IV. Feilen i Marx' system, dens opprinnelse og forgreninger

Påvisinga av at ein forfattar har motsagt seg sjølv, kan vere ein naudsynt etappe, men kan aldri vere sluttmålet for ein saklig og fruktbar kritikk. Det er berre ein forholdsvis fattig grad av kritisk erkjenning å vite at det stikk ein feil i eit system, ein feil som jo tenkjeleg også berre kunne vere ein tilfeldig og personleg feil hos forfattaren. Ei verkeleg overvinning av eit fastbygd system er ikkje mogleg på anna vis enn ved at det lukkast å påvise nøyaktig det punktet der feilen trengde inn i systemet, og dei banane han spreidde seg og greina seg langs. Ein må forstå utgangspunktet, utviklinga og katastrofen i feilen, som kulminerer i sjølvmotseiinga, så godt og, nesten vil eg seie, også som motstandar så medkjenslevar, som ein omvendt strevar etter å forstå samanhengane i eit system ein sjølv gir seg hen til.

Heilt særeigne tilspissa forhold har ført med seg at spørsmålet om sjølvmotseiinga i Marx’ tilfelle har fått ei langt større tyding enn det vanlegvis har, og tilsvarande har også eg vigd dette spørsmålet stor plass. Men nettopp overfor ein så tydeleg og innverknadsrik tenkjar kan vi desto mindre unndra oss den andre delen av den kritiske oppgåva, som, slik eg trur, også i dette tilfellet er saklig endå meir fruktbar og lærerik.

La oss byrje med eit spørsmål som straks fører oss til hovudsaka: på kva veg er Marx komen fram til den teoretiske grunnsetninga i læra si, til setninga at all verdi utelukkande byggjer på nedlagde arbeidsmengder?

At denne setninga ikkje er eit sjølvsagt og difor slett ikkje bevisbehøvande aksiom, er hevd over tvil. Verdi og strev er, slik eg allereie ein gong har gjort greie for andre stader, på ingen måte to så samanhøyrande omgrep at ein umiddelbart må gripast av innsikta at strevet er grunnen til verdien. «At eg har plaga meg med ei ting, er eit faktum; at tinga også er plaga verd, er eit anna, ulikt frå det første; og at begge fakta ikkje alltid går hand i hand, er altfor sikkert stadfest av røynsla til at nokon tvil om det kan vere mogleg. Kvar av dei utallege fåfengde anstrengingane som dagleg blir kasta bort på eit verdilaust resultat av teknisk udugeleg eller mislykka spekulasjon eller rett og slett uhell, gir eit vitnemål om det. Men ikkje mindre gjer kvart av dei mange tilfella der lite strev blir lønt med høg verdi»¹.

Når det likevel blir påstått at det for eitt eller anna område finst ei naudsynt og lovmessig samstemming mellom begge storleikar, så må ein overfor seg sjølv og lesarane sine gjere reie for nokre grunnar som er i stand til å støtte ei slik påstand.

Marx kjem no også i systemet sitt med ei grunngjeving. Men eg trur eg kan overtyde om at den innslåtte grunngjevingsvegen frå første stund var unaturleg og ikkje svarte til problemet sin karakter; at vidare den grunngjevinga som er lagd fram i systemet openbert ikkje var den som Marx sjølv kom til overtydinga si ved, men at ho seinare vart utpønska som ei kunstig tilpassa støtte for ei førehandsinntatt meining henta frå andre inntrykk; at endeleg, og det er det mest avgjerande, bevisføringa er gjennomsyra av eit opphopa tal av dei mest openberre logiske og metodiske feil, som fråtek henne all bevisverdi.

La oss sjå nærare til.

Den grunntesen som Marx førestiller lesarane sine å tru, er at bytteverdien til varene, for det er berre på denne, ikkje på bruksverdien, analysen hans er retta, finn grunn og mål i dei arbeidsmengdene som er nedlagde i varene.

No er både bytteverdiane, eller prisane, på varene og dei arbeidsmengdene som trengst for å gjenskape dei, utetter framtredande storleikar, som i det store og heile er godt tilgjengelege for ei røynslemessig fastsetjing. Det ville difor for Marx openbert ha vore det næraste å appellere til røynsla for å bli overtydd om ei setning som sin riktigheit eller uriktigheit må gi seg uttrykk i røynslefakta, med andre ord: også å føre eit reint empirisk bevis for tesen sin, som er tilgjengeleg for eit reint empirisk bevis. Det gjer Marx likevel ikkje. Ein kan her ikkje ein gong seie at han har gått aktlaust forbi denne moglege og sikkert også høvelege erkjennings- og beviskjelda. Tvert imot, slik utgreiingane i det tredje bindet hans viser, veit han godt korleis dei empiriske fakta er skapte og at dei strir mot tesen hans. Han veit at prisane på varene ikkje blir fastsette i forhold til den nedlagde arbeidsmengda, men til dei samla produksjonskostnadene, som også omslutar andre element. Han har difor sikkert ikkje tilfeldig, men i klar medvit unngått den naturlegaste prøva på tesen sin, fordi han visste at det på denne vegen ikkje let seg oppnå eit resultat gunstig for henne.

