V. Werner Sombarts apologi

I Werner Sombart har Marx nyleg¹ fått ein like varm som åndfull apologet, der apologien likevel har eit eigenleg trekk. For å kunne forsvare Marx’ lære har han nemleg først lagt ei ny tolking under henne. La oss gå rett laus på hovudsaka. Sombart innrømmer, og bidreg sjølv med svært skarpsindige argument for det, at Marx’ verdilov er gal når ein held fram med henne med det kravet at ho svarer til den empiriske røyndommen. Om Marx’ verdi seier han (s. 573) at han «ikkje trer fram i bytteforholdet mellom dei kapitalistisk produserte varene», at han «ikkje betegner det punktet . . . som marknadsprisane graviterer mot», at han «like lite spelar nokon rolle som fordelingsfaktor ved oppdelinga av det samfunnsmessige årsproduktet», at han overhovudet «ingen stader trer fram» (s. 577). Den «jaga verdi» har tvert imot berre «eitt tilfluktsstad: tenkinga til den økonomiske teoretikaren … Ønskjer ein eit slagord for å karakterisere Marx’ verdi, så er det dette: verdien hans er ikkje nokon empirisk, men ein tankemessig kjensgjerning» (s. 574).

Kva denne «tankemessige eksistens» skal tyde i Sombarts forstand, skal vi straks sjå. Først må vi likevel dvele eit augneblink ved vedgåinga at Marx’ verdi ikkje har nokon eksistens i den faktiske fenomenverda. Eg er noko spent på om marxistane vil ratifisere denne vedgåinga. Det er god grunn til å tvile på det, ettersom Sombart sjølv alt har måtta sitere ei røyst frå Marx’ leir², som, føranlaga av ei utsegn av C. Schmidt, på førehand har protestert mot ei slik oppfatning. «Verdiloven er ikkje… ei lov for tenkinga vår; … verdiloven er tvert imot av svært verkeleg natur, ho er ei naturlov for menneskeleg handling.»³ Også om Marx sjølv ville ha ratifisert denne vedgåinga, held eg for høgst tvilsamt. Att er det Sombart sjølv som med anerkjenneleg openheit legg fram for lesaren ei heil rekkje marxske stader som gjer denne tolkinga vanskeleg⁴. Eg for mi part held henne for rett ut uforeinleg med både ordlyden og ånda i Marx’ lære.

Ein må berre lese med fordomsfridom dei utgreiingane der Marx utviklar verditeorien sin. Undersøkinga hans byrjar uttrykkeleg på grunnlag av «dei kapitalistisk organiserte samfunna, der rikdomen er ei veldig varesamling», med analysen av varen (første bind, s. 9). For å «koma verdien på sporet» tek han utgangspunkt i bytteforholdet til varen (første bind, s. 23). I det verkelege bytteforholdet, spør eg, eller i eit drøymt? Hadde han sagt eller meint det siste, ville vel ingen lesar ha funne det verdt strevet å følgje ei så måteleg spekulasjon vidare. I røynda viser han, slik det jo heller ikkje kunne vere annleis, i den mest bestemte tonen til fenomena i den verkelege økonomiske verda. Bytteforholdet mellom to varer, seier han, lèt seg alltid framstille i ei likning, t.d. 1 quarter kveite = a Ztr. jern. «Kva seier denne likninga? At det finst noko felles av same storleik i begge tinga», og «kvar av dei to, i den grad ho er bytteverdi, må kunne reduserast til dette tredje», kva tredje, som vi får vite på neste side, er arbeid av lik mengd.

Når ein talar i denne tonen, at det i dei tinga som i byttet blir sette lik kvarandre finst arbeid av lik mengd, og at dei må kunne reduserast til like arbeidsmengder, så hevdar ein vel at dei tilhøva som her blir utsagde, ikkje berre finst i tanken, men i den verkelege verda. Ein må berre gjere seg klart: Marx’ argumentasjon den gongen ville jo vore heilt umogleg dersom han ved sida av hadde ville stille opp den læremeininga for dei verkelege bytteforholda at produkt av ulike arbeidsmengder i prinsippet blir bytte mot kvarandre. Hadde han gitt rom for denne tanken (og at han ikkje har gitt han rom, ligg jo nettopp i den splittinga med kjensgjerningane som eg legg han til last), så måtte slutninga hans ha falle heilt annleis ut. Anten måtte han ha erklært at den såkalla likestillinga i byttet ikkje er nokon verkeleg likning og ikkje tillèt slutninga til at det finst eit «felles av same storleik» i dei bytte tinga, eller han måtte ha slutta at det søkte felles av lik storleik ikkje er arbeid og ikkje kan vere det! Umogleg kunne han likevel ha halde fram å slutte slik som han har gjort!

