III. Spørsmålet om motsigelsen

Forfattaren av desse linene hadde for ei lang rekkje år sidan, lenge før den innleiingsvis omtalte litteraturen om forlikinga mellom ei lik gjennomsnittleg profittrate og verdilova til Marx oppstod, fastheldt sitt syn på denne saka i følgjande ord: «Anten blir produkta verkeleg bytte på varig basis i høve til det arbeidet som heng ved dei … – då er ei utjamning av kapitalavkastinga umogleg. Eller det finn stad ei utjamning av kapitalavkastinga – då er det umogleg at produkta held fram med å bytast i høve til det arbeidet som heng ved dei¹.»

Den faktiske uforlikinga mellom desse to føresetnadene var frå marxistisk hald først for nokre år sidan innrømd av Conrad Schmidt². No har vi den autentiske stadfestinga frå meisteren sjølv. Han har sagt det heilt klårt og tydeleg at ei jamn profittrate berre blir gjort mogleg ved at varene blir selde til slike prisar at ein del av varene blir bytte over, ein annan del under verdien sin, altså avvikande frå høvet mellom det arbeidet som er legemleggjort i dei. Heller ikkje har han late oss vere i tvil om kva for ei av dei to uforlikelege setningane han held for den som svarar til røyndomen. Han lærer, med takknemleg å anerkjenne klårleik og openheit, at det er utjamninga av kapitalavkastinga. Og han nøler ikkje med å lære, med same klårleik og openheit, at dei einskilde varene faktisk ikkje blir bytte mot kvarandre i høve til det arbeidet som heng ved dei, men i det avvikande høvet som utjamninga av kapitalavkastinga krev.

Kva for eit høve står denne læra i tredje bandet i til den vidgjetne verdilova i det første? Inneheld ho den med så stor spenning venta løysinga på den «tilsynelatande» motseiinga? Inneheld ho prov for «korleis ei lik gjennomsnittleg profittrate ikkje berre utan brot på verdilova, men tvert imot på grunnlag av ho, kan og må dannast»? Eller inneheld ho ikkje heller det stikk motsette: nemleg fastsetjinga av ei verkeleg uforsonleg motseiing og provet for at den like gjennomsnittlege profittrata berre kan dannast dersom og fordi den påståtte verdilova ikkje gjeld?

Eg trur at den som ser på saka utan fordommar og med edruskap, ikkje lenge kan bli ståande i tvil. I første bandet var det med størst mogleg tyngd lært at all verdi grunnar seg på arbeid og berre på arbeid, at verdiane til varene forheld seg til kvarandre som den arbeidstida som er naudsynt for å produsere dei; desse setningane var utleidde og destillerte fram rett og slett og utelukkande frå bytehøva til varene, som dei er «immanente» i; vi var blitt anviste å «gå ut frå bytteverdien og bytehøvet til varene for å kome verdien som er skjult der, på sporet» (I. 23); verdien vart forklart oss som det felles som «stiller seg fram i bytehøvet til varene» (I. 13); i form og med tyngd av ei tvingande slutning som ikkje tillèt noko unntak, var det blitt sagt oss at likestillinga av to varer i bytet inneber at «eit felles av same storleik» finst i dei, som kvar av dei to «må kunne reduserast til» (I. 11); det må følgjeleg, bortsett frå augneblinkande, tilfeldige avvik, som likevel «trer fram som brot på lova om vareutvekslinga» (I. 142), på varig basis og i prinsippet bytast mot kvarandre varer som legemleggjer like mykje arbeid. – Og no, i tredje bandet, blir det kort og tørt forklart oss at det som etter læra i første bandet må vere, ikkje er og ikkje kan vere; at dei einskilde varene, og det ikkje tilfeldig eller forbigåande, men naudsynt og varig, blir bytte mot kvarandre i eit anna høve enn det mellom det legemleggjorde arbeidet, og må bytast slik!

Eg kan ikkje noko for det, eg ser her ingenting av ei forklåring og forsoning av ein strid, men sjølve den nakne motseiinga. Tredje bandet av Marx fornektar det første. Teorien om den gjennomsnittlege profittrata og produksjonsprisane let seg ikkje sameine med teorien om verdien. Det er det inntrykket som eg trur kvar logisk tenkjande må få. Det synest òg å ha innfunne seg ganske allment. Loria, i sin livlege og bilderike uttrykksmåte, kjenner seg tvinga til den «harde, men rettferdige domen» at Marx har gjeve «ei mystifikasjon i staden for ei løysing»; han ser i utgjevinga av tredje bandet «det russiske felttoget» for systemet til Marx, dets «mest fullstendige teoretiske konkurs», eit «vitskapleg sjølvmord», den «mest formelle prisgjevinga av hans eiga lære» (l’abdicazione più explicita alla dottrina stessa) og den «fulle og heile tilslutnaden til dei mest ortodokse lærene hos dei avskydde økonomistane»³.

Men også ein mann som står systemet til Marx så nær som Werner Sombart, må kalle «eit allment hovudrysting» den sannsynlegaste verknaden tredje bandet vil få hos dei fleste lesarane. «Dei fleste vil slett ikkje vere tilbøyelege til å sjå ‘løysinga’ av ‘gåta om gjennomsnittsprofittrata’, slik ho no blir gjeven, som ei ‘løysing’; dei vil meine at knuten er hogd over, men slett ikkje løyst. For når det plutseleg dukka ei ‘heilt vanleg’ produksjonskostnadsteori opp frå gløymsla, så tydde det nettopp at den vidgjetne verdilæra var falle under bordet. For når eg til slutt likevel kjem til produksjonskostnadene for å forklare profitten: kvifor då heile det tungrodde apparatet av verdi- og meirverditeori?»⁴ For seg sjølv forbehaldar Sombart seg riktig nok ein annan dom. Han gjer eit eigenarta redningsforsøk, der det likevel blir kasta så mykje over bord av det som skal reddast, at det synest meg ganske tvilsamt om han dermed vil vinne takken til nokon av dei involverte partane. Eg skal kome nærare inn på dette i alle fall interessante og lærerike redningsforsøket. Men så langt er vi ikkje komne enno; før vi tek føre oss den posthume forsvararen, må vi høyre meisteren sjølv, og det med all den merksemd og omsut som ei så viktig sak fortener.

Slik det jo er heilt sjølvsagt, har nemleg Marx sjølv måtta føresjå at ein ville gjere «løysinga» hans den innvendinga at ho ikkje er noka «løysing», men ei prisgjeving av verdilova hans. Til denne føreseinga skuldar openbert eit på førehand innlagt sjølvforsvar opphavet sitt, som, om ikkje i form så dog i sak, finst i verket til Marx. Marx let nemleg ikkje vere å flette inn på mange stader den uttrykkelege påstanden at til tross for den umiddelbare beherskinga av bytehøva ved produksjonsprisane, som avvik frå verdiane, rører likevel alt seg innanfor ramma av verdilova, og at denne likevel, i det minste «i siste instans», utøver herredømet over prisane. Han freistar å gjere dette synet sannsynleg ved ulike utleggingar og merknader. Desse har ikkje noko einskapleg preg. Marx gjennomfører ikkje over dette temaet, slik det elles er vanen hans, ei formeleg samanhengande prøvingsrekkje, men gjev berre eit tal side om side løpande, tilfeldige merknader, som inneheld ulike slag prøvingsgrunnar eller vendingar som kan tolkast som slike. Slik som saka står, let det seg ikkje avgjere kva for ein av desse prøvingsgrunnane Marx sjølv ville leggje hovudvekta på, og heller ikkje korleis han førestilte seg det gjensidige høvet mellom desse ulike prøvingsgrunnane. Korleis det enn er med det, er vi i alle fall, dersom vi vil gjere både meisteren og den kritiske oppgåva vår rett, skuldige å gje kvar av desse prøvingsgrunnane den nøyaktigaste merksemd og ei fordomsfri vurdering.

Dei aktuelle merknadene synest meg i sum å innehalde følgjande fire argument til fordel for ei heilt eller delvis framhaldande gyldigheit av verdilova:

1. Argument: sjølv om dei einskilde varene blir selde over eller under verdiane sine i høve til kvarandre, opphevar desse motsette avvika kvarandre likevel gjensidig, og i samfunnet sjølv – når ein ser på totaliteten av alle produksjonsgreiner – blir difor summen av produksjonsprisane på dei produserte varene lik summen av verdiane deira (III. 138).

2. Argument: verdilova rår over rørsla i prisane, ved at ei minking eller auke av den arbeidstida som trengst til produksjonen, får produksjonsprisane til å stige eller falle (III. 158, tilsvarande III. 156).

3. Argument: verdilova rår, etter påstanden til Marx, med uforminska autoritet over vareutvekslinga i visse «opphavlege» stadium, der forvandlinga av verdiar til produksjonsprisar enno ikkje har funne stad.