No finst det likevel ein annan, likeins fullkomment naturleg bevis- og overtydingsgang for slike teser, nemleg den psykologiske. Ein kan nemleg, med ei i vitskapen vår svært vanleg blanding av induksjon og deduksjon, utforske dei motiva som leier folk, på den eine sida ved gjennomføringa av bytteforretningar og fastsetjinga av byttepriser, på den andre sida ved medverknaden deira i produksjonen, og ein kan ut frå karakteren til desse motiva trekkje slutningar om ein typisk handlemåte hos folk, der det mellom anna tenkjeleg også kunne vise seg ein samanheng mellom dei regelmessig kravde og godtekne prisane og den arbeidsmengda som trengst for å frambringe varene. Denne metoden er nettopp ved liknande spørsmål ofte og med beste framgang blitt nytta, den vanlege grunngjevinga av til dømes lova om tilbod og etterspurnad, produksjonskostnadslova, forklaringa av grunnrenta osv. byggjer på henne, og også Marx sjølv har ikkje sjeldan nytta henne, i det minste i grove trekk. Berre nettopp ved grunntesen sin går han henne att av vegen. Sjølv om den påståtte ytre samanhengen mellom bytteverdiar og arbeidsmengder openbert berre kunne finne si fulle forståing ved avdekkinga av dei psykologiske mellomledda som knyter begge saman, gir han avkall på å leggje fram desse indre samanhengane; han erklærer til og med ein gong «den djupare analysen» av «dei to samfunnsmessige drivkreftene» «etterspurnad og tilførsel», som nettopp ville føre til denne indre samanknytinga, for «ikkje å vere på sin plass her» (III. 169), der «her» riktig nok i første rekkje berre viser til ei avstikkar om innverknaden av etterspurnad og tilførsel på prisdanninga, men faktisk og praktisk, så langt det gjeld ein verkeleg «djup» og grundig analyse, strekkjer seg til heile det Marxske systemet og særleg også til underbygginga av den viktigaste grunntanken hans.

No er det likevel også her noko særeige å merke seg. Marx går nemleg heller ikkje denne andre moglege og naturlege undersøkingsmetoden forbi med ubekymra aktløyse. Han unngår henne tvert imot att med vilje og i full medvit om kva slags resultat ho ville gi, og at dette ikkje ville vere gunstig for tesen hans. I tredje bind påkallar han nemleg faktisk dei drivkreftene som verkar i produksjon og bytte, og som han her og elles gir avkall på «djupare analyse» av, under det grove samlenamnet deira «konkurranse», og han veit og held fram at desse drivkreftene i røynda ikkje fører til ei tilpassing av prisane til dei arbeidsmengdene som er nedlagde i varene, men tvert imot driv dei bort frå denne målestokken og mot eit nivå som svarer til medverknaden frå minst ein annan, sideordna faktor. «Konkurransen» er det jo, ifølgje Marx, som bevirkar danninga av den berømte gjennomsnittlege profittraten og «forvandlinga» av dei reine arbeidsverdiane til produksjonsprisar som avvik frå dei og omslutar ein porsjon gjennomsnittsprofitt.

I staden for å grunngi tesen sin empirisk ut frå røynsla eller psykologisk ut frå dei verkande motiva, føretrekkjer Marx å slå inn på ein tredje bevisgang, sikkert noko underleg for eit slikt stoff: vegen til eit reint logisk bevis, ei dialektisk deduksjon ut frå vesenet til byttet.

Marx hadde alt hos gamle Aristoteles funne tanken at «byttet ikkje kan vere utan likskapen, men likskapen ikkje utan målbarheita med felles mål» (I. 35). Til denne tanken knyter han an. Han førestiller seg byttet av to varer under biletet av ei likning, sluttar at det i dei to tinga som blir bytte og dermed likestilte, må finnast «noko felles av same storleik», og går ut på å oppsøkje dette felles, som dei likestilte tinga som bytteverdiar må vere «reduserbare» til (I. 11).

