Forord

Karl Marx har som forfattar vore ein misunnelsesverdig heldig mann. Ingen vil påstå at verket hans høyrer til dei lettlesne og lettfattelege bøkene. Ei monaleg mindre byrde av vanskeleg dialektikk og av trøytande deduksjonar som arbeider med matematisk reiskap, ville for dei fleste andre bøker ha vorte ei uoverstigeleg hindring for å bane seg veg inn i den store offentlegheita. Marx er likevel vorten ein apostel for dei breiaste krinsar, og nettopp for slike krinsar som elles ikkje har for vane å lese vanskelege bøker. Samstundes var dei dialektiske argumentasjonane hans på ingen måte av ein utan vidare overtydande kraft og klarleik. Tvert imot: menn som høyrde til vitskapen vår sine alvorlegaste og mest verdige tenkjarar, som Carl Knies, hadde frå første augeblink reist den innvendinga, som korkje er lett å avfeie eller manglar tunge argument, at den marxske læra allereie i grunnlaget sitt er befengd med logiske og faktiske motsigelsar av alle slag. Det kunne difor lett ha gått Marx sitt verk slik at det ikkje hadde funne noko godt tilhald hos nokon del av publikum: ikkje hos det store publikum, fordi det slett ikkje forstod seg på den vanskelege dialektikken hans, og ikkje hos fagfolka, fordi dei forstod seg altfor godt på han og på svakheitene hans. I røynda har det gått annleis.

Heller ikkje var det til hinder for innverknaden av Marx sitt verk at det vart ståande som ein torso medan forfattaren levde. Elles pleier ein, og ikkje utan grunn, å vere særleg mistruisk nettopp mot isolerte første bind av nye system. I «allmenne delar» let jo allmenne grunnsetningar seg framstille svært pent; men om dei verkeleg har den løysande krafta som forfattaren tillegg dei, det prøvest først i utbygginga av systemet, først når dei etter tur blir haldne opp mot alle enkelte kjensgjerningar. Og i historia åt vitskapane er tilfella slett ikkje sjeldne der eit med von og krav utsendt første bind, trass i forfattaren sitt liv og gode helse, ikkje lenger vart følgt av noko andre bind, fordi den nye grunntanken for forfattaren sjølv, då han såg nærare til, ikkje kunne bestå eldprøva mot dei konkrete kjensgjerningane. Karl Marx har ikkje lide under slik mistru. Massen av tilhengjarane hans ga han på grunnlag av første bind grenselaus, trua tillit på forskot, også til innhaldet i dei endå uskrivne binda av systemet.

Denne trua på kreditt vart i eitt tilfelle sett på ei særleg hard prøve. Marx hadde i sitt første bind lært at all verdi hos varene byggjer på arbeidet som er legemleggjort i dei, og at dei i kraft av «verdiloven» difor må byttast i forhold til det arbeidet som er legemleggjort i dei; at vidare profitten eller merverdien som tilfell kapitalistane, er frukta av ei utbytting som blir utøvd overfor arbeidarane, men at storleiken av merverdien ikkje står i forhold til storleiken av heile den kapitalen kapitalisten nyttar, berre til storleiken av den «variable» delen av han, det vil seie den delen som blir brukt til betaling av arbeidsløn, medan den såkalla «konstante» kapitalen, som blir brukt til kjøp av produksjonsmiddel, ikkje kan «setje på nokon merverdi». I røynda står derimot i livet kapitalavkastinga i forhold til den samla investerte kapitalen, og, noko som i monaleg grad heng saman med dette, i røynda blir heller ikkje varene bytte i forhold til den arbeidsmengda som er legemleggjort i dei. Her fanst det altså ei motsigelse mellom system og kjensgjerningar, og ei tilfredsstillande oppklaring av henne synte knapt mogleg. Marx sjølv hadde ikkje oversett den føreliggjande konflikten. Han seier om henne: «Denne lova» — at merverdien nemleg berre står i forhold til dei variable bestanddelane av kapitala — «motseier openbert all røynsle som byggjer på det ein ser med eigne augo»¹. Men han held fram med å erklære motsigelsen for ei berre tilsynelatande, som ho si løysing enno krev mange mellomledd og blir stilt i utsikt for seinare bind av verket hans². Den lærde kritikken meinte riktig nok at ho med full visse kunne spå at Marx aldri ville kunne innfri dette løftet, fordi motsigelsen var uforsonleg, og søkte å prove dette inngåande. På massen av tilhengjarane hans gjorde desse deduksjonane derimot ikkje noko inntrykk; det berre løftet frå Marx galdt meir for dei enn alle logiske motprov.