4. Argument: I den innvikla folkehushaldinga «regulerer» verdilova i det minste indirekte og «i siste instans» produksjonsprisane, ved at den totale verdien av varene, fastsett etter verdilova, regulerer den totale meirverdien, men denne igjen høgda av gjennomsnittsprofitten og dermed den allmenne profittrata (III. 159).

La oss prøve desse argumenta, kvart for seg, på innhaldet deira.

FØRSTE ARGUMENT.

Det blir innrømd av Marx at dei einskilde varene, alt etter om konstant kapital har medverka ved frambringinga deira med ein over- eller undergjennomsnittleg del, blir bytte mot kvarandre over eller under verdien sin. Men det blir lagt vekt på at desse individuelle avvika, som finn stad til motsett side, til kvar tid kompenserer eller opphevar kvarandre gjensidig, slik at summen av alle betalte prisar likevel nøyaktig svarar til summen av alle verdiar. «I same høve som ein del av varene blir selde over, blir ein annan selt under verdien sin» (III. 135). «Totalprisen på varene I–V (i det tabellariske eksemplet Marx nyttar) ville altså vere lik totalverdien deira, … i røynda altså pengeuttrykk for det samla kvantum arbeid, fortidig og nytilsett, som er innehalde i varene I–V. Og på denne måten er i samfunnet sjølv – når ein ser på totaliteten av alle produksjonsgreiner – summen av produksjonsprisane på dei produserte varene lik summen av verdiane deira» (III. 138). Av dette blir til slutt trekt – meir eller mindre tydeleg – argumentet at verdilova i det minste for summen av alle varer eller for samfunnet som heilskap viser si gyldigheit. «Men dette løyser seg alltid opp i at det som i den eine varen går inn for mykje, i den andre for lite, for meirverdi, og at difor også avvika frå verdien, som stikk i produksjonsprisane til varene, opphevar kvarandre. Det er overhovudet i heile den kapitalistiske produksjonen alltid berre på ein svært innvikla og tilnærma måte, som eit aldri å fastsetje gjennomsnitt av evige svingingar, at den allmenne lova gjer seg gjeldande som den herskande tendensen» (III. 140).

Dette argumentet er ikkje nytt i marxistisk litteratur. Det vart for nokre år sidan i beslekta situasjon gjort gjeldande av Conrad Schmidt med stor tyngd og kanskje med endå større prinsipiell klårleik enn no av Marx sjølv. I forsøket sitt på å løyse gåta om den gjennomsnittlege profittrata var også Schmidt, om enn med ei anna mellomliggjande grunngjeving enn Marx, kome til det resultatet at dei einskilde varene ikkje kan bytast mot kvarandre i høve til det arbeidet som heng ved dei. Også han måtte stille seg spørsmålet om og korleis det i lys av dette framleis kunne vere tale om ei gyldigheit av verdilova til Marx, og han støtta sitt stadfestande syn nettopp på det no førte fram argumentet⁵.

Eg held det for fullstendig urett. Eg har den gongen uttalt dette overfor Conrad Schmidt med ei grunngjeving som eg i dag, og overfor Marx sjølv, ikkje har grunn til å endre eit ord i. Eg kan difor nøye meg med å gjenta ho ordrett. Eg spurde overfor Schmidt kor mykje eller kor lite det etter denne faktiske innrømminga framleis er igjen av den vidgjetne verdilova, og heldt så fram:

«At det likevel ikkje er mykje igjen, blir best illustrert nettopp av dei anstrengingane forfattaren legg i provet for at verdilova til tross for alt blir ståande i gyldigheit. Etter at han nemleg har innrømd at den faktiske prisen på varene divergerer frå verdien deira, merkar han at denne divergensen likevel berre gjeld dei prisane som dei einskilde varene oppnår; at han derimot forsvinn så snart ein ser på summen av alle einskildvarer, det årlege nasjonalproduktet. Prissummen som blir betalt for heile nasjonalproduktet til saman, fell riktig nok fullstendig saman med den verdisummen som faktisk er krystallisert i det (s. 51). Eg veit ikkje om det vil lukkast meg å illustrere rekkjevidda av denne påstanden på høveleg vis. Eg vil i det minste freiste ei antyding.

«Kva er eigentleg oppgåva til ‘verdilova’? Ikkje noko anna enn å klårleggje det bytehøvet mellom godene som blir observert i røynda. Vi vil vite kvifor i bytet til dømes ein kåpe gjeld akkurat like mykje som 20 alner lerret, kvifor 10 pund te gjeld like mykje som 1/2 tonn jern, og så vidare. Slik har også Marx sjølv oppfatta forklåringsoppgåva til verdilova. Om eit bytehøve kan openbert berre vere tale mellom ulike einskildvarer innbyrdes. Men så snart ein tek alle varer til saman i augesyn og summerer prisane deira, ser ein naudsynleg og med vilje bort frå det høvet som består inni denne heilskapen. Dei relative prisskilnadene innvendig kompenserer jo kvarandre i summen. Det teen gjeld meir enn jernet, det gjeld jernet mindre enn teen, og omvendt. I alle fall er det inkje svar på spørsmålet vårt når vi spør om bytehøvet mellom godene i folkehushaldinga, og ein svarar oss med prissummen som alle til saman oppnår; like lite som når vi spør kor mange minutt eller sekund vinnaren i eit kappløp trong mindre enn konkurrentane sine for å leggje attende banen, og ein svarar oss: alle konkurrentane til saman trong 25 minutt 13 sekund.

«No står saka slik. På spørsmålet i verdiproblemet svarar marxistane først med verdilova si, at varene blir bytte i høve til den arbeidstida som er legemleggjord i dei; så kallar dei attende – tilsløra eller utilsløra – dette svaret: for området for utvekslinga av einskildvarer, altså nettopp det området der spørsmålet overhovudet har ein meining, og held det oppe i full reinleik berre for heile nasjonalproduktet til saman, altså for eit område der dette spørsmålet, som gjenstandsløyst, slett ikkje kan stillast. Som svar på det eigentlege spørsmålet i verdiproblemet blir dermed ‘verdilova’ erkjend gjort til lygn av kjensgjerningane, og i den eine bruken der ho ikkje blir gjort til lygn, er ho ikkje lenger noko svar på det spørsmålet som eigentleg krev løysing, men kunne i beste fall vere eit svar på eit eller anna anna spørsmål.

«Men det er ikkje eingong eit svar på eit anna spørsmål, det er slett inkje svar, det er ein enkel tautologi. For som kvar nasjonaløkonom veit, blir varene, når ein ser gjennom pengeomløpets tilslørande former, til slutt att bytte mot varer. Kvar vare som trer inn i bytet, er samstundes vare, men også prisen på motytinga si. Summen av varene er dermed identisk med summen av dei prisane som er betalte for dei. Eller: prisen for heile nasjonalproduktet til saman er ikkje noko anna enn – nasjonalproduktet sjølv. Under desse omstenda er det riktig nok heilt rett at prissummen som blir betalt for heile nasjonalproduktet til saman, heilt fell saman med den verdi- eller arbeidssummen som er krystallisert i det siste. Men denne tautologiske utsegna tyder verken noko tilvekst av verkeleg erkjenning, og ho kan heller ikkje særleg tene som rettleiksprøve for den påståtte lova at godene blir bytte etter høvet mellom det arbeidet som er legemleggjort i dei. For på denne vegen let det seg like godt – eller rettare sagt like dårleg – også verifisere kvar anna tenkjeleg ‘lov’, til dømes ‘lova’ at godene blir bytte etter målestokken til spesifikk vekt! For sjølv om riktig nok eit pund gull som ‘einskild vare’ ikkje blir bytt mot eit pund jern, men mot 40000 pund jern, så er likevel prissummen som blir betalt for eitt pund gull og 40000 pund jern til saman, ikkje meir og ikkje mindre enn 40000 pund jern og 1 pund gull. Totalvekta av prissummen – 40001 pund – svarar altså heilt nøyaktig til den totalvekta, likeeins 40001 pund, som er legemleggjord i varesummen, og følgjeleg er vekta den sanne målestokken som bytehøvet mellom godene blir regulert etter?!»

Eg har inkje å ettergje av denne domen i dag, der eg vender han mot Marx sjølv, og heller ikkje noko å føye til, bortsett frå at Marx ved framføringa av det her bedømde argumentet gjer seg skuldig i ei viss ekstra forseelse, som Schmidt den gongen ikkje hadde gjort. Marx søkjer nemleg i det nettopp siterte staden på s. 140 i tredje bandet å skape stemning for ideen at verdilova hans likevel kan tilskrivast eit visst reelt herredøme, sjølv om dei einskilde tilfella ikkje lydar ho, ved ein allmenn sentens som har verkemåten til denne lova til gjenstand. Etter at han har tala om at «avvika frå verdien, som stikk i produksjonsprisane, opphevar kvarandre», føyer han nemleg til merknaden at den allmenne lova i heile den kapitalistiske produksjonen «overhovudet alltid berre på ein svært innvikla og tilnærma måte, som eit aldri å fastsetje gjennomsnitt av evige svingingar, gjer seg gjeldande som den herskande tendensen».