Eg vil i parentes merke at allereie den første føresetnaden, at det i byttet av to ting skal manifestere seg ein «likskap» mellom dei, forekjem meg svært umoderne, noko som riktig nok til sist ikkje ville bety mykje, men også svært urealistisk eller, for å seie det på godt tysk, urett tenkt. Der likskap og nøyaktig likevekt rår, pleier jo inga endring av den hittil rådande kviletilstanden å inntre. Når difor byttet i tilfellet endar med at varene skiftar eigar, så er det langt snarare eit teikn på at ein eller annan ulikskap eller overvekt var i spel, der utslaget tvang endringa fram, nøyaktig slik som det mellom bestanddelane i samansette legemer som blir førte nær kvarandre blir inngått nye kjemiske sambindingar, når den «kjemiske slektskapen» til bestanddelane i det tilnærma framande legemet nettopp ikkje er like sterk, men sterkare enn til bestanddelane i den hittidige samansetjinga. Og i røynda er jo også den moderne nasjonaløkonomien einstemmig i at det gamle skolastisk-teologiske synet på «ekvivalensen» av dei verdiane som blir bytte, er urett. Men eg vil ikkje leggje noko større vekt på dette punktet og vender meg til den kritiske undersøkinga av dei logiske og metodiske operasjonane som Marx destillerer arbeidet ut som det søkte «felles» ved.

Det er desse operasjonane eg allereie ovanfor antyda at forekjem meg å utgjere det sårast punktet i den Marxske teorien. Dei viser nesten like mange vitskaplege hovudfeil som tankeledd, og det er slett ikkje få av dei, og dei ber handgripelege spor av at dei er utklekte og samankunstla i ettertid, for å la ei førehandsinntatt meining stå fram som det tilsynelatande naturlege resultatet av ein verkeleg forskingsgang.

Marx slår ved søket etter det «felles» som er kjenneteiknande for bytteverdien, inn på følgjande framgangsmåte. Han let dei ulike eigenskapane som dei i byttet likestilte objekta overhovudet har, passere revy, skil så etter utelukkingsmetoden ut alle dei som ikkje består prøva, til det til slutt berre er éi einaste eigenskap att. Denne, det er eigenskapen å vere arbeidsprodukt, må då vere den søkte felles eigenskapen.

Denne framgangsmåten er noko underleg, men ikkje i seg sjølv forkastelig. Det er sikkert noko underleg når ein, i staden for å setje den føresette kjenneteiknande eigenskapen positivt på prøve, noko som riktig nok ville ha ført til ein av dei to tidlegare omtalte metodane som Marx med vilje unngjekk, berre skaffar seg overtydinga om at nettopp ho er den søkte eigenskapen ad negativ veg, ved at alle dei andre eigenskapane ikkje er det, men éin likevel må vere det. Like fullt kan denne metoden føre til det ynskte målet, dersom han blir handheva med naudsynt forsiktigheit og fullstendigheit; det vil seie når ein med pinleg omhug passar på at alt som høyrer heime der, verkeleg blir lagt i den logiske sikta, og så ikkje gjer noko forsyn ved noko einaste ledd som blir utelukka under siktinga.

Men korleis går Marx fram?

Han legg frå byrjinga av berre dei bytteverdige tinga i sikta som har den eigenskapen han til slutt vil sikte ut som den «felles», og let alle andre vere utanfor. Han gjer som ein som inderleg ynskjer at det skal kome ei kvit kule ut av urna, og førebyggjande støttar dette resultatet ved ikkje å leggje andre enn kvite kuler i urna. Han innskrenkar nemleg omfanget av undersøkinga si av substansen til bytteverdien frå første stund til «varene», idet han fattar dette omgrepet, utan akkurat å definere det omhugsamt, i alle fall trangare enn omgrepet «gode» og avgrensar det til arbeidsprodukt i motsetning til naturgåver. No er det jo openbert: dersom byttet verkeleg tyder ei likestilling som føreset at det finst eit «felles av same storleik», så må dette felles kunne søkjast og finnast hos alle godeslag som trer inn i bytte; ikkje berre hos arbeidsprodukt, men også hos naturgåver som grunn og jord, tømmer på rot, vasskrefter, kolleier, steinbrot, petroleumsførekomstar, mineralvatn, gullgruver og liknande.² Å utelukke dei bytteverdige gode som ikkje er arbeidsprodukt, ved søket etter det felles som ligg til grunn for bytteverdien, er under desse omstenda ei metodisk dødssynd. Det er ikkje annleis enn om ein fysikar ville utforske grunnen til ein eigenskap felles for alle legemer, til dømes tyngda, ved å sikte eigenskapane til éi einaste gruppe legemer, til dømes dei gjennomsiktige, idet han let alle eigenskapar som er felles for dei gjennomsiktige legema passere revy, for alle dei andre eigenskapane hos dei demonstrerer at dei ikkje kan vere grunnen til tyngda, og på grunnlag av det til slutt forkynner at gjennomsiktigheita må vere årsaka til tyngda!