Og også i det følgjande talar Marx ved utallege høve i kjensgjerningane sin tone om at «verdien» hans ligg til grunn for bytteforholda, og det slik at produkt av lik arbeidsmengd, at «ekvivalentar», blir bytte mot kvarandre⁵. Han krev på mange stader, delvis også siterte av Sombart sjølv⁶, for verdiloven sin karakter og også makt av ei naturlov, som «gjer seg gjeldande med vald i den faktiske verda, omtrent som tyngdelova gjer det når huset styrtar saman over hovudet på ein»⁷. Sjølv i tredje bind utviklar han heilt uttrykkeleg dei faktiske vilkåra (dei går ut på ei levande konkurranse frå begge sider, sjå ovanfor) som må vere gitt «for at dei prisane varer blir bytte mot kvarandre til, tilnærma svarer til verdiane deira», og gir dertil den forklaringa at dette «naturleg nok berre tyder at verdien deira er gravitasjonspunktet som prisane deira dreier seg om» (tredje bind, s. 156 f.).

Berre i forbifarten skal det merkast at Marx også ofte siterer eldre forfattarar med tilslutning, som hadde hevda setninga at bytteverdien til godane blir bestemt av det arbeidet som er legemleggjort i dei, og det utvilsamt som ei setning som svarer til dei verkelege bytteforholda⁸.

Sombart registrerer sjølv vidare ei prøveføring av Marx der han heilt uttrykkeleg gjer krav på «empirisk» og «historisk» sanning for verdiloven sin (tredje bind, s. 155 i samanheng med tredje bind, s. 175 f.).

Og endeleg: kva tyding ville då dei krampaktige strevingane til Marx som vi har skildra, ha, for å påvise at verdiloven hans, trass i læra om produksjonsprisane, rår over dei faktiske bytteforholda, ved at ho på den eine sida regulerer «rørsla til prisane» og på den andre sida produksjonsprisane sjølve, dersom han berre hadde villa gjere ei tankemessig og ikkje ei faktisk gyldigheit gjeldande for verdiloven sin?

Kort sagt, eg trur at Marx verken sjølv har lært eller kunne ha lært arbeidsverditeorien sin i den meir beskjedne tydinga som Sombart no vil leggje i henne, dersom det nettet av logiske slutningar som han grunnlegg teorien sin på, skulle ha ei halvvegs fornuftig meining. For øvrig er dette ei sak som Sombart får gjere opp med tilhengjarane av Marx’ lære. For dei som, som eg, held Marx’ verditeori for mislykka, er ho heilt utan tyding. For anten har Marx hevda verdiloven sin i den krevjande tydinga at ho svarer til røyndommen, og då kvitterer vi med tilslutning for Sombarts erklæring om at ho, hevda i denne tydinga, er gal. Eller Marx har sjølv ikkje tilskrive henne nokon faktisk gyldigheit, og då lèt det seg etter mi meining overhovudet ikkje konstruere nokon meining der ho kunne føre ein vitskapleg tydingsfull eksistens. Ho er praktisk og teoretisk eit null.

Her er Sombart riktig nok av ei anna meining. Idet eg gjerne etterkjem ei uttrykkeleg innbyding frå denne åndfulle læremannen, som ventar det beste for framgangen til vitskapen av ein frisk, «fryktlaus» kamp mellom meiningar, er eg med fornøying rede til å gjere opp med han også på dette punktet. Eg gjer det riktig nok med medvit om at eg dermed ikkje lenger rører meg på grunnen til «Marx-kritikken», som han innbaud meg til å revidere på grunnlag av den nye tolkinga, men utelukkande driv «Sombart-kritikk».