Marx forvekslar her to svært ulike ting: eit gjennomsnitt av svingingar og eit gjennomsnitt mellom varig og prinsipielt ulike storleikar. På eitt punkt har han jo heilt rett, nemleg at slett ikkje så få allmenne lover berre gjer seg gjeldande på den måten at gjennomsnittet som følgjer av stadige svingingar, svarar til den norma lova uttaler. Kvar nasjonaløkonom kjenner slike lover, til dømes lova om at prisane er lik produksjonskostnadene, eller at høgda på arbeidslønna i ulike næringsgreiner og høgda på kapitalavkastninga i ulike produksjonsgreiner, bortsett frå særskilde grunnar til ulikskap, har ein tendens til å stille seg på same nivå, og kvar nasjonaløkonom er tilbøyeleg til å anerkjenne desse lovene som «lover», sjølv om det kanskje ikkje finst eitt einaste tilfelle som svarar til dei med den minutiøsaste nøyaktigheit. Og difor ligg det òg i tilvisinga til ei slik verkemåte, som berre gir seg til kjenne i gjennomsnitt og i det store og heile, eit sterkt fengslande moment.

Men tilfellet som Marx brukar denne fengslande tilvisinga til fordel for, er av ein heilt annan art. Når det gjeld produksjonsprisane som avvik frå «verdiane», dreier det seg ikkje om svingingar, men om nødvendige og varige avvik. Av to varer A og B som forkroppsliggjer like mykje arbeid, men er frambrakte med kapitalar av ulik organisk samansetjing, sving ikkje kvar av dei om eitt og same gjennomsnitt, til dømes gjennomsnittet 50 fl., men kvar av dei tek varig eit ulikt prisnivå: vare A, der det har medverka lite konstant kapital som krev forrenting, nivået 40 fl., og vare B, som har mykje konstant kapital å forrente, nivået 60 fl., med atterhald om svingingar omkring desse avvikande nivåa. Hadde vi berre med svingingar omkring same nivå å gjere, slik at til dømes vare A ein gong stod i 48 fl. og vare B i 52 fl., ein annan gong omvendt vare A i 52 og vare B berre i 48 fl., då kunne ein riktig nok seie at båe varene i gjennomsnitt står like høgt i pris, og ein kunne i dette tilhøvet, viss det let seg iaktta allment, trass i svingingane sjå ei verifikasjon av «lova» om at varer som har like mykje arbeid forkroppsliga i seg, byter seg mot kvarandre på lik fot.

Men når den eine av to varer som forkroppsliggjer like mykje arbeid, varig og regelmessig hevdar ein pris på 40, og den andre like varig og regelmessig ein pris på 60 fl., då kan visst matematikaren òg trekkje eit gjennomsnitt på 50 fl. mellom desse ulike storleikane. Men eit slikt gjennomsnitt har ei heilt anna, eller rettare sagt, det har overhovudet inga tyding for lova vår. Eit matematisk gjennomsnitt lèt seg jo alltid trekkje òg mellom dei mest ulike storleikar, og når det ein gong er trekt, «opphevar» dei motsette avvika frå det alltid kvarandre «gjensidig» etter storleik: kor mykje den eine storleiken overstig gjennomsnittet, så mykje må jo då nødvendigvis den andre bli ståande under det! Men tydelegvis lèt det seg ved eit slikt spel med «gjennomsnitt» og «avvik som opphevar kvarandre» ikkje gjere noko av kjensgjerninga at det mellom varer med like arbeidskostnader, men ulik kapitalsamansetjing, finst nødvendige og varige prisskilnader, ikkje noko av ei gjendriving av den påståtte verdilova til ei stadfesting av henne, like lite som ein ville ha tilbøyelegheit eller rett til å bevise med det setninga at alle dyreslag, døgnfluger og elefantar medrekna, har lik levetid. For elefantane lever riktig nok i gjennomsnitt 100 år, døgnflugene berre éin einaste dag. Men mellom desse storleikane lèt det seg jo trekkje eit felles gjennomsnitt på 50 år; så mykje lenger elefantane lever, så mykje kortare lever døgnflugene; avvika frå gjennomsnittet «opphevar» altså «kvarandre gjensidig», og i det store og heile og i gjennomsnitt sigrar altså likevel lova om at alle dyreslag har lik levetid! —

La oss gå vidare.

ANNAN ARGUMENT.

Marx gjer på ulike stader i tredje bind krav på at verdilova «herskar over prisanes rørsle», og ser som prov på dette herredømet den kjensgjerninga at når den arbeidstida som krevst for å produsere varene, fell, så fell òg prisane, og når ho stig, stig òg prisane, under elles like omstende⁶.

Òg denne slutninga byggjer på ei tankeforglemming som er så påfallande at det må forundre korleis ho kunne sleppe unna Marx sjølv. At prisane nemleg under elles like omstende stig og fell med storleiken på arbeidsforbruket, provar openbert ikkje meir og ikkje mindre enn at arbeidet er ein bestemmingsgrunn for prisane. Det provar altså ei kjensgjerning som alle er einige om, som ikkje er Marx’ særmeining, men tvert imot blir anerkjend og lært av klassikarane og «vulgærøkonomane». Men Marx hadde med verdilova si hevda langt meir: han hadde hevda at arbeidsforbruket er den einaste omstenda som regulerer bytetilhøva mellom varene (bortsett frå dei tilfeldige, augneblinkelege svingingane i tilbod og etterspørsel). At denne lova herskar over prisanes rørsle, kunne ein openbert først seie dersom ei (varig) endring i prisane ikkje kunne framkallast eller formidlast av nokon annan årsak enn ei endring i storleiken på arbeidstida. Det hevdar Marx derimot slett ikkje og kan ikkje hevde; for det ligg i konsekvensen av hans eiga lære at ei prisendring til dømes òg må inntre når arbeidsforbruket held seg uendra, men den organiske samansetjinga av kapitalen endrar seg som følgje av ei forkorting av produksjonsprosessen og liknande. Ein kan altså utan vidare stille den andre setninga som fullt likeverdig ved sida av den Marx har dratt fram: at prisane stig og fell der varigheita av kapitalinvesteringa under elles like omstende stig og fell. Men like lite som ein openbert med den siste setninga kan prove eller verifisere at varigheita av kapitalinvesteringa er den einaste omstenda som herskar over bytetilhøva, like lite kan ein omvendt i den omstenda at endringar i storleiken på arbeidsforbruket overhovudet set spor i prisrørsla, sjå ei stadfesting av den påståtte lova om at arbeidet åleine herskar over bytetilhøva.

TREDJE ARGUMENT.

Dette argumentet er ikkje utvikla av Marx med uttrykkeleg tydelegheit, men materialet til det er derimot vove inn i dei utgreiingane som har til gjenstand å belyse det «eigentleg vanskelege spørsmålet» om «korleis utjamninga av profittrata til den allmenne profittrata går føre seg». (III. 153 ff.)

Kjernen i argumentet lèt seg kortast skrelle fram på følgjande måte. Marx hevdar — og må hevde — at «profittratane opphavleg er svært ulike» (III. 136), og at utjamninga deira til ei allmenn profittrate først «er eit resultat og ikkje kan vere eit utgangspunkt» (III. 153). Denne tesen inneber vidare kravet om at det finst visse «opphavlege» tilstandar der den «forvandlinga av verdiane til produksjonsprisar» som fører til utjamning av profittratane, enno ikkje har gått føre seg, og som difor enno står under det fulle og bokstavelege herredømet til verdilova. Det blir altså gjort krav på eit visst gyldigheitsområde for henne, som er fullkomment underlagt henne.

La oss sjå nærare på kva område dette skal vere, og kva belegg Marx bringar fram for at bytetilhøva i dei verkeleg berre blir regulerte av arbeidet som er forkroppsliga i varene.

Utjamninga av profittratane er ifølgje Marx knytt til to føresetnader: for det første at ein kapitalistisk produksjonsmåte allereie herskar (III. 154), og for det andre at konkurransen utøver den utjamnande verksemda si effektivt (III. 136, 151, 159, 175/176). Vi vil difor logisk sett måtte leite etter dei «opphavlege tilstandane» med reint regime av verdilova der det manglar anten på den eine eller den andre av dei to føresetnadene (eller sjølvsagt på båe samtidig).

Om det første tilfellet har Marx sjølv uttalt seg inngåande. Han gjer tilhøva i ein samfunnstilstand der det enno ikkje blir produsert kapitalistisk, men «kor arbeidaren eig produksjonsmidla», til gjenstand for ei utførleg skildring, som viser at prisane på varene på dette stadiet i røynda utelukkande blir styrde av verdiane deira. For å setje lesaren i stand til å danne seg ei uhilda dom om kor stor provverdi denne skildringa har, må eg føre henne fram i full ordlyd.