Utelukkinga av naturgåvene, som sikkert aldri ville ha falle Aristoteles inn, han som er far til tanken om likestillinga i byttet, lèt seg desto mindre rettferdiggjere ettersom visse naturgåver, som grunn og jord, høyrer til dei aller viktigaste gjenstandene for formue og samkvem, og ettersom det heller ikkje på noko vis lèt seg påstå at bytteverdiane ved naturgåver alltid berre blir fastsette heilt tilfeldig og vilkårleg. På den eine sida førekjem tilfeldige prisar også ved arbeidsprodukt, og på den andre sida viser prisane på naturgåver ofte dei tydelegaste forbindingar til faste haldepunkt eller avgjerdsgrunnar. At til dømes kjøpesummen for tomter utgjer eit multiplum av avkastinga deira retta etter den landsvanlege rentefoten, er like kjent som det er sikkert at tømmer på rot eller kol i gruva ved ulik kvalitet eller ved ulik lega med ulike utbringingsforhold ikkje av reint tilfelle oppnår ulik pris, og liknande.

Marx vaktar seg også for å leggje fram nokon uttrykkeleg reie for at og kvifor han frå første stund har utelukka ein del av dei bytteverdige gode frå undersøkinga. Han forstår også her, som så ofte, å gli over dei kinkige stadene i resonnementet sitt med ålglatt dialektisk ferdigheit. Han unngår først å gjere lesaren oppmerksam på at omgrepet hans om «vare» er trangare enn omgrepet om det bytteverdige gode overhovudet. Han førebur ytterst dyktig eit naturleg tilknytingspunkt for den seinare innskrenkinga av undersøkinga til varene gjennom den allmenne frasen, tilsynelatande heilt uskuldig, som er stilt øvst i boka hans, at «rikdomen i dei samfunn der den kapitalistiske produksjonsmåten rår, trer fram som ei veldig vareansamling». Denne setninga er fullstendig gal dersom ein forstår uttrykket vare i den tydinga av arbeidsprodukt som Marx seinare legg i det. For naturgåvene, medrekna grunn og jord, utgjer ein svært vesentleg og ikkje det minste uvesentleg bestanddel av nasjonalformuen. Men den uhildra lesaren glir lett over denne unøyaktigheita, fordi han jo ikkje veit at Marx seinare kjem til å leggje ei langt trangare tyding i uttrykket vare.

Heller ikkje i det følgjande blir dette gjort klart. Tvert imot, i dei første avsnitta av første kapittel er det vekselvis tale om «ting», om «bruksverdi», om «gode» og om «vare», utan at det blir trekt noko skarpt skilje mellom den siste og dei første. «Nytta av ei ting», heiter det på s. 10, «gjer henne til bruksverdi.» «Varekroppen .. . er ein bruksverdi eller eit gode.» På s. 11 les vi: «Bytteverdien trer fram . . . som det kvantitative forholdet …, der bruksverdiar av éin art blir bytte mot bruksverdiar av ein annan art.» Merk vel, her blir til og med bruksverdien = godet oppgitt som feltet for bytteverdifenomenet. Og med frasen: «La oss sjå på saka nærare», som sikkert ikkje er eigna til å varsle noko hopp over til eit anna, trangare undersøkingsområde, held Marx fram: «Ei einskild vare, til dømes ein quarter kveite, blir bytt i dei mest ulike proporsjonar mot andre artiklar.» Og «La oss vidare ta to varer» osv. I same avsnitt vender til og med uttrykket «ting» attende ein gong til, og det nettopp i den for problemet viktige vendinga at «eit felles av same storleik eksisterer i to ulike ting» (som nettopp blir likestilte med kvarandre i byttet).

På den følgjande sida 12 gjennomfører derimot Marx søket etter det «felles» berre for «bytteverdien til varene», utan med eitt einaste ord å gjere merksam på at han dermed vil ha innskrenka undersøkingsfeltet til ein del av dei bytteverdige tinga³. Og straks på den neste sida, s. 13, blir innskrenkinga forlaten att, og det resultatet som akkurat er vunne for det trangare området varer, blir nytta på den vidare kretsen av bruksverdiane til godene. «Ein bruksverdi eller eit gode har altså berre ein verdi fordi abstrakt menneskeleg arbeid er gjenstandfesta eller materialisert i det.»