Kva skal då eksistensen til verdien som «tankemessig kjensgjerning» tyde hos Sombart? Han skal tyde at «verdibegrepet er eit hjelpemiddel for tenkinga vår, som vi nyttar for å gjere fenomena i det økonomiske livet forståelege for oss». Nærare bestemt er yteevna til verdiførestellinga «å la oss sjå dei som bruksgode kvalitativt ulike varene i kvantitativ bestemtheit. Det er klart at eg oppfyller dette postulatet ved å tenkje meg ost, silke og skosverte som Berre-produkt av abstrakt menneskeleg arbeid og berre kvantitativt setje dei i forhold til kvarandre som arbeidsmengder, der storleiken blir bestemt av det tredje, i tidslengder målbare like som er inneheldt i dei»⁹.

Så langt er alt, bortsett frå ein viss hake, i orden. Visst er det i og for seg tillate, for bestemte vitskaplege føremål, å abstrahere frå alle slags skilnader som tinga viser i den eine eller den andre retninga, og berre ta dei i betraktning etter éin einaste eigenskap som er felles for dei, og der fellesskapen gir grunnlaget for samanliknbarheit, kommensurabilitet og så vidare. Heilt på same måten abstraherer jo t.d. den mekaniske dynamikken med rette for mange av problema sine fullstendig frå dei rørde kroppane sin ulike form, farge, tettleik og struktur og ser i dei ikkje anna enn massar: støytte biljardkuler, flygande kanonkuler, springande born, køyrande jernbanetog, fallande steinar, verdslekamar som fer av garde i verdsrommet, kjem då utelukkande i betraktning som rørde massar. Ikkje mindre kan det altså vere tillate og føremålstenleg å førestille seg ost, silke og skosverte som «Berre-produkt av abstrakt-menneskeleg arbeid».

Haken byrjar med at Sombart, saman med Marx, for denne førestillinga gjer krav på namnet verdiførestilling. Denne framgangsmåten tillèt, for å gå heilt uttømmande til verks, tenkjeleg nok to tolkingar. Som kjent tener namnet verdi, i dei to nyansane bruksverdi og bytteverdi, alt både i vitskapleg språk og i folkespråket til å betegne heilt bestemte fenomen. Denne namngivinga kan no anten ha skjedd med det kravet at den einaste eigenskapen ved tinga som blir tatt i betraktning, å vere arbeidsprodukt, utgjer det avgjerande momentet for verdifenomena i den elles vanlege vitskaplege tydinga, altså t.d. for bytteverdifenomena; eller namngivinga kan ha skjedd utan denne bakanken, som ei reint vilkårleg nemning, for kva nemningar det dessverre ikkje finst nokon streng, tvingbar lov, men berre føremålstenlegheit og takt som rettesnor.

Dersom den andre tolkinga traff, om altså nemninga av det «legemleggjorte arbeid» som «verdi» ikkje var knytt til kravet at legemleggjort arbeid er vesenet åt bytteverdien, då ville saka vere heilt harmlaus. Det låg då ikkje føre anna enn ein fullstendig tillaten abstraksjon, knytt til ein riktig nok så lite praktisk, uføremålstenleg og villeiande nomenklatur som mogleg. Det ville vere omtrent som om ein fysikar plutseleg fekk for seg å betegne dei ulike kroppane, som han under abstraksjon frå form, farge, struktur osv. berre oppfattar som massar, som «levande krefter», kva namn som kjent alt har fast borgarrett i den tydinga at det betegner ein funksjon av massar og hastigheiter, altså noko heilt ulikt frå den blotte massen. Likevel låg det her ikkje føre vitskapleg feiltaking, men berre ei (riktig nok praktisk ganske farleg) grov uføremålstenlegheit i nomenklaturen.

Men slik står ikkje saka i vårt tilfelle, openbert; ikkje hos Marx, men heller ikkje hos Sombart. Og dermed byrjar vår hake å vekse.

Den ærde motstandaren min vil sikkert innrømme meg at ein ikkje kan gjere kva som helst abstraksjon for kva som helst vitskapleg føremål. Det ville t.d. openbert vere utillate å leggje den oppfatninga av dei ulike kroppane som «Berre-massar» som er rettferdiggjord for visse dynamiske problem, også til grunn for betraktninga av optiske eller akustiske problem. Også innanfor den mekaniske dynamikken sjølv er det sikkert utillate å halde fast ved abstraksjonen frå form og aggregattilstand t.d. også ved utviklinga av kilelova. Desse eksempla viser at også «tankane» og «logikken» i vitskapen ikkje heilt ubunde kan fjerne seg frå kjensgjerningane. Også for dei gjeld setninga: «Est modus in rebus, sunt certi denique fines.» Og desse «bestemte grensene» trur eg, utan å måtte frykte nokon innvending frå den vurderte motstandaren min, å kunne betegne slik at ein kvar gong berre får abstrahere frå dei særdraga som er irrelevante for det fenomenet som skal undersøkjast, nota bene verkeleg, faktisk irrelevante. Ein må derimot i den resten som skal underkastast den vidare betraktninga, så å seie førestillingsskjelettet, la bli ståande alt som faktisk er relevant i den konkrete retninga.