«Punctum saliens vil for det meste tre fram viss vi fattar saka slik: Anta at arbeidarane sjølve er i besittelse av dei respektive produksjonsmidla sine og byter varene sine med kvarandre. Desse varene ville då ikkje vere produkt av kapitalen. Alt etter den tekniske naturen til arbeidet deira ville verdien av dei arbeidsmidla og arbeidsstoffa som blir brukte i dei ulike arbeidsgreinene, vere ulik; likeins ville det, bortsett frå den ulike verdien av dei nytta produksjonsmidla, krevjast ulik masse av dei for gitt arbeidsmasse, alt etter om ei bestemt vare kan gjerast ferdig på éin time, ei anna først på ein dag osb. Anta vidare at desse arbeidarane i gjennomsnitt arbeider like lang tid, medrekna dei utjamningane som oppstår av ulik intensitet osb. i arbeidet. To arbeidarar ville då båe i varene som utgjer produktet av dagsarbeidet deira, for det første ha erstatta utlegga sine, kostprisane på dei forbrukte produksjonsmidla. Desse ville vere ulike alt etter den tekniske naturen til arbeidsgreinene deira. For det andre ville båe ha skapt like mykje nyverdi, nemleg arbeidsdagen som er lagd til produksjonsmidla. Dette ville omfatte arbeidslønna deira pluss merverdien, merarbeidet utover dei nødvendige behova deira, som resultat likevel tilhøyrde dei sjølve. Viss vi uttrykkjer oss kapitalistisk, får båe den same arbeidslønna pluss den same profitten, men òg verdien, uttrykt til dømes i produktet av ein ti timars arbeidsdag. Men for det første ville verdiane av varene deira vere ulike. I vare I til dømes ville det vere inneheldt meir verdidel for dei nytta produksjonsmidla enn i vare II. Profittratane ville òg vere svært ulike for I og II, viss vi her kallar tilhøvet mellom merverdien og den samla verdien av dei utlagde produksjonsmidla for profittrata. Dei livsmidla som I og II dagleg et opp under produksjonen, og som representerer arbeidslønna, vil her utgjere den delen av dei forskotterte produksjonsmidla som vi elles kallar variabelt kapital. Men merverdiane ville for lik arbeidstid vere dei same for I og II, eller endå nøyaktigare: då I og II kvar får verdien av produktet av ein arbeidsdag, får dei, etter frådrag av verdien av dei forskotterte ‘konstante’ elementa, like verdiar, av kva ein del kan sjåast som erstatning for dei livsmidla som er fortærde i produksjonen, den andre som overskytande merverdi utover det. Har I fleire utlegg, så er desse erstatta ved den større verdidelen av vara hans, som erstattar denne ‘konstante’ delen, og han har difor òg att ein større del av den samla verdien av produktet sitt å tilbakeforvandle til dei stoffelege elementa i denne konstante delen, medan II, viss han kasserer inn mindre for henne, òg har så mykje mindre å tilbakeforvandle. Skilnaden i profittratane ville under denne føresetnaden altså vere ei likegyldig omstende, akkurat slik det i dag er ei likegyldig omstende for lønnsarbeidaren i kva profittrate den mengda merverdi som er pressa ut av han, uttrykkjer seg, og akkurat slik skilnaden i profittratane hos dei ulike nasjonane i den internasjonale handelen er ei likegyldig omstende for vareutvekslinga deira» (III. 154 f.)

Og no går Marx med eitt frå den hypotetiske talemåten «anta» med sin «er» og «ville» over til heilt positive slutningar. «Utvekslinga av varer til verdiane deira eller tilnærma til verdiane deira krev altså eit mykje lågare trinn enn utvekslinga til produksjonsprisar ….. », og «det er altså fullt ut saklig rett å sjå verdiane til varene ikkje berre teoretisk, men historisk som prius for produksjonsprisane. Dette gjeld for tilstandar der arbeidaren eig produksjonsmidla, og denne tilstanden finst i den gamle så vel som i den moderne verda, hos den sjølvarbeidande, jordeigande bonden og hos handverkaren» (III. 155, 156).

Kva skal vi meine om desse utgreiingane?

Framfor alt bed eg lesaren overbevise seg om og fastslå at den delen som er halden i «antakinga» sin tone, riktig nok inneheld ei svært konsekvent skildring av korleis bytteomsetnaden i slike primitive samfunnstilstandar måtte sjå ut dersom alt gjekk føre seg etter Marx’ verdilov, men at han ikkje inneheld ein skugge av eit prov eller så mykje som eit forsøk på prov for at alt under dei gitte føresetnadene må gå føre seg slik. Marx fortel, «antar», hevdar, men han provar ikkje med eitt ord. Det er difor eit dristig, for ikkje å seie naivt sprang når Marx deretter, som om han hadde gjennomført ei verkeleg provføring med hell, kunngjer som eit avgjort resultat at det «altså» er fullt ut saklig rett å sjå verdiane òg historisk som prius for produksjonsprisane. I røynda kan det ikkje vere tale om at Marx med «antakinga» si har prova den historiske eksistensen av ein slik tilstand; han har berre postulert han ut frå teorien sin som ein hypotese, om kvar truverde det naturlegvis må stå oss fritt å danne oss ei grunngitt dom.

I røynda finst det no dei alvorlegaste indre og ytre atterhald mot truverdet hennar. Ho er innvendig usannsynleg, og så langt det her kan vere tale om ei røynsleprøve, talar òg denne mot henne.

Ho er innvendig fullstendig usannsynleg. Ho ville nemleg krevje at tidspunktet då produsentane får betaling for verksemda si, er noko fullkomment likegyldig for dei — og det er økonomisk og psykologisk umogleg. La oss gjere oss dette klart ved å utforme det dømet Marx sjølv har brukt, med tal. Marx samanliknar to arbeidarar I og II. Arbeidar I representerer ei produksjonsgrein som teknisk krev forholdsvis mange og verdfulle førebuande produksjonsmiddel, råstoff, reiskapar, hjelpestoff. La oss, for å gi dømet talmessig form, anta at framstillinga av dei førebuande produksjonsmidla krev fem arbeidsår, medan bearbeidinga deira til ferdige produkt skjer i eit sjette arbeidsår. La oss vidare anta, noko som sikkert ikkje strir mot ånda i Marx’ hypotese, som jo vil skildre ein heilt primitiv, opphavleg tilstand, at arbeidar I utfører båe slags arbeid sjølv, både framstillinga av dei førebuande produksjonsmidla og bearbeidinga deira til ferdige produkt. Under desse omstenda vil han openbert av salet av det ferdige produktet, som ikkje kan skje tidlegare enn ved slutten av det sjette arbeidsåret, motta vederlaget òg for det førebuande arbeidet i dei første åra, eller med andre ord: han vil måtte vente fem år på vederlaget for arbeidet i det første året, fire år på vederlaget for det andre året, tre år for det tredje året osb., eller han vil i gjennomsnitt av alle seks arbeidsår måtte vente om lag tre år etter utført arbeid på vederlaget. Arbeidar II derimot, som representerer ei produksjonsgrein som forholdsvis få førebuande produksjonsmiddel treng, vil kanskje fullføre alle førebuande og ferdigstillande arbeid i ein omgang på berre éin månad, og vil difor nesten umiddelbart etter at han har utført arbeidet, òg motta vederlaget for det av salsinntekta for produktet sitt.

Marx’ hypotese føreset no at prisane på varesortane I og II blir fastsette nøyaktig i tilhøve til dei nytta arbeidsmengdene, at produktet av seks årsverk i sort I altså blir selt nøyaktig like dyrt som summen av produkta av seks årsverk i sort II. Det følgjer vidare av dette at arbeidaren i sort I for kvart arbeidsår let seg nøgje med at det same beløpet som arbeidaren i sort II får utan nokon som helst forseinking, blir betalt med ei forseinking på gjennomsnittleg tre år; at den tidsmessige forseinkinga av ei lønnsmottaking difor er ei omstende som ikkje spelar nokon som helst rolle i Marx’ hypotese, og særleg ikkje er i stand til å øve nokon innverknad på konkurransen, på den sterkare eller svakare busetjinga av dei ulike produksjonsgreinene med tanke på om dei på grunn av lengda på produksjonsperioden sin pålegg ei kortare eller lengre ventetid.

