ein kva som helst bruksverdi under dei føreliggjande samfunnsmessig normale produksjonsvilkåra og den samfunnsmessige graden av ferdigheit og intensitet i arbeidet» (I. 14). «Berre kvantumet samfunnsmessig nødvendig arbeid, eller den arbeidstida som er samfunnsmessig nødvendig for å framstille ein bruksverdi, [uleselig] som bestemmer verdistorleiken hans. Den enkelte varen [uleselig] her overhovudet som gjennomsnittseksemplar av arten sin. Varer, [uleselig] er inneheldne, eller [uleselig] kan framstillast i same arbeidstid [uleselig], har derfor same verdistorleik. Verdien av ei vare forheld seg til verdien av kvar annan vare som den arbeidstida som er nødvendig for produksjonen av den eine, til den som er nødvendig for produksjonen av den andre. Som verdiar er alle varer berre bestemte massar av stivna arbeidstid».

Av alt dette blir no innhaldet i den store «verdilova» utleidd, som er «immanent i varebyttet» (I. 141, 150) og rår over byteforholda. Ho seier, og kan etter det føregåande ikkje seie noko anna, enn at varene blir bytte mot kvarandre etter forholdet mellom det samfunnsmessig nødvendige gjennomsnittsarbeidet som er forkroppsleg i dei [uleselig] (t.d. I. 52). Andre uttrykksformer for den same lova er at varene «[uleselig] til verdiane sine (t.d. I. 142, 183, III. 167), eller at «ekvivalent blir bytt mot ekvivalent» (t.d. I. 150, 183). Riktig nok kjem det i enkelttilfelle, alt etter dei augneblinkelege svingingane i tilbod og etterspurnad, også prisar til syne som står over eller under verdiane. Men desse «stadige oscillasjonane i marknadsprisane . . . kompenserer kvarandre, opphevar kvarandre gjensidig og reduserer seg sjølve til gjennomsnittsprisen som den indre regelen sin» (I. 151, note 37). I det lange løp set «den samfunnsmessig nødvendige arbeidstida» seg stadig gjennom «i dei tilfeldige og stadig svingande byteforholda» som «regulerande naturlov, med vald» (I. 52). Marx kallar denne lova «varebyttets evige lov» (I. 182), «det rasjonelle», «likevektas naturlege lov» (III. 167). Dei tilfella som, som alt sagt, riktig nok førekjem, der varer blir bytte til prisar som avvik frå verdiane, må i høve til regelen sjåast som «tilfeldige» (I. 150, note 37), og sjølve avviket som «krenking av varebyttets lov» (I. 142).

På dette verditeoretiske grunnlaget reiser Marx så den andre delen av lærebygnaden sin, den berømte læra si om «merverdien». Han granskar kjelda til den vinninga kapitalistane dreg av kapitalane sine. Kapitalistane kastar inn ein viss pengesum, forvandlar han til varer og forvandlar så desse — med eller utan ein mellomliggjande produksjonsprosess — ved sal tilbake til meir pengar. Kvar kjem dette tilskotet frå, dette overskotet av den uttrekte over den opphavleg forskotterte pengesummen, eller, som Marx kallar det, «merverdien»³?

Marx avgrensar først vilkåra for problemet på den måten som er særeigen for han, ved dialektisk utelukking. Han utlegg først at merverdien verken kan oppstå ved at kapitalisten som kjøpar regelmessig kjøper varen under verdien hennar, eller ved at han som seljar regelmessig sel henne over verdien hennar. Problemet stiller seg difor slik: «Vår … pengeeigar må kjøpe varene til verdien deira, selje dei til verdien deira og likevel ved slutten av prosessen trekkje ut meir verdi enn han kasta inn … Dette er vilkåra for problemet. Hic Rhodus, hic salta!» (I. 150 flg.)

Løysinga finn Marx no i at det finst ei vare som har ein bruksverdi med den eigenarta skapnaden å vere kjelde til bytteverdi. Denne varen er arbeidsevna eller arbeidskrafta. Ho blir bydd fram på marknaden under det doble vilkåret at arbeidaren er personleg fri — for elles ville det ikkje vere arbeidskrafta hans, men heile personen hans, som slave, som var til sals —, og at arbeidaren er fråteken «alle ting som trengst for å virkeleggjere arbeidskrafta hans», for elles ville han føretrekkje å produsere for eiga rekning og by fram produkta sine i staden for arbeidskrafta si. Ved handelen med denne varen [uleselig] no kapitalisten merverdien. På følgjande måte.