La oss bruke dette på vårt tilfelle.

Marx’ lære legg på den mest nærtrykkelege måten oppfatninga av varene som «Berre-produkt» til grunn for den vitskaplege utforskinga og vurderinga av bytteforholda åt varene. Sombart godkjenner det og går, i noko ubestemte uttrykk som eg, nettopp på grunn av ubestemtheita deira, ikkje vil trette med han om, så langt som å betrakte grunnlaget for menneska sin heile «økonomiske tilvære» i lyset av denne abstraksjonen¹⁰.

At det legemleggjorte arbeidet i den første eller til og med i den andre retninga er det einaste relevante, våger no Sombart sjølv slett ikkje å hevde. Han nøgjer seg med påstanden at med denne oppfatninga blir den «økonomisk objektivt mest relevante kjensgjerning» framheva¹¹. Denne påstanden vil eg slett ikkje bestride. Berre må ein ikkje ville leggje henne den tydinga at dei andre kjensgjerningane som er relevante ved sida av arbeidet, skulle vere av så djupt underordna tyding at dei på grunn av ubetydelegheita si heilt eller nesten heilt kan forsømmast. Ingenting ville vere meir gale enn det. For den økonomiske tilværet åt menneska er det t.d. i svært høg grad relevant om landet dei bur i, meir liknar Rhinsletta eller derimot Sahara eller Grønland; og også det er av veldig tyding om arbeidet til menneska blir støtta av eit frå tidlegare samla godelager, eit moment som heller ikkje lèt seg løyse heilt reint opp i arbeid åleine. Aller mest med omsyn til bytteforholda er arbeidet for mange gode, som t.d. for gamle eiketre, for kullførekomstar, for tomter, heilt sikkert ikkje den objektivt mest relevante omstenda; og sjølv om det siste kan innrømmast for hovudmassen av varene, må det likevel framhevast med trykk at også dei andre faktorane som er avgjerande ved sida av arbeidet, utøver ei så betydeleg innverknad at dei faktiske bytteforholda likevel fjernar seg ganske vesentleg frå den linja som åleine ville svare til det legemleggjorte arbeidet.

Men er arbeidet for bytteforholda og bytteverdien ikkje den einaste relevante, men berre éin relevant faktor, om enn den sterkaste, ved sida av andre, så å seie ein primus inter pares, då er det etter det som er sagt på førehand rett og slett uriktig og utillate å basere ei «verdiførestilling» prega på bytteverdien på arbeidet åleine; akkurat så uriktig og utillate som om ein fysikar ville basere den «levande kraft» på massen til kroppane åleine og ved abstraksjon heilt eliminere hastigheita deira frå kalkylen sin.

Eg er verkeleg forundra over at Sombart ikkje har sett eller kjent dette, så mykje meir som han ved formuleringa av meininga si tilfeldigvis nyttar uttrykk som, vil eg seie, står i så utfordrande inkongruens med hans eigne premissar at ein skulle meine at han måtte ha snubla over denne openberre inkongruensen. Han er gått ut frå at karakteren åt varene av produkt av samfunnsmessig arbeid utgjer den økonomisk objektivt mest relevante kjensgjerninga i dei, grunngir dette med at forsyninga av menneska med økonomiske gode, «naturvilkåra likestilte», i hovudsaka er avhengig av utviklinga av arbeidet sin samfunnsmessige produktivkraft, og trekkjer av det den slutninga at denne kjensgjerninga i den verdiførestillinga som er grunna på arbeidet åleine, finn sitt «adekvate» økonomiske uttrykk. Han gjentek denne tanken på s. 576 og 577 i noko ulik vending to gonger, men slik at uttrykket «adekvat» kvar gong vender tilbake uendra.