Om dette er sannsynleg, overlèt eg til lesaren å døme. Marx erkjenner elles heilt rett at særskilde tilleggsomstende som heftar ved arbeidet i ei eller anna produksjonsgrein, særskild intensitet, påkjenning, ubehagelegheit ved eit arbeid, gjennom konkurransens spel tvingar fram ein kompensasjon i høgda på arbeidslønna. Skulle då ikkje ei årelang utsetjing av arbeidsvederlaget òg vere ei omstende som treng kompensasjon? Og vidare: gitt at alle produsentar verkeleg like gjerne ville vente tre år som slett ikkje på lønna si, kan dei då òg alle vente? Marx føreset riktig nok at «arbeidarane er i besittelse av dei respektive produksjonsmidla sine», men han føreset ikkje, og kan vel heller ikkje føresetje, at kvar av dei er i besittelse av så mange produksjonsmiddel som krevst for å drive den produksjonsgreina som av tekniske grunnar krev rådvelde over den største summen av produksjonsmiddel. Dei ulike produksjonsgreinene er difor på ingen måte like tilgjengelege for alle produsentar. Tvert imot er dei greinene som krev den minste forskotteringa av produksjonsmiddel, mest allment tilgjengelege, medan greiner med sterkare kapitalkrav er det for eit stadig mindre mindretal. Skal dette ikkje ha nokon innverknad på at tilbodet i dei sistnemnde greinene gjennomgår ei viss innskrenking, ved kva prisen på produkta deira til slutt blir driven opp over det forholdsmessige nivået i dei greinene som blir drivne utan den odiøse bibetingelsen å vente og er tilgjengelege for ein mykje vidare krins av konkurrentar?

At det her er ei viss usannsyn med i spelet, har Marx sjølv kjent. Han registrerer først, om enn i ei anna form, at når prisane blir målte utelukkande i forhold til arbeidsmengda, fører det i ei anna retning til ei uforholdsmessigheit. Han registrerer dette i den – for øvrig like eins treffande – forma at «meirverdien» som arbeidarane i dei to produksjonsgreinene oppnår utover sitt underhaldsbehov, rekna på dei forskotterte produksjonsmidla, representerer ulike profittratar. Naturleg nok trengjer spørsmålet seg på: kvifor skulle ikkje denne ulikskapen, slik som i det «kapitalistiske» samfunnet, bli slipt vekk av konkurransen? Marx kjenner seg nøydd til å gi eit svar på dette, og dette er òg det einaste innslaget som har preg av eit forsøk på ei grunngiving ved sida av reine påstandar. Kva svarer han så? Det vesentlege skulle vere at begge arbeidarane for lik arbeidstid får dei same meirverdiane, eller, meir presist uttrykt, at dei for lik arbeidstid «etter frådrag av verdien av dei forskotterte konstante elementa får like verdiar», og under denne føresetnaden skulle ulikskapen i profittratane for dei vere «ei likegyldig omstende, akkurat som det i dag er ei likegyldig omstende for lønnsarbeidaren i kva profittrate den mengda meirverdi som er pressa ut av han, blir uttrykt …..».

Er det ei vellukka samanlikning? Når eg ikkje får noko, kan det riktig nok vere meg heilt likegyldig om det eg ikkje får, rekna på ein tredjemanns kapital, utgjer ein høg eller låg prosentsats. Men når eg i prinsippet får noko, slik som arbeidaren i den ikkje-kapitalistiske hypotesen skal få meirverdien som profitt, då er det for meg slett ikkje likegyldig etter kva målestokk denne profitten skal målast og fordelast. Det kan i høgda vere eit ope spørsmål om denne profitten berre skal målast og fordelast etter mengda av utført arbeid eller òg etter mengda av forskotterte produksjonsmiddel; men rett og slett «likegyldig» er dette for dei involverte sikkert ikkje, og når det derfor blir påstått som ein noko usannsynleg kjensgjerning at ulike profittratar varig kan bestå side om side utan å bli slipte vekk av konkurransen, så let dette seg sikkert ikkje grunngi med at høgda på profittratane skulle vere noko heilt likegyldig for dei involverte sine interesser.

Men er arbeidarane i Marx’ hypotese eingong behandla likt som arbeidarar? Dei får for lik arbeidstid like verdiar og meirverdiar som lønn, men dei får dei til ulik tid: den eine straks etter utført arbeid, den andre må vente i årevis på vederlaget. Er dette verkeleg lik behandling, eller inneber ikkje dette heller ei ulikskap i ein bibetingelse ved avlønninga, som ikkje kan vere arbeidarane likegyldig, og som dei tvert imot, slik røynsla viser, og med full rett, er svært kjenslevare for? Kva for ein arbeidar ville i dag vere likegyldig til om han får vekelønna si laurdagskvelden eller eit år seinare eller tre år seinare? Og slike kjenslevare ulikskapar skulle ikkje bli slipte vekk av konkurransen? Det er ei usannsyn som Marx har late oss stå utan oppklaring for.

Hypotesen hans er imidlertid ikkje berre indre sett usannsynleg, men står òg i strid med røynsleskjensgjerningar. Riktig nok har vi sjølvsagt ingen umiddelbar røynsle med det førehandsetta tilfellet i dets fulle typiske reinleik, sidan ein tilstand der lønnsarbeid overhovudet ikkje førekjem og kvar produsent er sjølvstendig eigar av sine produksjonsmiddel, ikkje lenger kan observerast nokon stad i sin fulle reinleik. Men òg «i den moderne verda» finst det tilstandar og forhold som i det minste tilnærma svarer til Marx’ hypotese. Dei finst, slik Marx sjølv framhevar (tredje bind, s. 156), «hos den sjølvarbeidande, jordeigande bonden og hos handverkaren». Etter Marx’ hypotese måtte det no kunne observerast at storleiken på inntekta til desse personane er fullstendig uavhengig av storleiken på den kapitalen dei bruker i produksjonen sin. Dei måtte kvar for seg motta det same beløpet i arbeidslønn og meirverdi, uansett om kapitalen som produksjonsmidla deira representerer, utgjer 10 gylden eller 10 000 gylden. Men eg trur ikkje eg møter tvil hos nokon lesar når eg held fram at det i dei skildra krinsane riktig nok sjeldan blir ført så nøyaktig rekneskap at forholda kan fastslåast med talmessig nøyaktigheit, men at det rådande inntrykket sikkert ikkje vil stadfeste Marx’ hypotese, tvert imot vil gå i den retninga at ein på det store og heile hos dei næringsgreinene og personane som arbeider med støtte av ein betydeleg kapital, òg finn ei rikare inntekt enn hos dei som ikkje rår over anna enn produsentens eigne armar.

Denne faktaprøva, som er ugunstig for Marx’ hypotese, får til slutt ei ikkje lita indirekte stadfesting ved at det òg i det andre tilfellet, der det etter Marx’ teori skulle kunne observerast eit reint herredøme for verdiloven, og som er langt meir tilgjengeleg for den direkte faktaprøva, faktisk ikkje er å finne noko spor av det forløpet som Marx gjer krav på.

Marx lærer nemleg, som vi veit, at òg i ei fullt utvikla økonomi skjer utjamninga av dei opphavleg ulike profittratane først gjennom verknaden av konkurransen. «Blir varene selde til sine verdiar» – skriv han på det mest inngåande av dei aktuelle stadene⁷ – «oppstår det, som utvikla, svært ulike profittratar i dei ulike produksjonssfærane, alt etter den ulike organiske samansetjinga av dei kapitalmassane som er anlagde der. Men kapitalen trekkjer seg ut av ei sfære med låg profittrate og kastar seg over den andre, som gir høgare profitt. Gjennom denne stadige utvandringa og innvandringa, med eit ord gjennom si fordeling mellom dei ulike sfærane, alt etter som profittraten søkk her og stig der, bevirkar han eit slikt forhold mellom tilførsel og etterspurnad at gjennomsnittsprofitten blir den same i dei ulike produksjonssfærane.»

Logisk sett måtte vi no vente at overalt der denne forma for konkurranse mellom kapitalane ikkje eller i det minste enno ikkje har verka fullt ut, må òg den opphavlege utforminga av pris- og profittdanninga som Marx held fram, vere å finne i sin fulle reinleik eller i det minste tilnærma. Med andre ord måtte det vise seg faktiske spor av at produksjonsgreinene med forholdsvis størst konstant kapital før utjamninga av profittratane har bore av med den minste profittsatsen, og greinene med minst konstant kapital den største. Slike spor er det no faktisk ikkje å finne nokon stad, verken i den historiske fortida eller i samtida. Dette er nyleg blitt framstilt så overtydande av ein lærd som elles er i høg grad inntatt for Marx, at eg ikkje kan gjere noko betre enn rett og slett å sitere Werner Sombarts ord.