Verdien av varen «arbeidskraft» rettar seg, likt verdien av kvar annan vare, etter den arbeidstida som er nødvendig for å reprodusere ho, det vil seie i dette tilfellet etter den arbeidstida som er nødvendig for å framstille så mange livsmiddel som det krevst for å halde arbeidaren oppe. Viss det t.d. til framstillinga av dei nødvendige livsmidla for éin dag krevst ei samfunnsmessig arbeidstid på 6 timar, og same arbeidstid samtidig, som vi vil anta, er forkroppsleg i 3 sh. gull, så vil arbeidskrafta for éin dag kunne kjøpast for 3 sh. Når kapitalisten har slutta dette kjøpet, høyrer bruksverdien til arbeidskrafta han til, og han realiserer han ved å la arbeidaren arbeide for seg. Viss han berre let han arbeide dagleg så mange timar som er forkroppsleg i sjølve arbeidskrafta, og som han hadde måtta betale ved innkjøpet av ho, ville det ikkje oppstå nokon merverdi. For 6 arbeidstimar kan etter føresetnaden ikkje tilføre produktet dei blir forkroppsleg i, nokon større verdi enn 3 sh.; så mykje har imidlertid kapitalisten også betalt i løn. Men slik handlar ikkje kapitalistane. Sjølv når dei har kjøpt arbeidskrafta til ein pris som berre svarar til ei seks timars arbeidstid, let dei arbeidaren arbeide heile dagen for seg. No er det i produktet som blir skapt i løpet av denne dagen, forkroppsleg fleire arbeidstimar enn kapitalisten måtte betale for; det har difor ein større verdi enn den betalte løna, og differansen er «merverdi», som tilfell kapitalisten.

Eit eksempel. La oss anta at ein arbeidar kan spinne 10 pund bomull til garn på 6 timar. La oss anta at denne bomullen har kravd 20 arbeidstimar til si eiga framstilling og følgjeleg har ein verdi på 10 sh. La oss vidare anta at spinnaren i løpet av det seks timar lange spinnearbeidet slit på reiskapen så mykje som svarar til eit fire timars arbeid og difor representerer ein verdi på 2 sh. — då vil den samla verdien av produksjonsmidla som er forbrukte i spinneriet, utgjere 12 sh., svarande til 24 arbeidstimar. I spinneprosessen «sug» bomullen til seg ytterlegare 6 arbeidstimar: det ferdige garnet er difor i alt produktet av 30 arbeidstimar og vil følgjeleg ha ein verdi på 15 sh. Under den føresetnaden at kapitalisten berre let den innleigde arbeidaren arbeide 6 timar om dagen, har framstillinga av garnet også kosta kapitalisten heile 15 sh.: 10 sh. for bomull, 2 sh. for slitasje på reiskapar, 3 sh. i arbeidsløn. Nokon merverdi kjem ikkje til syne.

Heilt annleis dersom kapitalisten let arbeidaren arbeide 12 timar dagleg. På 12 timar forarbeider arbeidaren 20 pund bomull, der det allereie på førehand er forkroppsleg 40 arbeidstimar og som difor er verd 20 sh., slit vidare på reiskapar produktet av 8 arbeidstimar til ein verdi av 4 sh., men tilfører råmaterialet i løpet av ein dag 12 arbeidstimar, dvs. ein nyverdi på 6 sh. No ser balansen slik ut. Garnet som er framstilt i løpet av ein dag, har i alt kosta 60 arbeidstimar, har difor ein verdi på 30 sh.; utlegga til kapitalisten utgjorde 20 sh. for bomull, 4 sh. for slitasje på reiskapar og 3 sh. for løn, følgjeleg til saman berre 27 sh.; det blir no til overs ein «merverdi» på 3 sh.

Merverdien er difor etter Marx ei følgje av at kapitalisten let arbeidaren arbeide ein del av dagen for seg utan å betale han for det. I arbeidsdagen til arbeidaren let det seg skilje mellom to delar. I den første delen, den «nødvendige arbeidstida», produserer arbeidaren sitt eige livsopphald, eller rettare verdien av det; for denne delen av arbeidet sitt får han ein ekvivalent i løna. I løpet av den andre delen, «surplusarbeidstida», blir han «eksploatert», produserer han «merverdien» utan sjølv å få nokon som helst ekvivalent for han (I. 205 ff.). «All merverdi .. . er etter substansen sin materiatur av ubetalt arbeidstid» (I. 554).