Eg spør no: Er det ikkje tvert imot openbert at den verdiførestillinga som er grunna på arbeid åleine, ikkje er adekvat for premisset at arbeidet berre er den mest relevante blant fleire relevante kjensgjerningar, men går langt ut over det? Ho ville berre vere adekvat dersom det som premiss hadde vore tillate å hevde at arbeidet er den einaste relevante kjensgjerninga. Det har derimot Sombart slett ikkje hevda. Påstanden hans seier berre at arbeidet tyder mykje, at det tyder meir enn kvar annan faktor for bytteforholda og for heile den menneskelege tilværet, og for denne saksstoda er Marx’ verdiformel, ifølgje kva arbeidet åleine tyder alt, sanneleg like lite eit adekvat uttrykk som det ville vere adekvat å setje eitt åleine for 1 + 1/2 + 1/4!

Påstanden om den «adekvate» verdiførestellinga er imidlertid ikkje berre faktisk uriktig, men bak henne lurer, slik det synest meg – hos Sombart sikkert ubevisst – også ein smule skøyaraktigheit. Sombart har nemleg, med den uttrykkjelege innrømminga at Marx’ verdi ikkje toler ei prøve mot kjensgjerningane, kravd eit asyl for den «jaga verdien» i «den økonomiske teoretikaren si tenking». Frå dette verna området gjer han imidlertid uventa eit ganske pent utfall inn i kjensgjerningane si verd, når han likevel for verdiførestellinga si gjer krav på at ho er adekvat for den objektivt mest relevante kjensgjerninga, eller, i endå meir fordringsfulle ord, at det i henne er funne «eit adekvat økonomisk uttrykk for ei teknisk kjensgjerning som objektivt rår over den økonomiske tilværet til menneskesamfunnet» (s. 577).

Eg trur dette er ei framgangsmåte som ein har rett til å protestere mot. Anten – eller! Anten vil ein hevde at Marx’ verdi svarer til kjensgjerningane: då må ein òg halde ut med denne påstanden i den fremste eldlinja, utan å søkje dekning mot ei full, streng prøve mot kjensgjerningane bak den posisjonen at ein jo slett ikkje vil påstå nokon empirisk kjensgjerning, men berre konstruere eit «hjelpemiddel for tenkinga vår». Eller ein søkjer dekning bak dette vernet og unndreg seg den strenge prøva mot kjensgjerningane: då må ein ikkje freiste, på omvegen om vage, tilfeldige påstandar, likevel å krevje for Marx’ verdi ei slags empirisk gyldigheit som han med rette berre ville tilkome dersom han hadde bestått den uttrykkjeleg avviste prøva mot kjensgjerningane. Talemåten om «det uttrykket som er adekvat for den rådande kjensgjerninga» tyder jo ikkje noko anna enn at Marx òg empirisk har rett i hovudsaka. Godt. Vil Sombart eller nokon annan påstå det, så påstå han det ope, la mellomspelet med den berre «tenkte kjensgjerninga» falle bort og stille seg i staden klårt og greitt til prøve mot kjensgjerningane: denne vil jo vise kor mykje eller kor lite dei fulle kjensgjerningane avvik frå det «adekvate uttrykket for den rådande kjensgjerninga». Inntil då trur eg imidlertid at eg kan nøye meg med å fastslå at vi òg hos Sombart ikkje har å gjere med den harmlause varianten av ein tillaten og berre uriktig nemnd abstraksjon, men med eit fordringsfullt framstøyt inn på området for faktiske påstandar, for dei det ikkje er levert noko prov, heller ikkje freista, men unngått.

