II. Gjennomsnittsprofitten og produksjonsprisen

Denne konsekvensen er likevel følgjande. Kapitala sin «organiske samansetnad» (III. 124) er av tekniske grunnar nødvendigvis ulik i dei ulike «produksjonssfærane». I dei ulike industriane, som jo krev svært ulike tekniske behandlingar, blir det med éin enkelt arbeidsdag bearbeidd eit svært ulikt kvantum råstoff; eller, sjølv om kvantumet av råstoff, ved liknande behandlingar, er tilnærma likt, kan verdien deira likevel vere svært ulik, som til dømes mellom kopar og jern som råstoff i metallindustrien; eller endeleg kan mengda og verdien av driftsinnretningar, reiskapar og maskiner som fell på kvar sysselsett arbeidar, vere ulik! Alle desse forskjellsmomenta betingar, med mindre dei i sjeldne unntakstilfelle tilfeldigvis akkurat jamnar kvarandre ut, eit ulikt forhold mellom det konstante kapitalet som er investert i produksjonsmiddel, og det variable kapitalet som er brukt til kjøp av arbeid, for dei ulike produksjonsgreinene. Kvar produksjonsgrein i ein nasjonaløkonomi har følgjeleg sin avvikande, eigenarta «organiske samansetnad» av det kapitalet som blir nytta i han. I samsvar med dei utgreiingane som til no er lagde fram, burde og måtte difor kvar produksjonsgrein, ved lik merverderate, òg vise ein annan, avvikande profittrate, dersom varene verkeleg, slik Marx til no alltid har føresett, blir bytte «til verdiane sine» eller i forhold til det arbeidet som er legemleggjort i dei.

Dermed kjem Marx fram til det berømte store skjeret i teorien sin, der moglegheita for å omsegle det har vore det viktigaste stridspunktet i marxlitteraturen dei siste ti åra. Teorien hans krev at kapital av lik storleik, men ulik organisk samansetnad, viser ulike profittar; den verkelege verda viser seg likevel på det tydelegaste å vere styrd av den lova at kapital av lik storleik, utan omsyn til den eventuelt ulike organiske samansetnaden deira, gir lik profitt. La oss la Marx slå fast denne motsigelsen med sine eigne ord:

«Vi har altså vist: at det i ulike industrigreiner, svarande til kapitala sin ulike organiske samansetnad, og innanfor dei oppgitte grensene òg svarande til dei ulike omløpstidene deira, rår ulike profittratar, og at difor òg ved lik merverderate gjeld lova (etter den allmenne tendensen), at profittane forheld seg som storleikane på kapitala, og at like store kapital difor i like tidsrom gir like store profittar, berre for kapital av lik organisk samansetnad, føresett like omløpstider. Det som er utvikla, gjeld på det grunnlaget som overhovudet til no har vore grunnlaget for utviklinga vår: at varene blir selde til verdiane sine. På den andre sida er det ingen tvil om at forskjellen i dei gjennomsnittlege profittratane for dei ulike industrigreinene i røynda, bortsett frå uvesentlege, tilfeldige og seg imellom utjamnande forskjellar, ikkje finst og ikkje kunne finnast utan å oppheve heile det kapitalistiske produksjonssystemet. Det ser altså ut til at verditeorien her er uforeineleg med den verkelege rørsla, uforeineleg med produksjonens faktiske fenomen, og at ein difor overhovudet må gi avkall på å gripe det siste.» (III. 131 f.).

Korleis freistar no Marx sjølv å løyse denne motsigelsen?

Det skjer, kort sagt, på kostnad av den føresetnaden Marx til no alltid hadde gått ut frå, nemleg at varene blir selde til verdiane sine. Marx lèt no denne føresetnaden rett og slett falle. Kva dette avkallet tyder for det marxske systemet, må vi danne oss ei kritisk meining om noko seinare. Førebels held eg fram med den samanfattande framstillinga mi av den marxske tankegangen, og det på eit tabellarisk døme som òg Marx har lagt til grunn for framstillinga si. Det set fem ulike produksjonssfærar opp mot kvarandre, kvar med ulik organisk samansetnad av dei kapitala som er anlagde i dei, og held førebels fast ved den hittilverande føresetnaden at varene blir selde til verdiane sine. Til forklaring av den følgjande tabellen, som viser resultata av denne antakinga, skal det merkast at c tyder det konstante og v det variable kapitalet, og at det, for å gjere rett mot dei faktiske forskjellane i det verkelege livet, i dømet (med Marx) blir føresett at dei nytta konstante kapitala «slitast» ulikt raskt, slik at berre ein del av det konstante kapitalet, og det i dei ulike produksjonssfærane ein ulikt stor del, blir forbrukt årleg. I verdien av produktet går naturleg nok berre den forbrukte delen av det konstante kapitalet inn, det «forbrukte c», medan heile det «nytta c» kjem i betraktning ved utrekninga av profittraten.