Hadde Marx på det avgjerande staden ikkje innskrenka undersøkinga til arbeidsprodukta, men også hos dei bytteverdige naturgåvene søkt etter det felles, så ville det vore handgripeleg at arbeidet ikkje kan vere det felles. Hadde han gjennomført denne innskrenkinga uttrykkeleg og openlyst, så ville han sjølv og lesarane hans ufeilbarleg ha snubla over den grove metodiske feilen, dei ville ha måtta smile av det naive kunststykket der eigenskapen å vere arbeidsprodukt heldig blir destillert ut som felles eigenskap for ein krins, etter at ein på førehand med vilje har skilt ut av han alle dei bytteverdige tinga som av natur like så vel høyrer med der, men som ikkje er arbeidsprodukt. Kunststykket let seg berre gjere slik som Marx gjorde det, ubemerka, med ei dialektikk som raskt og lett gled over det kinkige punktet. Idet eg uttrykkjer den oppriktige beundringa mi for den ferdigheita som Marx med forsto å presentere ein slik feilaktig framgangsmåte som akseptabel, kan eg naturlegvis likevel berre fastslå at framgangsmåten var fullkomment feilaktig.

Men la oss sjå vidare. Med kunststykket vi nettopp har skildra, hadde Marx riktig nok berre oppnådd at arbeidet overhovudet kunne tre inn i konkurransen. Gjennom den kunstige innsnevringa av kretsen var det overhovudet først blitt ein «felles» eigenskap for denne snevre kretsen. Men ved sida av det kunne jo òg andre eigenskapar kome i betraktning som felles. Korleis blir så desse andre konkurrentane stukne ut?

Det skjer ved to ytterlegare tankeledd, som kvart berre omfattar nokre få ord, men som i desse inneheld ein av dei grovaste logiske feil.

I det første leddet utelukkar Marx alle «geometriske, fysiske, kjemiske eller andre naturlege eigenskapar ved varene». For «deira legemlege eigenskapar kjem overhovudet berre i betraktning i den mon dei gjer dei nyttige, altså til bruksverdiar. På den andre sida er byteforholdet mellom varene openbert kjenneteikna ved abstraksjonen frå deira bruksverdiar». For «innanfor det (byteforholdet) gjeld ein bruksverdi akkurat like mykje som kvar annan, når han berre er til stades i tilbørleg proporsjon» (I. 12).

Til å illustrere dette argumentet bed eg om lov til å bruke dei same orda som eg skreiv ned for 12 år sidan i mi «Geschichte und Kritik der Kapitalzinstheorien» (s. 435 f.).

«Kva ville Marx ha sagt til følgjande argumentasjon? Ved ei operascene har tre framifrå songarar, ein tenor, ein bass og ein baryton, kvar ei løn på 20000 fl. Ein spør: kva er den felles omstenda som gjer at dei blir stilte likt i løn? og eg svarar: I lønsspørsmålet gjeld ei god røyst akkurat like mykje som kvar anna, ei god tenorrøyst like mykje som ei god bass- eller god barytonrøyst, når ho berre overhovudet er til stades i tilbørleg proporsjon. Følgjeleg abstraherer ein ‘openbert’ i lønsspørsmålet frå den gode røysta, følgjeleg kan den gode røysta ikkje vere den felles årsaka til den høge lønna. — At denne argumentasjonen er falsk, er klårt. Like klårt er det likevel at Marx’ slutning, som han er kopiert etter, ikkje er ei hårsbreidd riktigare. Båe lid av same feil. Dei forvekslar abstraksjon frå ei omstende overhovudet med abstraksjon frå dei spesielle modalitetane denne omstenda opptrer under. Det som i vårt eksempel er likegyldig for lønsspørsmålet, er openbert berre den spesielle modaliteten den gode røysta syner seg under, anten som tenor, som bass eller som barytonrøyst, men slett ikkje den gode røysta overhovudet. Og på same måte blir det for byteforholdet til varene riktig nok abstrahert frå den spesielle modaliteten som bruksverdien til varene kan syne seg under, anten varen tener til næring, bustad, klede osv., men slett ikkje frå bruksverdien overhovudet. At ein ikkje abstraherer frå den siste utan vidare, kunne Marx allereie ha teke av det at det jo ikkje kan finnast nokon bytteverdi der ein bruksverdi ikkje er til stades, ein kjensgjerning som Marx sjølv gong på gong er nøydd til å erkjenne.»⁴

Endå verre er det fatt med det neste leddet i bevisføringa. «Ser ein bort frå bruksverdien til varelekamane» — held Marx ordrett fram — «så blir det berre éin eigenskap att, den å vere arbeidsprodukt.» Verkeleg? spør eg i dag, slik eg spurde for 12 år sidan: berre éin eigenskap att? Blir det ikkje t.d. òg att den eigenskapen som bytteverdige gode har felles, at dei er sjeldne i forhold til behovet? Eller at dei er gjenstand for etterspørsel og tilbod? Eller at dei er tileigna? Eller at dei er «naturprodukt»? For at dei i like høg grad er natur- som arbeidsprodukt, seier ingen tydelegare enn Marx sjølv, når han ein gong uttaler: «Varelekamane er sambindingar av to element, naturstoff og arbeid.» Eller er det ikkje òg ein eigenskap felles for bytteverdiane at dei fører til kostnader for dei som frambringar dei — ein eigenskap som Marx hugsar så nøyaktig i tredje bind?