Også i ein annan høve har Sombart, slik eg trur, gjort ei utillaten fordringsfull påstand av Marx til si eiga med for lite eigen kritikk. Eg tenkjer på påstanden om at oppfatninga av varene som «berre produkt» av samfunnsmessig arbeid gir den einaste moglegheita til å bringe varene i kvantitativt forhold til kvarandre for tenkinga vår, gjere dei «kommensurable» og dermed i det heile gjere fenomena i den økonomiske verda «tilgjengelege» for tenkinga vår¹². Skulle Sombart ønskje å halde fast ved dette òg etter kritisk prøving? Skulle han verkeleg meine at vi berre anten på grunnlag av Marx’ verdibegrep, eller slett ikkje, kan gjere bytteforholda tilgjengelege for den vitskaplege tenkinga vår? Eg kan ikkje tru det. Marx’ berømte dialektiske bevisføring på s. 12 i første bind kan jo ikkje ha nokon overtydande kraft for ein Sombart. Sombart ser og veit òg like godt som eg at ikkje berre arbeidsprodukt, men òg reine naturprodukt i byttet blir sette i kvantitativt forhold til kvarandre og derfor praktisk talt er kommensurable både seg imellom og med arbeidsprodukt. Og då skulle dei for tenkinga vår slett ikkje vere kommensurable, unntatt på grunnlag av eit kjennemerke som ikkje treffer dei i det heile, og som òg hos arbeidsprodukta riktignok er til stades etter art, men ikkje treffer etter storleik, ved at òg arbeidsprodukta, som det er innrømt, ikkje blir bytte i forhold til det arbeidet som er legemleggjort i dei? Skulle ikkje dette for den ubundne teoretikaren heller vere eit vink som ikkje kan misforståast, om at den sanne felles nemnaren, det sanne «felles» i byttet, trass i Marx framleis må søkjast, og det i ei anna retning enn den Marx har søkt i?

Dette fører meg til eit siste punkt som eg enno vil røre ved overfor Sombart. Sombart vil føre motsetnaden mellom Marx’ system på den eine sida og synspunkta i dei motståande teoretiske systema, og særleg hos dei såkalla austerrikske økonomane, på den andre, i siste instans attende til ein metodologisk prinsippstrid. Marx er ein representant for ein ytterleggåande objektivisme, vi andre representerer ein subjektivisme som endar i psykologisme. Marx sporar ikkje opp dei motiva som bestemmer handlemåten til dei enkelte økonomisk handlande subjekta, men han oppsøkjer dei objektive faktorane, dei «økonomiske vilkåra» som «er uavhengige av viljen (eg kan vel skyte inn: ofte òg av vitet) til den einskilde»; han søkjer å utgreie «kva som går føre seg bak ryggen på den einskilde ved makta av tilhøve som er uavhengige av han». Vi derimot «freistar i siste instans å forklare økonomilivet sitt forløp ut frå den psyken dei økonomiske subjekta har» og «legg lovmessigheita i økonomilivet inn i den psykologiske motiveringa»¹³.

Dette er sikkert ei fin og åndfull merknad, slike det overhovudet finst ei fylde av i Sombarts avhandling. Men trass i den utvilsamt riktige kjernen synest ho meg likevel ikkje å treffe hovudsaka: verken retrospektivt, til forklaring av korleis Marx-kritikarane hittil har forhalde seg til Marx, og som fylgje av det heller ikkje prospektivt, med kravet om ei heilt ny æra i Marx-kritikken, som eigentleg først må byrjast, som det til og med «så godt som heilt manglar førearbeid» for¹⁴, og der det framfor alt først må søkjast ei avgjerd for det metodologiske føre-spørsmålet¹⁵.

Eg synest saka heller står slik. Visst finst den skilnaden i forskingsmetodar som Sombart har påvist. Men den «gamle» Marx-kritikken har, så langt eg kan døme etter mi eiga person, bekjempa Marx ikkje på grunn av valet av metode hans, men på grunn av feila hans ved utøvinga av den valde metoden. For andre Marx-kritikarar har eg inga rett til å tale, eg må altså tale om meg sjølv. Eg står personleg i metodespørsmålet på eit liknande standpunkt som den litteraten som med omsyn til skjønnlitteraturen erklærte at han lét kvar sjanger gjelde, med den eine unntaket «genre ennuyeux». Eg lèt kvar metode gjelde, under føresetnad av at ho blir handtert slik at det kjem noko riktig ut av det. Eg har heller ikkje noko som helst å innvende mot den objektivistiske metoden. Eg trur at ho òg på slike fenomenområde som har med menneskelege handlingar å gjere, kan formidle vinning av reell erkjenning. Eg samtykkjer òg ganske villig i, og har av og til sjølv gjort merksam på liknande fenomen, at visse objektive faktorar kan tre i lovmessig samanheng med typiske menneskelege handlingar utan at den som handlar lovmessig sjølv får påverknaden frå den aktuelle faktoren tydeleg inn i medvitet sitt. Når til dømes statistikken viser at sjølvmorda skjer særleg talrikt i bestemte månader, til dømes i juli og november, eller at talet på årlege ekteskapsinngåingar stig og fell med godleiken til avlinga, så er eg overtydd om at dei fleste av sjølvmordskandidatane, som kjem til, fører til at sjølvmordstangenten i månadene juli og november sveller, slett ikkje tenkjer på at det nettopp er juli eller november, og at likeins tanken på dei for augneblinken billegare matvareprisane slett ikkje speler nokon umiddelbar rolle for avgjerda hos dei giftelystne¹⁶. Likevel har avdekkinga av slike objektive samanhengar utvilsam erkjenningsverdi.