Som ein ser, viser denne tabellen for dei ulike produksjonssfærane, ved jamn eksploatering av arbeidet, svært ulike profittratar, svarande til den ulike organiske samansetnaden til kapitala. Men ein kan òg sjå dei same faktaa og data frå eit anna synspunkt. «Den samla summen av dei kapitala som er anlagde i dei fem sfærane, er = 500; den samla summen av merverdien dei har produsert = 110; den samla verdien av varene dei har produsert = 610. Ser vi på dei 500 som eitt einaste kapital, der I–V berre utgjer ulike delar av det (som til dømes i ein bomullsfabrikk, kor det i dei ulike avdelingane, i karderommet, førspinnerommet, spinnesalen og vevesalen, finst ulikt forhold mellom variabelt og konstant kapital, og gjennomsnittsforholdet for heile fabrikken først må reknast ut), så ville for det første den gjennomsnittlege samansetnaden av kapitalet på 500 vere = 390 c + 110 v, eller i prosent 78 c + 22 v. Når kvart av kapitala på 100 blir sett på berre som 1/5 av totalkapitalet, ville samansetnaden hans vere denne gjennomsnittlege på 78 c + 22 v; likeins fall det ein gjennomsnittleg merverdi på 22 på kvar 100; difor ville gjennomsnittsraten for profitten vere = 22 %.» (III. 138/4). Til kva prisar må no dei enkelte varene seljast for at kvart enkelt av dei fem delkapitala faktisk skal oppnå denne like gjennomsnittlege profittraten? Det viser den følgjande tabellen. I han er rubrikken «kostpris» skoten inn som mellomledd, under dette forstår Marx den verdidelen av varen som erstattar kapitalisten prisen på dei forbrukte produksjonsmidla og prisen på den nytta arbeidskrafta, men som enno ikkje inneheld noka merverdi eller profitt, og som altså svarar til summen av v + forbrukt c.

«Samanlagt» — kommenterer Marx resultata av denne tabellen — «blir varene selde 2 + 7 + 17 = 26 over og 8 + 18 = 26 under verdien, slik at prisavvika opphevar kvarandre gjensidig ved jamn fordeling av merverdien eller ved tillegg av den gjennomsnittlege profitten på 22 for kvar 100 forskotterte kapital til dei respektive kostprisane for varene I–V; i same forhold som ein del av varene blir selde over, blir ein annan del seld under verdien sin. Og berre sal til slike prisar gjer det mogleg at profittraten for I–V er jamn, 22 %, utan omsyn til den ulike organiske samansetnaden til kapitala I–V» (III. 135).

Alt dette er no, som Marx vidare utfører, ikkje berre hypotetisk antaking, men full verkelegheit. Det verkande agens er konkurransen. Riktig nok er, som fylgje av den ulike organiske samansetnaden til dei kapitala som er anlagde i ulike produksjonsgreiner, «profittratane som rår i ulike produksjonsgreiner, opphavleg svært ulike». Men «desse ulike profittratane blir ved konkurransen utjamna til éin allmenn profittrate, som er gjennomsnittet av alle desse ulike profittratane. Den profitten som, svarande til denne allmenne profittraten, fell på eit kapital av gitt storleik, kva organisk samansetnad det enn har, blir kalla gjennomsnittsprofitten. Prisen på ei vare, som er lik kostprisen hennar pluss den delen av den årlege gjennomsnittsprofitten som, i forhold til omløpsvilkåra hennar, fell på det kapitalet som er nytta i produksjonen hennar (ikkje berre det som er konsumert i produksjonen), er produksjonsprisen hennar» (III. 136). Denne er faktisk identisk med natural price hos Adam Smith, med price of production hos Ricardo, med prix nécessaire hos fysiokratane (III. 178). Og det faktiske bytteforholdet mellom dei enkelte varene blir ikkje lenger bestemt av verdiane deira, men av produksjonsprisane deira, eller, som Marx likar å uttrykkje det: «verdiane forvandlar seg til produksjonsprisar» (t.d. III. 176). Verdi og produksjonspris fell berre unntaksvis og så å seie tilfeldig saman for dei varene som blir produserte ved hjelp av eit kapital med ein organisk samansetnad som tilfeldigvis akkurat svarar til den gjennomsnittlege samansetnaden av det samfunnsmessige totalkapitalet. I alle andre tilfelle går verdi og produksjonspris nødvendigvis og prinsipielt frå kvarandre. Og det i følgjande tyding. Vi kallar etter Marx «kapital som i prosent inneheld meir konstant, altså mindre variabelt kapital enn det samfunnsmessige gjennomsnittskapitalet: kapital av høgare samansetnad; omvendt slike kor det konstante kapitalet tek eit relativt lite og det variable eit større rom enn i det samfunnsmessige gjennomsnittskapitalet, kapital av lågare samansetnad». Slik vil produksjonsprisen for alle dei varene som blir frambrakte ved hjelp av eit kapital av «høgare» enn gjennomsnittleg samansetnad, stå over verdien deira, i motsett tilfelle under verdien. Eller varer av den første sorten vil nødvendigvis og regelmessig bli selde over verdien sin, varer av den andre sorten under verdien sin (III. 142 ff. og oftare).