Spenninga auka da òg det andre bindet av verket hans, som vart gjeve ut etter meisteren sin død, korkje førte med seg det varsla løysingsforsøket, som etter planen for heile verket var førebole det tredje bindet, eller så mykje som den svakaste antyding om i kva retning Marx hadde til hensikt å søkje løysinga. Derimot inneheldt utgjevaren Friedrich Engels sitt forord på den eine sida nok ein gong den bestemte kunngjeringa at løysinga finst i det manuskriptet Marx etterlét seg, og på den andre sida ei offentleg utfordring, først og fremst retta til tilhengjarane av den litterære rivalen Rodbertus, om i mellomtida, fram til det tredje bindet kom ut, av eiga kraft å freiste seg på løysinga av gåta, «korleis ei lik gjennomsnittleg profittrate kan og må dannast ikkje berre utan brot på verdiloven, men tvert imot på grunnlag av henne».

Eg held det for ei av dei mest glimrande hyllingar som kunne bringast tenkjaren Marx, at denne utfordringa er teken opp så mangfaldig, og det frå langt breiare krinsar enn dei ho fyrst hadde vore retta til. Ikkje berre tilhengjarar av Rodbertus, men også menn frå Marx si eiga leir og til og med økonomar som ikkje fylgde nokon av desse to hovudmennene for den sosialistiske teorien, men som Marx sannsynlegvis ville ha kalla «vulgærøkonomar», streva i kappestrid med å trengje inn i den formoda oppbygginga av dei marxske tankegangane, som enno var hylla i løyndom. Mellom 1885, året då det andre bindet kom ut, og 1894, året då det tredje bindet av Marx sin Kapital kom ut, utvikla det seg ei regelrett premiegåte-litteratur om den «gjennomsnittlege profittraten» og forholdet hans til «verdiloven»³. Premien har riktig nok ingen av deltakarane bore av garde med seg, slik den no likeins bortgåtte Fr. Engels fastslo i den dommen han felte over dei i forordet sitt til det tredje bindet.

Med det lenge forseinka utkomet av dette sluttbindet av det marxske systemet er saka endeleg rykt inn i stadiet for den endelege avgjerda. Om det berre løftet om ei løysing kunne kven som helst meine så mykje eller så lite han ville. Løfte på den eine sida og grunnar på den andre var på ein måte utan felles mål. Heller ikkje siger over andre sine løysingsforsøk, sjølv om desse etter meininga og strevet til opphavsmennene var aldri så mykje haldne i den marxske teoriens ånd, trong tilhengjarane av denne å godkjenne: dei kunne alltid frå den mislukka etterlikninga appellere til det lova urbiletet. No har dette endeleg kome for dagen, og dermed er det for den tretti år gamle striden vunne ein fast, trong og klårt avgrensa kampplass, der begge partar, i staden for stadig å vise til framtidige avsløringar eller å hoppe over til proteusaktig skiftande uautentiske tolkingar, må halde stand som det høver seg og utkjempe saka. Har Marx sjølv løyst gåta si? Er det avslutta systemet hans vorte tru mot seg sjølv og mot kjensgjerningane, eller ikkje?

Å undersøkje dette er oppgåva for dei fylgjande sidene.