Eg må imidlertid her ta visse, slik eg trur, sjølvsagde atterhald. For det første synest det meg klårt at erkjenninga av slike objektive samanhengar utan erkjenninga av dei subjektive mellomledda som formidlar årsakskjeda, sikkert enno ikkje tyder det høgste trinnet av erkjenning, men at den fullkomne forståinga først blir formidla gjennom erkjenninga av dei ytre og indre samanhengane. Og dermed synest òg det spørsmålet Sombart har reist, «om den objektivistiske retninga i den nasjonaløkonomiske vitskapen er berettiga som utelukkande eller som utfyllande»¹⁷, av seg sjølv å vere avgjort slik at den retninga berre kan vere «berettiga som utfyllande».

For det andre trur eg, men vil ikkje her strides om det som om ei meiningssak med dei som meiner noko anna, at nettopp for det økonomiske området, der vi jo så overvegande har å gjere med medvitne, utrekna menneskelege handlingar, den første av desse to erkjenningskjeldene, den objektivistiske, i beste fall berre kan bidra med ein ganske fattig, og særleg åleine heilt utilstrekkeleg, del av den samla oppnåelege erkjenninga.

For det tredje, og dette gjeld spesielt Marx-kritikken, må eg med all bestemtheit krevje at ein, når ein handterer den objektivistiske metoden, handterer ho riktig. Ein fastslår ytre, objektive samanhengar som på skjebnevis, med eller utan vitet til dei handlande, med eller utan viljen deira, rår over handlingane deira, men ein fastslår dei då riktig. Og det har Marx ikkje gjort. Grunntesen sin, at arbeidet åleine rår over alle bytteforhold, har han verken fastslått på objektivistisk veg ut frå den ytre, handgripelege, objektive verda av kjensgjerningar, som ho tvert imot står i motstrid til, eller utleidd subjektivistisk av motiva til dei byttande, men han har sett ho i verda som eit misfoster av ein dialektikk, slik han kanskje aldri før har opptrått meir vilkårleg og fjernt frå kjensgjerningane i historia til vitskapen vår.

Og enno éin ting. Marx har ikkje halde seg til den «objektivistiske» stanga. Han kunne ikkje unngå likevel òg å påkalle motiva til dei handlande som ei verkande kraft i systemet sitt. Han gjer dette framfor alt med påkallinga si av «konkurransen». Er det då for mykje forlangt at han, når han først gjer subjektivistiske innskot i systemet sitt, skal gjere dei riktig, grundig og motsigelsesfritt? Og mot dette billege kravet har Marx igjen forbrote seg. Desse forsyndingane, som, eg gjentek det, ikkje har noko å gjere med valet av metode, men som er forbodne under herredømet til kvar metode, har for meg vore grunnen til at eg har bekjempa og bekjempar Marx’ teori som uriktig: ho representerer etter mi meining den einaste ulovlege sjangeren, sjangeren av dei falske teoriane!

Eg står og stod derfor allereie for lenge sidan på det standpunktet som Sombart vil leie ein først påkravd framtidig Marx-kritikk over til. Han tenkjer seg «at ein vel måtte freiste ei vurdering og kritikk av Marx’ system på fylgjande måte: Er den objektivistiske retninga i den nasjonaløkonomiske vitskapen berettiga som utelukkande eller som utfyllande? Hadde ein svara ja på dette spørsmålet, så ville det vidare vere å spørje: er Marx’ metode for ei kvantitativ bestemming av dei økonomiske kjensgjerningane ved det tenkte hjelpemidlet verdibegrepet påkravd? Viss ja: er arbeidet det riktig valde innhaldet i verdibegrepet? ….. Viss ja: er Marx’ bevisføring, den systematiske oppbygginga, slutningane osb. angripelege?»