Kvifor skulle så prinsippet for verdien, spør eg òg i dag igjen, ikkje like godt liggje i ein eller annan av desse felles eigenskapane, i staden for i eigenskapen å vere arbeidsprodukt? For til fordel for den siste har Marx ikkje eingong ført fram eit spor av ein positiv grunn; hans einaste grunn er den negative, at den lykkeleg bortabstraherte bruksverdien ikkje er prinsippet for bytteverdien. Men kjem ikkje denne negative grunnen i heilt same grad til bruk på alle dei andre felles eigenskapane som Marx har oversett?

Ja endå meir! På den same s. 12, der Marx har abstrahert bort innverknaden til bruksverdien på bytteverdien med den grunngjevinga at ein bruksverdi gjeld like mykje som kvar annan når han berre er til stades i tilbørleg proporsjon, fortel han oss følgjande om arbeidsprodukta: «Likevel er òg arbeidsproduktet allereie forvandla i handa på oss. Abstraherer vi frå bruksverdien til det, så abstraherer vi òg frå dei legemlege bestanddelane og formene som gjer det til bruksverdi. Det er ikkje lenger bord eller hus eller garn eller noko anna nyttig ting. Alle dei sanselege skapnadene til det er utsletta. Det er heller ikkje lenger produktet av snikkararbeid eller byggearbeid eller spinnearbeid eller noko anna bestemt produktivt arbeid. Med den nyttige karakteren til arbeidsprodukta forsvinn den nyttige karakteren til dei arbeida som er framstilte i dei, det forsvinn altså òg dei ulike konkrete formene for desse arbeida; dei skil seg ikkje lenger frå kvarandre, men er alle saman reduserte til likt menneskeleg arbeid, abstrakt menneskeleg arbeid.»

Kan ein seie tydelegare og uttrykkelegare at det for byteforholdet ikkje berre er éin bruksverdi, men òg éi art arbeid og arbeidsprodukt som «gjeld akkurat like mykje som kvar annan, når han berre er til stades i tilbørleg proporsjon»? At med andre ord nøyaktig det same faktum som Marx nettopp har grunngjeve utelukkingsdommen sin mot bruksverdien på, òg gjeld med omsyn til arbeidet? Arbeid og bruksverdi har ei kvalitativ og ei kvantitativ side. Så godt som bruksverdien som bord, hus eller garn er kvalitativt ulik, så godt er arbeidet det som snikkararbeid, byggearbeid eller spinnearbeid. Og så godt som ein kan samanlikne arbeid av ulik art etter mengd, akkurat så godt kan ein samanlikne bruksverdiar av ulik art etter storleiken på bruksverdien. Det er absolutt uforståeleg kvifor det identiske faktum for den eine konkurrenten skal føre til utelukking, for den andre til kroning med prisen! Viss Marx tilfeldigvis hadde snudd rekkjefølgja i undersøkinga, så kunne han med nøyaktig det same slutningsapparatet som han utelukka bruksverdien med, ha utelukka arbeidet, og så igjen med det same slutningsapparatet som han kronte arbeidet med, ha proklamert bruksverdien som den einaste attverande og dermed søkte felles eigenskapen og erklært verdien for ei «bruksverdi-gelé». Eg trur det kan hevdast, ikkje på spøk, men i full alvor, at i dei to avsnitta på s. 12, i det første av dei blir innverknaden frå bruksverdien abstrahert bort og i det andre arbeidet blir demonstrert som det søkte felles, kunne subjekta bytast om med kvarandre utan nokon endring i den ytre logiske riktigheita; at i den uendra setningsbygnaden i første avsnitt kunne arbeidet og arbeidsprodukta setjast inn overalt i staden for bruksverdien, og i bygnaden i det andre bruksverdien overalt i staden for arbeidet!

Slik er logikken og metodikken som Marx fører grunnsetninga si om arbeidet som einaste grunnlag for verdien inn i systemet sitt med. Eg held det for fullstendig utelukka at dette dialektiske hokus pokus for Marx sjølv var grunn og kjelde til overtydinga. Ein tenkjar av Marx’ rang — og eg held han for ei tenkjekraft av aller fyrste rang — kunne, om det for han hadde dreidd seg om først å danne si eiga overtyding og først verkeleg å søkje den faktiske samanhengen mellom tinga med fritt, uhilda blikk, heilt umogleg frå fyrste stund ha søkt på ein så krokut og unaturleg veg, han kunne heilt umogleg av reint uheldig tilfelle ha ramla etter kvarandre inn i alle dei skildra logiske og metodiske feila og som naturleg vaksen, ikkje føreutvitt og ikkje føreutsett resultat av ein slik forskingsveg ha ført heim læra om arbeidet som einaste verdikjelde.