Forholdet mellom dei enkelte kapitalistane og den merverdien som blir frambrakt og tileigna i heile samfunnet, blir endeleg illustrert på følgjande måte: «Sjølv om kapitalistane i dei ulike produksjonssfærane ved salet av varene sine trekkjer tilbake dei kapitalverdiane som er forbrukte i produksjonen av desse varene, så løyser dei ikkje inn den merverdien, og difor profitten, som er produsert i deira eigen sfære ved produksjonen av desse varene, men berre så mykje merverdi og difor profitt som, av den totale merverdien eller totalprofitten som blir produsert av totalkapitalet til samfunnet i alle produksjonssfærar samanlagt i eit gitt tidsrom, ved lik fordeling fell på kvar aliquote del av totalkapitalet. Per 100 trekkjer kvart forskotterte kapital, kva samansetnad det enn har, i kvart år eller anna tidsrom den profitten som for dette tidsrommet kjem på 100 som den så og så store delen av totalkapitalet. Dei ulike kapitalistane forheld seg her, så langt profitten gjeld, som blotte aksjonærar i eit aksjeselskap, kor delane av profitten blir fordelte likt per 100, og difor for dei ulike kapitalistane berre er ulike etter storleiken på det kapitalet kvar av dei har stukke inn i heile føretaket, etter den forholdsmessige deltakinga hans i heile føretaket, etter talet på aksjane hans» (III. 136 f.). Totalprofitt og total merverdi er identiske storleikar (III. 151, 152). Og gjennomsnittsprofitten er ikkje noko anna «enn den samla massen av merverdien, fordelt på kapitalmassane i kvar produksjonssfære i forhold til storleikane deira» (III. 153).

Ein viktig konsekvens som fylgjer av dette, er at den profitten den enkelte kapitalisten trekkjer, slett ikkje utelukkande stammar frå det arbeidet han sjølv sysselset (III. 149), men ofte for ein stor del, og iblant, t.d. ved kjøpmannskapitalet (III. 265), heilt og fullt skriv seg frå arbeidarar som den aktuelle kapitalisten ikkje har noka som helst berøring med. Marx finn endeleg enno eit spørsmål å stille og svare på, som han ser på som det «eigentleg vanskelege spørsmålet»: spørsmålet nemleg om korleis «denne utjamninga av profittane til den allmenne profittraten føregår, sidan ho openbert er eit resultat og ikkje kan vere eit utgangspunkt?» (III. 153).

Han utviklar først den oppfatninga at det i ein samfunnstilstand kor den kapitalistiske produksjonsmåten enno ikkje rår, kor altså arbeidarane sjølve er i eige av dei nødvendige produksjonsmidla, ville vere slik at varene faktisk blir bytte etter den verkelege verdien sin og profittratane altså ikkje ville bli utjamna. Den faktisk bestående forskjellen i profittratane ville likevel, sidan arbeidarane jo alltid for lik arbeidstid ville få og kunne behalde for seg sjølve lik merverdi, det vil seie lik verdi utover dei nødvendige behova sine, vere «ein likegyldig omstende, heilt som det i dag for lønnsarbeidaren er ein likegyldig omstende i kva profittrate det kvantumet merverdi som er presset ut av han, blir uttrykt» (III. 155). Sidan slike forhold, kor produksjonsmidla tilhøyrer arbeidaren, historisk er dei tidlegare og finst både i den gamle og i den moderne verda, t.d. hos den sjølvarbeidande jordeigande bonden og hos handverkaren, meiner Marx seg berettiga til å seie at det er «heilt i samsvar med faget å sjå verdiane til varene ikkje berre teoretisk, men òg historisk som prius til produksjonsprisane» (III. 156).

I det kapitalistisk organiserte samfunnet finn likevel denne forvandlinga av verdiar til produksjonsprisar og den utjamninga av profittratane som heng saman med henne, riktig nok stad. Om dei drivande kreftene i denne utjamningsprosessen og om arten av verknaden deira uttaler Marx seg, etter lange førebuande utgreiingar som handlar om danninga av marknadsverdi og marknadspris, særleg i tilfellet der ulike delar av den varen som kjem på marknaden, blir frambrakte under ulikt gunstige produksjonsvilkår, svært klårt og kortfatta i følgjande ord: «Dersom varene … blir selde til verdiane sine, oppstår … svært ulike profittratar … Men kapitalet trekkjer seg ut av ei sfære med låg profittrate og kastar seg over den andre, som gir høgare profitt. Ved denne stadige utvandringa og innvandringa, med eitt ord ved fordelinga si mellom dei ulike sfærane, alt etter som profittraten der søkk, her stig, verkar det eit slikt forhold mellom tilførsel og etterspurnad at gjennomsnittsprofitten i dei ulike produksjonssfærane blir den same og verdiane difor forvandlar seg til produksjonsprisar» (III. 175/6)¹.