Eg har for lenge sidan svara på det første metodologiske føre-spørsmålet til fordel for ei «utfyllande» berettiging av den objektivistiske metoden. Likeins stod og står det for meg utanfor tvil at, for å bli ved orda til Sombart, òg «ei kvantitativ bestemming av dei økonomiske kjensgjerningane ved det tenkte hjelpemidlet» eit verdibegrep er påkravd. Det tredje spørsmålet, om arbeidet er det riktig valde innhaldet i dette verdibegrepet, heldt eg for lenge sidan for å vere avgjort med nei, og det fjerde spørsmålet, om Marx’ bevisføring, slutningar osb. er angripelege, for like avgjort å skulle svarast på med ja.

Korleis verda til slutt vil avgjere dette? – Det har eg ingen tvil om. Marx’ system har ei fortid og ei samtid, men inga varig framtid. Av alle slag økonomiske system, trur eg, er det dei som, som Marx’, kviler på eit hult dialektisk grunnlag, som med størst tryggleik er vigde til undergang. Menneskeånda let seg for eit augneblink, men ikkje varig, imponere av ein dyktig retorikk. I det lange løp kjem det likevel alltid kjensgjerningane, den solide kjeda ikkje av ord og frasar, men av årsaker og verknader, til sin rett. Innan naturvitskapane sitt område ville eit verk som Marx’ allereie i dag vore ei umogleigheit. I dei svært ungdommelege samfunnsvitskapane kunne det oppnå innverknad, stor innverknad, og vil truleg berre langsamt, ganske langsamt miste han. Langsamt, for det har si mektigaste støtte ikkje i dei overtydde hovuda til tilhengarane, men i hjarta deira, i ynska og begjæra deira. Det har òg lenge å tære på den store kapitalen av autoritet som det har skaffa seg hos mange menneske. Eg har i innleiingsorda til denne avhandlinga sagt at Marx som forfattar hadde stor hell. Ikkje den minst heldige omstenda ved forfattarskjebna hans synest meg å vere at avslutninga på systemet hans først kom ut 10 år etter hans død, nesten tretti år etter det første bindet. Hadde læresetningane og fastslåingane i det tredje bindet komme for dagen for ubundne lesarar samtidig med det første bindet, då ville det, trur eg, berre vore få lesarar som ikkje ville ha funne logikken i det første bindet noko betenkjeleg! No dannar ei autoritetstru som er inngrodd gjennom 30 år, eit bolverk mot inntrenginga av den kritiske erkjenninga, som riktignok sikkert, men likevel berre langsamt vil smuldre bort.

Men òg når dette har skjedd, vil sosialismen med Marx’ system sikkert ikkje òg vere overvunnen, verken den teoretiske eller den praktiske. Så godt som det har vore ein sosialisme før Marx, vil det òg finnast han etter Marx. For det som er drivkraftig i sosialismen – og at det trass i alle overdrivingar er noko drivkraftig i han, prøver ikkje berre den ubestridelege oppfriskinga som den økonomiske teorien har fått gjennom opptredenen til dei sosialistiske teoretikarane, men òg den berømte «dropen sosial olje» som tiltaka til den praktiske statskunsten, og i mange tilfelle sikkert ikkje til skade for dei, i våre dagar pleier å salve seg med overalt – for det altså, seier eg, som er drivkraftig i sosialismen, vil dei kloke leiande hovuda hans sikkert ikkje unnlate i tide å søkje tilknyting til eit meir levedyktig vitskapleg system. Dei vil søkje å bytte ut den murkne støtta. Med kor mykje eller kor lite luting av dei gjærande ideane, vil framtida vise. Kanskje, forhåpentleg, at saka likevel ikkje alltid berre blir driven i ring, men at det ved denne høvet blir kasta av nokre få villfaringar for alltid og nokre få erkjenningar definitivt vunne til skatten av sikker og heller ikkje av partiskjensle lenger betvila viten.

Marx vil imidlertid hevde ein varig plass i historia til samfunnsvitskapane, av dei same grunnane, med den same blandinga av positiv og negativ fortenesete, som førebiletet hans Hegel. Begge var personleg tenkjegenium. Begge har, kvar i sitt område, vunne ein enorm innverknad på tenkinga og kjenslene til heile generasjonar, nesten kan ein seie på sjølve tidsånda. Og det spesifikt teoretiske verket deira var hos begge eit ytterst kunstferdig utklekt, med fabelaktig kombinasjonsevne i utallege tankeetasjar oppbygd, med beundringsverdig åndskraft saman halde – korthus.