Eg trur den verkelege samanhengen var ein annan. Eg tvilar overhovudet ikkje på at Marx verkeleg og ærleg var overtydd om tesen sin. Men grunnane til overtydinga hans er ikkje dei han har skrive inn i systemet. Det var vel overhovudet fleire inntrykk enn grunnar.

Framfor alt inntrykka av autoritet. Smith og Ricardo, dei store autoritetane, hadde jo, som ein i alle fall den gongen trudde, lært den same setninga. Grunngjeve hadde dei ho riktig nok like lite som Marx, men berre postulert ho ut frå visse allmenne, uklåre inntrykk. Tvert imot, der dei såg nærare etter, og for område der ei nærare gransking ikkje let seg unngå, har dei uttrykkeleg motsagt ho. For den utvikla empiriske samfunnsøkonomien har Smith, akkurat som Marx i sitt tredje bind, lært at verdiane og prisane graviterer mot eit kostnadsnivå som utover arbeidet òg omfattar ei gjennomsnittleg kapitalavkastning, og Ricardo har i den kjende seksjon IV i kapittelet «On value» likeins med all tydelegheit og uttrykkelegheit gjort greie for at ved sida av det umiddelbare og det mellomliggjande arbeidet òg storleiken og varigheita av kapitalinvesteringa har ein bestemmande innverknad på verdien av gode. For å kunne henge ved den filosofiske yndlingstanken om arbeidet som den «sanne» kjelda til verdien utan synleg motsigelse, måtte dei flykte med han inn i eventyrlandet og eventyrtida, der det enno ikkje fanst nokon kapitalistar og jordeigarar. Her let han seg hevde ugjendriven, fordi ukontrollert. Ikkje kontrollert av røynsla, som det ikkje finst nokon for dette, og ikkje kontrollert av den vitskapeleg-psykologiske analysen, fordi dei gjekk ei slik analyse av vegen — akkurat som Marx: dei grunngav ikkje, dei postulerte som «naturleg» tilstand ei arbeidsverdi-idyll⁵.

I slike stemningar og oppfatningar, som gjennom autoriteten til Smith og Ricardo hadde nådd eit enormt, om enn ikkje ubestridt omdømme, trådte Marx inn som arving. Og som glødande sosialist trudde han gjerne på dei. Inga under at han overfor ein tanke som var så høveleg til å støtte hans økonomiske verdsåskoding, ikkje forhaldt seg meir skeptisk enn ein Ricardo, som han jo høgst måtte gå imot. Inga under heller at han ikkje let dei motstridande utsegnene hos klassikarane eggje seg til kritisk tvil mot læra om arbeidsverdi, men berre tolka dei som forsøk frå klassikarane på å dra seg unna dei mislikte konsekvensane av ein ubekvem sanning ad ein omveg. Kort sagt, inga under at han på grunnlag av det same materialet som hadde freista klassikarane til deira einsidige, halvt uklåre, halvt motsagde og slett ikkje grunngjevne utsegner, for si eiga del trudde på dei same setningane, men sterkt, ubetinga og med glødande overtyding. For seg sjølv trong han ingen ytterlegare grunnar. Berre for systemet sitt trong han ei formell grunngjeving.

At han ikkje berre kunne lene seg til klassikarane i denne, er forståeleg, for desse hadde jo ikkje grunngjeve noko. At han heller ikkje kunne appellere til røynsla eller freiste ei økonomisk-psykologisk grunngjeving, veit vi, for desse vegane ville openbert ha ført han til det rake motsette av det han ville bevise. Så vende han seg då til den logisk-dialektiske spekulasjonen, som uansett passa åndsretninga hans. Og her galdt det: hjelp kva hjelpe kan! Han visste kva han ville kome fram til og måtte kome fram til, og så knota og skrudde han på dei medgjerlege omgrepa og premissa med beundringsverdig raffinement så lenge, til det føreutviste resultatet verkeleg kom ut i ei utanpå respektabel slutningsform. Kanskje var han ved dette så blenda av overtydingane sine at han slett ikkje la merke til dei logiske og metodiske uhyrelegheitene som nødvendigvis måtte lauve med; kanskje la han merke til dei, men rettferdiggjorde dei for seg sjølv som berre formelle handsrekkingar, for å hjelpe ein sanning som etter hans djupaste overtyding var materielt grunngjeven, til òg å få den systematiske innkledinga som tilkom han: om det kan eg ikkje og kan i dag sannsynlegvis overhovudet ingen lenger døme. Men det eg vil hevde, er at neppe nokon gong elles eit så tenkjekraftig hovud som Marx var, har gjeve frå seg ei så tungt, så vedvarande og så handgripeleg falsk logikk som Marx gjer i den systematiske grunngjevinga av grunntesen sin.