«Aldri og ingen gong har utviklinga gått føre seg på den oppgitte måten, og ho går heller ikkje føre seg slik, noko som då i det minste måtte vere tilfellet for kvar ny forretningsgrein som kjem opp. Dersom den oppfatninga var riktig, måtte ein historisk openbert tenkje seg framrykkinga til kapitalismen slik at han først hadde okkupert sfæren med overvegande levande arbeid, altså med under gjennomsnittleg kapitalsamansetjing (lite c, stort v), og så langsamt hadde gått over til andre sfærar i den grad prisane var sokne ved at produksjonen tok overhand i dei første sfærane. I ei sfære der produksjonsmidla trer fram i forhold til levande arbeid, ville han, vist som han var til den individuelt frambrakte meirverdien, naturleg nok i byrjinga ha realisert ein så bitteliten profitt at ingenting ville ha freista han til å flytte inn i den sfæren. No byrjar derimot den kapitalistiske produksjonen historisk delvis nettopp òg å utvikle seg i produksjonsgreiner av sistnemnde slag: bergverk osv. Kapitalen ville ikkje ha hatt nokon grunn til å gå over frå sirkulasjonssfæren, der han trivdest svært godt, til produksjonssfæren utan utsikt til ein «landsvanleg profitt», som – dette må jo takast med i rekninga – før all kapitalistisk produksjon fanst som kommersiell profitt. Men ein kan òg påvise det uriktige i den føresetnaden frå den andre sida: Viss det i sfærar med overvegande levande arbeid i byrjinga av den kapitalistiske produksjonen vart gjort uhyrleg høge profittar, føresette det at kapitalen med eitt slag sysselsette den aktuelle krinsen av hittil sjølvstendige produsentar som lønnsarbeidarar, det vil seie, la oss seie, til halv fortenestesats av kva dei hadde tent før, og stakk differansen, ved vareprisar som først svarte til verdiane, fullstendig i sin eigen lomme. Kva som vidare ville vere ei heilt urealistisk førestilling: den kapitalistiske produksjonen har byrja med deklasserte eksistensar i delvis heilt nyskapte produksjonsgreiner, og har sikkert straks gått ut frå kapitalutlegget ved prisfastsetjinga.»

«Men slik som føresetnaden om ei empirisk forankring av profittraten i meirverdiraten er falsk historisk, det vil seie for byrjinga av kapitalismen, er han det like eins, og endå meir, for tilstandane i utvikla kapitalistisk produksjonsmåte. Om det i dag opnar seg ei bedrift med aldri så høg eller aldri så låg kapitalsamansetjing: prisfastsetjinga for produkta hennar og utrekninga (og realiseringa) av profitten skjer utelukkande på grunnlag av kapitalutlegget.»

«Når det til kvar tid, før som no, uavbrote faktisk vandrar kapitalar frå ei produksjonssfære til ei anna, så har det sin hovudgrunn sikkert i ulikskapen i profittratane. Men denne ulikskapen stammar ganske sikkert ikkje frå den organiske samansetjinga til kapitalane, men frå ei eller anna årsak i konkurransen. Dei produksjonsgreinene som i dag mest sannsynleg blomstrar, er delvis nettopp slike med svært høg kapitalsamansetjing, som bergverk, kjemiske fabrikkar, ølbryggjeri, dampmøller osv. Er det område som kapitalar har trekt seg ut av, har utvandra frå, til produksjonen vart innskrenkt tilsvarande og prisane steig?»⁸

Desse utgreiingane ville gi stoff til mange nyttige bruksmåtar som vender seg mot Marx’ teori. Eg trekkjer for augneblinken berre éi slutning av dei, ei som har umiddelbar tilknyting til det argumentet undersøkinga vår akkurat har stansa ved: verdiloven, som erkjent må avstå sitt påståtte herredøme til produksjonsprisane i den folkehushaldninga som er underlagd full konkurranse, har heller aldri utøvd noko reelt herredøme i opphavlege tilstandar, og har ikkje kunna gjere det.

Vi har dermed etter tur sett tre krav slå feil som heldt fram at det finst visse reserverte herredømmeområde der verdiloven skal kome til umiddelbar gyldigheit: bruken av verdiloven på summen av alle varer og vareprisar i staden for på deira individuelle bytteforhold (første argument) har vist seg å vere omgrepsmessig nonsens; rørsla i prisane (andre argument) lyder faktisk ikkje den påståtte verdiloven, og like lite utøver denne noko reelt herredøme i «opphavlege» tilstandar (tredje argument). Det står no berre att éi mogleigheit: utøver verdiloven, som ingen stad viser seg i reell, umiddelbar gyldigheit, kanskje i det minste eit indirekte herredøme, ein slags overkongedøme? Marx lèt ikkje vere å hevde òg dette. Det er stoffet i det fjerde argumentet, som vi no skal vende oss til å vurdere.

FJERDE ARGUMENT.

Dette argumentet blir antyda av Marx ofte i form av slagord, men, så vidt eg kan sjå, berre på éin einaste stad nærmare forklart. Det går i hovudsak ut på at dei «produksjonsprisane» som styrer den faktiske prisdanninga, sjølve igjen står under påverknad av verdiloven, og denne dermed styrer dei faktiske bytteforholda ved hjelp av produksjonsprisane. Verdiane «står bak produksjonsprisane» og «bestemmer dei i siste instans» (tredje bind, s. 188); produksjonsprisane er, som Marx ofte uttrykkjer seg, berre «forvandla verdiar» eller «forvandla former av verdien» (tredje bind, s. 142, 147, 152 og oftare). Arten og målet for den innverknaden verdiloven har på produksjonsprisane, finn imidlertid si nøyaktige forklaring på ein stad på s. 158 og 159. «Gjennomsnittsprofitten, som bestemmer produksjonsprisane, må alltid vere tilnærma lik den mengda meirverdi som fell på ein gitt kapital som ein aliquot del av den samfunnsmessige totalkapitalen. ….. Sidan no varenes totalverdi regulerer totalmeirverdien, men denne igjen høgda på gjennomsnittsprofitten og dermed den allmenne profittraten – som allmenn lov eller som det som herskar over svingingane –, så regulerer verdiloven produksjonsprisane.»

La oss følgje denne tankegangen steg for steg og prøve han.

Gjennomsnittsprofitten, seier Marx innleiingsvis, bestemmer produksjonsprisane. Det er riktig i den marxske læras forstand, men ikkje fullstendig. La oss gjere forholdet fullstendig klart.

Produksjonsprisen på ei vare set seg først saman av «kostprisen» på produksjonsmidla for fabrikanten og av gjennomsnittsprofitten hans av den utlagde kapitalen. Kostprisen på produksjonsmidla set seg igjen saman av to komponentar: av utlegget til variabel kapital, det vil seie dei direkte utbetalte lønningane, og av utlegget til forbrukt eller slitt konstant kapital, råstoff, maskinar og liknande. Som Marx vidare ganske riktig forklarer på s. 138 f., 144 og 186, svarer i eit samfunn der verdiane allereie har forvandla seg til produksjonsprisar, heller ikkje anskaffings- eller kostprisen på desse sakelege produksjonsmidla til verdien deira, men til summen av dei utlegga som produsentane av desse produksjonsmidla sjølve har brukt på lønningar og sakelege hjelpemiddel, pluss gjennomsnittsprofitten av desse utlegga. Set ein denne analysen vidare fram, kjem ein, heilt som med den natural price hos Adam Smith, som Marx jo òg uttrykkjeleg identifiserer produksjonsprisen sin med (tredje bind, s. 178), til slutt fram til ei oppløysing av produksjonsprisen i to komponentar eller bestemmingsfaktorar: i summen av alle lønningar som er betalte i dei ulike produksjonsstadia, og som til saman utgjer den eigentlege kostprisen på varen⁹, og i summen av alle profittar som er rekna av desse lønnsutlegga pro rata temporis, og det etter den [uleselig] rekna.

Gjennomsnittsprofitten som løper opp ved framstillinga av ei vare, er altså riktig nok ein bestemmingsgrunn for produksjonsprisen på den aktuelle varen. Om den andre bestemmingsgrunnen, den betalte lønnssummen, talar Marx ikkje vidare på dette stadet. Men sidan han, som nemnt, på ein annan stad heilt allment talar om at «verdiane står bak produksjonsgreinene» og «verdiloven bestemmer desse i siste instans», må vi, for ikkje å la noko hòl stå ope, òg ta denne andre faktoren med i undersøkinga vår og følgjeleg sjå til om og i kva grad det let seg hevde om han at han er bestemt av verdiloven.

Openbert er summen av dei betalte lønningane eit produkt av mengda av anvendt arbeid multiplisert med høgda på lønnssatsen. Sidan no bytteforholda etter verdiloven utelukkande skal bestemmast av mengda av anvendt arbeid, og Marx gjentekne gonger med største ettertrykk bestrid at høgda på arbeidslønna har nokon innverknad på verdien av varene¹⁰, er det like openbert at av dei to komponentane i faktoren «lønnsutlegg» harmonerer berre den eine, mengda av anvendt arbeid, med verdiloven, medan det i den andre komponenten, høgda på arbeidslønna, trer ein bestemmingsgrunn som er framand for verdiloven, inn mellom bestemmingsgrunnane for produksjonsprisane.

Arten og målet for verkemåten til dette momentet skal, for å skjere bort alle misforståingar, enno illustrerast ved eit enkelt talmessig eksempel.