Svært viktige og karakteristiske for det marxske systemet er dei storleiksbestemmingane av merverdien som no følgjer. Ein kan setje storleiken på merverdien i forhold til ulike andre storleikar. Dei forholda og forholdstala som utviklar seg av dette, må haldast skarpt frå kvarandre.

Først og fremst må ein innanfor den kapitalen som tener kapitalisten til tileigning av merverdien, skilje mellom to bestanddelar som spelar ei heilt ulik rolle med omsyn til oppkomsten av merverdien. Verkeleg ny merverdi kan nemleg berre det levande arbeidet skape, som kapitalisten let arbeidarane utføre, medan verdien av dei forbrukte produksjonsmidla berre blir bevart, ved at han dukkar opp att i endra skapnad i verdien til produktet, men ikkje kan setje til nokon merverdi. «Den delen av kapitalen som blir omsett i produksjonsmiddel, d.v.s. i råmateriale, hjelpestoff og arbeidsmiddel, endrar altså ikkje verdistorleiken sin i produksjonsprosessen» — og difor kallar Marx han «konstant kapital». «Den delen av kapitalen som blir omsett i arbeidskraft, endrar derimot verdien sin i produksjonsprosessen. Han reproduserer sin eigen ekvivalent og eit overskot utover han», nettopp merverdien. Difor kallar Marx han «den variable kapitaldelen» eller «variabelt kapital» (I. 199). Forholdet mellom merverdien og den forskotterte variable kapitaldelen, der denne «verdset seg sjølv», kallar Marx merverdiraten. Han er identisk med forholdet mellom surplusarbeidstida og den nødvendige arbeidstida, eller mellom det ubetalte og det betalte arbeidet, og gjeld difor hos Marx som «det eksakte uttrykket for graden av eksploatasjon av arbeidet» (I. 207 flg.). Viss t.d. den nødvendige arbeidstida, der arbeidaren fører fram verdien av dagsløna si på 3 sh., er 6 timar, men den daglege arbeidstida er 12 timar, slik at arbeidaren i løpet av dei andre 6 timane, som surplusarbeidstid, likeins fører fram ein verdi på 3 sh., som merverdi, så utgjer merverdien akkurat like mykje som den variable kapitalen som er forskottert til lønsformål, og merverdiraten blir rekna til 100 %.

Heilt ulik dette er profittraten. Kapitalisten reknar nemleg den merverdien han tileignar seg, ikkje berre på den variable kapitaldelen, men på heile den nytta kapitalen sin. Viss t.d. den konstante kapitalen er 410 £, den variable 90 £ og merverdien likeins 90 £, så er merverdiraten riktig nok, som ovanfor, 100 %, men profittraten berre 18 %, nemleg 90 £ profitt på ein investert totalkapital på 500 £.

Det er no vidare openbert at éin og same merverdirate kan og må framstille seg i svært ulike profittratar, alt etter samansetjinga av den aktuelle kapitalen: profittraten blir jo høgare, desto sterkare den variable og desto svakare den konstante kapitaldelen er representert, ettersom sistnemnde ikkje bidreg til oppkomsten av merverdien, men riktig nok utvidar grunnlaget som den merverdien som utelukkande blir bestemd etter den variable kapitaldelen, skal reknast som profitt på. Viss t.d. — noko som riktig nok knapt er mogleg i praksis — den konstante kapitalen er lik null og den variable kapitalen 50 £, og merverdiraten, etter føresetnaden ovanfor, er 100 %, så stiller den frambrakte merverdien seg likeins på 50 £, og sidan han skal reknast på ein totalkapital på berre 50 £, ville profittraten i dette tilfellet også stille seg på heile 100 %. Viss derimot totalkapitalen er samansett av konstant og variabel kapital i forholdet 4 : 1, viss det med andre ord til den variable kapitalen på 50 £ kjem ein konstant på 200 £, så må den merverdien på 50 £ som er danna ved ein merverdirate på 100 %, fordelast på ein totalkapital på 250 £ og representerer for denne berre ein profittrate på 20 %. Viss endeleg samansetjingsforholdet var 9 : 1, d.v.s. 450 £ konstant på 50 £ variabel kapital, så ville ein merverdi på 50 £ falle på ein totalkapital på 500 £, og profittsatsen ville berre vere 10 %.

Dette fører no til ei ytterst interessant og viktig konsekvens og, i den vidare forfølgjinga av ho, til ein heilt ny etappe i det marxske systemet, den viktigaste nyvinninga i tredje bind.