La oss ta tre varer A, B og C, som i utgangspunktet representerer den same produksjonsprisen på 100 mark kvar, men ved ulik typisk samansetjing av kostnadsbestanddelane. La oss vidare anta at arbeidslønna for éin dag i utgangspunktet er 5 mark, og at meirverdiraten eller utbyttingsgraden er 100 %, slik at av den samla vareverdien på 300 mark fell 150 mark på lønningar og dei andre 150 mark på meirverdi; den totalkapitalen som er anvend på dei tre varene i ulikt forhold, er 1500 mark, og gjennomsnittleg profittrate dermed 10 %.

Denne føresetnaden svarer til følgjande tabell:

No gjer vi ei ansleg om ei auke av arbeidslønna frå 5 til 6 mark. Ho kan, når tilhøva elles er uendra, ifølgje Marx berre gå på kostnad av meirverdien¹¹. Av det uendra totalproduktet på 300 mark vil difor — under ei nedsetjing av utbyttingsgraden — 180 falle på arbeidslønene og berre 120 mark på meirverdien, og etter dette søkk den gjennomsnittlege profittraten for den nytta kapitalen på 1500 mark til 8 %. Dei forskyvingane som dermed kjem i samansetnaden av kapitalbestanddelane og i produksjonsprisane, viser den følgjande tabellen.

Det viser seg altså at auken av arbeidslønene, med uendra arbeidsmengd, har ført til ei kjenneleg forskyving av dei i utgangspunktet like produksjonsprisane og bytetilhøva. Denne forskyvinga skuldast delvis, men openbert ikkje fullt ut, den samtidige, naudsynte endringa i den gjennomsnittlege profittraten, som er dregen med i lønsendringa. Visseleg ikkje fullt ut, seier eg, fordi til dømes produksjonsprisen for varen C er stige, til tross for at profittbeløpet som ligg i han, er søkke, og denne prisendringa altså ikkje kan vere framkalla av endringa i profitten åleine. Eg framhevar denne — elles sjølvsagde — saka berre for å setje det utanfor tvil at vi i lønshøgda har å gjere med ein prisbestemmande grunn som verknaden ikkje blir uttømd av i påverknaden av profitthøgda, men som tvert imot også øver ein eigen, direkte innverknad, og at vi difor verkeleg hadde grunn til å ta det leddet blant prisbestemmande grunnar som Marx hoppa over på den staden som er sitert ovanfor, opp til ei sjølvstendig vurdering. Dei endelege resultata av denne vurderinga forheld eg meg retten til å samanfatte seinare. La oss førebels, prøvande steg for steg, følgje den framstillinga Marx gir av måten på kva den andre bestemmingsgrunnen for produksjonsprisane, [uleselig], skal regulerast av verdilova.

Samanhengen er alt anna enn direkte. Han blir formidla av følgjande ledd, som Marx til dels berre har antyda elliptisk, men som i alle fall ligg i tankegangen hans: Verdilova bestemmer totalverdien av alle varer som blir produserte i samfunnet¹²; totalverdien av varene bestemmer den totale meirverdien som ligg i han; denne regulerer, fordelt på samfunnets samla kapital, den gjennomsnittlege profittraten; [uleselig] nytta på den kapitalen som er sysselsett ved produksjonen av ei einskild vare, gir den konkrete gjennomsnittsprofitten, som til slutt går inn som element i produksjonsprisen for den aktuelle varen. På denne måten «regulerer» faktoren som står i byrjinga av rekkja, [uleselig], sluttleddet, produksjonsprisane.

La oss følgje denne logiske kjeda med merknadene våre.

1. Fyrst fell det i augo, og må fastslåast, at Marx overhovudet ikkje held fram nokon samanheng mellom den gjennomsnittsprofitten som går inn i produksjonsprisen til varene, og den verdien som i samsvar med verdilova er legemleggjord i bestemte einskildvarer. Tvert imot framhevar han fleire stader med tyngd at den kvantiteten meirverdi som går inn i produksjonsprisen for ei vare, er uavhengig av, ja prinsipielt ulik, den «meirverdien som verkeleg er skapt i den særskilde produksjonssfæren» (III. 146; tilsvarande III. 144 og ofte). Han knyter difor ikkje den innverknaden han tilskriv verdilova, til den karakteristiske funksjonen verdilova har, i kraft av kva ho normerer bytetilhøva til einskildvarene, men utelukkande til ein tenkt annan funksjon, om kva for høgst problematisk karakter vi alt tidlegare har danna oss ei meining: nemleg til bestemminga av totalverdien av alle varer teke under eitt. I denne bruken er verdilova, som vi har overtydd oss om, rett og slett utan innhald. Når ein, slik jo også Marx gjer, tek verdibegrepet og verdilova til å gjelde bytetilhøva til godene¹³, er det meiningslaust å bruke begrep og lov på ei heilskap som som slik aldri kan gå inn i desse tilhøva: for det byttet som ikkje finn stad for denne heilskapen, finst det sjølvsagt verken nokon målestokk eller nokon bestemmingsgrunn, og difor kan det heller ikkje finnast noko innhald for ei «verdilov». Men når verdilova overhovudet ikkje har nokon reell innverknad på ein kimærisk «totalverdi av alle varer teke under eitt», kan sjølvsagt heller ingen slik innverknad førast vidare til andre tilhøve, og heile den rikt ledda kjeda, som Marx med utvendig skinande logikk streva med å knyte vidare, heng difor i lause lufta.

2. Men la oss sjå heilt bort frå denne fyrste grunnleggjande mangelen og prøve dei øvrige ledda i kjeda uavhengig av han med omsyn til deira eiga haldbarheit. La oss altså gå ut frå at totalverdien av varene verkeleg er ei reell og dessutan av verdilova bestemd storleik: då seier det andre leddet at denne totalverdien av varene regulerer den totale meirverdien. Er dette rett?

Meirverdien utgjer utan tvil ingen fast eller uforanderleg kvote av heile nasjonalproduktet, men kjem fram som differansen mellom «totalverdien» av nasjonalproduktet og det lønsbeløpet som blir betalt til arbeidarane. Denne totalverdien regulerer altså i alle fall ikkje i seg sjølv storleiken av totalmeirverdien, men kan i beste fall gi ein bestemmingsgrunn for storleiken hans, ved sida av han trer høgda av arbeidslønna til som ein annan, framand bestemmingsgrunn. Men følgjer ikkje kanskje også denne Marx’ verdilov?

I fyrste bandet hadde Marx enno hevda dette utan atterhald. «Verdien av arbeidskrafta,» skriv han på s. 155, «er, lik kvar annan vares, bestemd ved den arbeidstida som er naudsynt for produksjonen, altså også reproduksjonen, av denne spesifikke artikkelen.» Og på neste side held han fram, idet han bestemmer denne setninga nærmare: «For vedlikehaldet sitt treng det levande individet ei viss sum av livsmiddel. Den arbeidstida som er naudsynt for produksjonen av arbeidskrafta, løyser seg altså opp i den arbeidstida som er naudsynt for produksjonen av desse livsmidla, eller verdien av arbeidskrafta er verdien av dei livsmidla som er naudsynte for å vedlikehalde eigaren hennar.» I tredje bandet er Marx derimot tvungen til å ettergi vesentleg også av strengleiken i denne påstanden. På s. 186 i tredje bandet gjer han nemleg med full rett merksam på moglegheita av at også dei naudsynte livsmidla til arbeidarane kan seljast til produksjonsprisar som avvik frå den naudsynte arbeidstida. I så fall, lærer Marx, kan også den variable delen av kapitalen (det vil seie dei utbetalte lønene) «avvike frå verdien sin». Med andre ord: også arbeidslønna kan (heilt bortsett frå reint mellombelse svingingar) varig avvike frå den satsen som ville svare til den arbeidsmengda som er legemleggjord i dei naudsynte livsmidla, eller til dei strenge krava frå verdilova. Allereie ved bestemminga av totalmeirverdien tek det altså del minst ein bestemmingsgrunn som er framand for verdilova.

3. Den såleis bestemde faktoren totalmeirverdi «regulerer» ifølgje Marx den gjennomsnittlege profittraten. Men openbert igjen berre på den måten at totalmeirverdien gir ein bestemmingsgrunn, medan storleiken av den kapitalen som finst i samfunnet, verkar som ein annan, av denne og også av verdilova heilt uavhengig bestemmingsgrunn. Er totalmeirverdien, som i tabellen ovanfor, ved ein meirverdi på 100 % 150 mark, så er profittraten 10 %, dersom og fordi den totale kapitalen som er nytta i alle produksjonsgreiner, utgjer 1500 mark; ho ville openbert, ved heilt uendra totalmeirverdi, berre utgjere 5 % dersom totalkapitalen som tek del i han, utgjorde 3000 mark, og heile 20 % dersom totalkapitalen berre utgjorde 750 mark. Det kjem altså openbert nok ein gong ein bestemmingsgrunn som er heilt framand for verdilova, inn i den påverkande kjeda.

4. Den gjennomsnittlege profittraten, må vi slutte vidare, regulerer storleiken av den konkrete gjennomsnittsprofitten som løper på ved produksjonen av ei bestemd vare. Dette er nok ein gong berre rett med same avgrensinga som for dei tidlegare ledda. Summen av den gjennomsnittsprofitten som løper på ved ei bestemd vare, er nemleg produktet av to faktorar: storleiken av den forskotterte kapitalen multiplisert med den gjennomsnittlege profittraten. Storleiken av den kapitalen som må forskotterast i dei ulike stadia, blir likevel på si side bestemd etter to faktorar: nemleg etter mengda av det arbeidet som skal honorerast (ein faktor som riktig nok ikkje står i disharmoni med Marx’ verdilov), men også etter høgda av den lønna som skal betalast, og ved denne faktoren kjem, som vi nettopp har overtydd oss om, ein faktor som er framand for verdilova, i spel.

5. Med det neste leddet leier vi tilbake til byrjinga. Den etter ledd 4 bestemde gjennomsnittsprofitten skal regulere produksjonsprisen til varen. Dette er rett, med den korreksjonen som vart send føre i byrjinga, at gjennomsnittsprofitten berre er éin prisbestemmande faktor ved sida av lønsutlegget, i det siste av desse, som gjentekne gonger påvist, eit element som er framand for Marx’ verdilov, medverkar som medbestemmande.

La oss samanfatte. Kva var det beviset Marx tok sikte på å styrkje? Det lydde: «Verdilova regulerer produksjonsprisane», eller, med eit anna uttrykk, «verdiane bestemmer i siste instans produksjonsprisane». Eller, når vi set innhaldet i verdien og verdilova, slik Marx hadde bestemt det i fyrste bandet, inn i formelen, lyder påstanden: Produksjonsprisane blir styrte «i siste instans» av den setninga at arbeidsmengda er den einaste omstenda som ligg til grunn for bytetilhøva til varene.

Og kva viser gjennomprøvinga av dei einskilde ledda i bevisføringa? Ho viser at produksjonsprisen fyrst og fremst er sett saman av to komponentar. Den eine, lønsutlegget, er produktet av to faktorar, der den eine, arbeidsmengda, er homogen med substansen i Marx’ verdi, medan den andre, lønshøgda, ikkje er det. Den andre komponenten, den påløpande gjennomsnittsprofittsummen, maktar Marx sjølv berre ved hjelp av ei valdsam forvriding av denne lova å halde fram ein samanheng med verdilova for, idet han tilskreiv henne ein verknad på eit område der det slett ikkje finst bytetilhøve. Men også bortsett frå det måtte i alle fall faktoren «totalverdi av varene», som Marx enno vil leie ut av verdilova, dele bestemminga av det neste leddet, totalmeirverdien, med ein faktor, «høgda av arbeidslønna», som allereie ikkje lenger er homogen med verdilova; «totalmeirverdien» måtte dele bestemminga av den gjennomsnittlege profittraten med eit fullstendig framand element, massen av samfunnskapitalen, og denne igjen dele bestemminga av den påløpande profittsummen med det delvis framande elementet lønsutlegg. Faktoren «totalverdi av alle varer», som med svært problematisk rett er ført til gode for Marx’ verdilov, verkar difor fyrst etter ei tredobbel homeopatisk fortynning av innverknaden sin, og naturleg nok også med ein del som svarer til denne fortynninga, det vil seie ein ringe del, i bestemminga av gjennomsnittsprofitten og vidare av produksjonsprisane. Ei nøktern skildring av faktum måtte altså lyde slik: Den arbeidsmengda som ifølgje Marx’ verdilov skal beherske bytetilhøva til varene fullt og utelukkande, viser seg faktisk å vere ein bestemmingsgrunn for produksjonsprisane ved sida av andre bestemmingsgrunnar. Ho har ein sterk og ganske umiddelbar innverknad på den eine komponenten av produksjonsprisane, som består i lønsutlegget, ein langt fjernare, svakare og for ein stor del¹⁴ til og med problematisk innverknad på den andre komponenten, gjennomsnittsprofitten.

Eg spør no: Inneheld dette faktum ei stadfesting eller ei gjendriving av påstanden om at det i siste instans likevel er verdilova som bestemmer produksjonsprisane? — Eg meiner at svaret ikkje eit augneblink kan vere tvilsamt: Verdilova gjer krav på at arbeidsmengda åleine bestemmer bytetilhøva, medan fakta inneber at ikkje arbeidsmengda eller dei homogene faktorane hennar åleine bestemmer bytetilhøva. Desse to setningane forheld seg til kvarandre som ja og nei, som påstand og motseiing. Den som vedkjenner seg den andre setninga — og Marx’ teori om produksjonsprisane inneheld denne vedkjenninga —, seier i røynda farvel til den fyrste. Og viss Marx verkeleg skulle ha trudd at han ikkje hadde motsagt seg sjølv og den fyrste setninga si, så har han late seg narre av ei grov forveksling. Då ville han ikkje ha sett at det er to vidt ulike ting om ein eller annan faktor som i ei lov er påberopt, utøver ei eller anna form for innverknad i ein eller annan grad, eller om lova sjølv utøver herredømmet sitt.

Det mest trivielle dømet vil kanskje vere det beste i ei så handgripeleg sak. Ein snakkar om kanonars verknad på skipspanser, og nokon set fram den påstanden at graden av skotets øydeleggjande verknad utelukkande er avhengig av storleiken på den nytta kruttladninga. Ein stiller han til ansvar og viser han, ved hjelp av faktiske røynsler og under hans eiga stegvise tilslutning, at det for skotverknaden ikkje berre kjem an på mengda av innlasta krutt, men også på styrken hans, vidare også på konstruksjonen, lengda og liknande av kanonløpet, deretter på forma og hardleiken til prosjektilet, vidare på avstanden til objektet og ikkje minst til slutt på tjukkleiken og fastleiken til panserplatene. Og no, etter at alt dette er vedgått steg for steg, ville mannen vår seie at han altså likevel har rett med den opphavlege påstanden sin; for, som det har vist seg, øver den faktoren han påberopte, kruttmengda, likevel ein avgjerande innverknad på skotverknaden, noko som mellom anna viser seg ved at skotverknaden, når omstenda elles er like, aukar med styrken til kruttladninga og omvendt!

Ikkje annleis Marx. Han doserer fyrst med størst mogleg tyngd at ingenting anna enn arbeidsmengda åleine kan liggje til grunn for bytetilhøva til varene; han polemiserer på det skarpaste mot dei økonomane som utover arbeidsmengda — som innverknad på bytteverdien av fritt reproduserbare goder jo ingen nektar — også vedkjenner seg andre bestemmingsgrunnar for verdi og pris; han bygger i to band på den eksklusive stillinga til arbeidsmengda som einaste bestemmingsgrunn for bytetilhøva dei viktigaste teoretiske og praktiske slutningane, teorien sin om meirverdien og anatemet sitt mot den kapitalistiske samfunnsorganisasjonen — for så i tredje bandet å utvikle ein teori om produksjonsprisane som materielt vedkjenner seg innverknaden også frå andre bestemmingsgrunnar. Men i staden for å analysere desse andre bestemmingsgrunnane fullstendig, legg han heile tida med triumferande gest fingeren berre på dei punkta der idolet hans, arbeidsmengda, også no framleis verkeleg eller etter meininga hans øver ein innverknad: på forandringa av prisane når arbeidsmengda endrar seg, på påverknaden av den gjennomsnittlege profittraten ved «totalverdien» og liknande. Om den sideordna innverknaden frå framande bestemmingsgrunnar, som påverknaden av profittraten ved storleiken av samfunnskapitalen, om endringa av prisane ved forandring av den organiske samansetnaden til kapitala eller ved endring av lønshøgda, teier han i denne samanhengen. Drøftingar der han vedkjenner seg desse innverknadene, manglar ikkje i verket hans. Innverknaden av lønshøgda på prisane er til dømes på s. 179 ff., deretter 186, innverknaden av samfunnskapitalens storleik på høgda av den gjennomsnittlege profittraten på s. 145, 184, 191 f., 197 f., 203 og ofte, innverknaden av den organiske samansetnaden til kapitala på produksjonsprisane på s. 142 ff. rett utvikla. Men karakteristisk nok glir Marx på dei stadene som er vigde apologien for verdilova, ordlaust forbi desse andre sortane innverknad, framhevar berre einsidig delen til arbeidsmengda, for av den rette og av ingen bestridde premissen, at faktoren arbeidsmengd på fleire punkt grip medbestemmande inn i utforminga av produksjonsprisane, å trekkje den heilt og fullt uberettiga slutninga at det då likevel «i siste instans» er verdilova, som uttaler eineveldet til arbeidet, som bestemmer produksjonsprisane! Det vil seie å dra seg unna tilståinga av motseiinga, men visseleg ikkje å unngå sjølve motseiinga!