Denne falske tesen vever han no inn i systemet sitt. Med ei beundringsverdig taktisk dugleik, som straks igjen viser seg glimrande i hans næraste steg. Sjølv om han nemleg har avleidd tesen sin under omhyggjeleg unngåing av røynslebeviset utelukkande «frå sinnets djup», let tanken seg likevel ikkje heilt avvise å setje resultatet av denne aprioristiske spekulasjonen på prøve mot røynsla. Ville Marx ikkje sjølv gjere det, så ville sannsynlegvis lesarane hans gjere det på eiga hand. Korleis handlar så Marx?

Han deler. På eitt punkt er inkongruensen mellom tesen hans og røynsla flagrant. Dette punktet tek han, ved å gripe oksen ved hornet, sjølv opp. Han har nemleg som konsekvens av grunnprinsippet sitt lært at verdien av dei ulike varene forheld seg som den arbeidstida som er nødvendig til frambringinga deira (I. 14). No er det sjølv for den flyktige iakttakaren openbert at denne setninga ikkje held stikk overfor visse kjensgjerningar, at t.d. dagsproduktet til ein biletthoggar, ein kunstsnikkar, ein fiolinbyggjar, ein maskinbyggjar osv. visseleg ikkje har ein like stor, men ein langt høgare verdi enn dagsproduktet til ein vanleg handverkar eller fabrikkarbeidar, sjølv om det i begge er «legemleggjort» like mykje arbeidstid. Marx tek no sjølv opp desse kjensgjerningane med ei meisterleg dialektisk vending. Han tek dei til etterretning i ein tone som om dei ikkje inneheldt ein strid mot grunnprinsippet hans, men berre ein lett variant av det, som enno held seg innanfor regelen og berre krev ei viss utdjuping eller nærare fastsetjing av han. Han erklærer nemleg at han som arbeid i tydinga av teoremet sitt vil forstå «forbruk av enkel arbeidskraft», «som i gjennomsnitt kvart vanleg menneske, utan særskild utvikling, har i sin legemlege organisme»; med andre ord «enkelt gjennomsnittsarbeid» (I. 19, tilsvarande allereie I. 13). «Meir samansett arbeid» — held han så fram — «gjeld berre som potensert eller rettare multiplisert enkelt arbeid, slik at ei mindre mengd samansett arbeid er lik ei større mengd enkelt arbeid. At denne reduksjonen stadig går føre seg, syner røynsla. Ei vare kan vere produktet av det mest samansette arbeid, verdien hennar set ho lik produktet av enkelt arbeid og representerer difor sjølv berre ei bestemt mengd enkelt arbeid. Dei ulike proporsjonane som ulike arbeidsarter er reduserte til enkelt arbeid som måleining etter, blir fastsette ved ein samfunnsmessig prosess bak ryggen på produsentane og synest difor å vere gjevne dei ved hevd.»

For ein lesar som fer raskt av garde, kan denne utvegen verkeleg høyrast heilt plausibel ut. Ser ein derimot berre litt kaldblodig og nøkternt til, så snur inntrykket seg til det motsette.

Kjensgjerninga vi har med å gjere, er at produktet av ein dag eller ein time kvalifisert arbeid har ein større verdi enn produktet av ein dag eller ein time enkelt arbeid, at t.d. dagsproduktet til ein biletthoggar i verdi står lik fem dagsprodukt av ein steinknuser. No har Marx lært at tinga som i byttet blir sette lik kvarandre, må innehalde «noko felles av same storleik», og dette felles skal vere eit arbeid og ei arbeidstid. Arbeid overhovudet? Det let dei første, allmenne utgreiingane til Marx fram til s. 13 gjette, men det ville openbert ikkje treffe: for fem dagars arbeid er visseleg ikkje «same storleik» som éin dags arbeid. Difor seier Marx no ikkje lenger arbeid utan vidare, men «enkelt arbeid»: det felles skal altså vere innhaldet av like mykje arbeid av ei bestemt art, nemleg enkelt arbeid.

Men det treffer, kaldblodig sett, endå mindre, for i biletthoggarens produkt er det overhovudet slett ikkje legemleggjort noko «enkelt arbeid», enn seie enkelt arbeid av same mengd som i fem dagsprodukt av ein steinknuser. Den nøkterne sanninga er at dei to produkta legemleggjer ulike artar av arbeid i ulik mengd, og det er jo, som kvar upartisk vil innrømme, det uttalte motsette av det faktum som Marx krev og må hevde: at dei nemleg legemleggjer arbeid av same art i lik mengd!

Riktig nok seier Marx: det samansette arbeidet «gjeld» som multiplisert enkelt arbeid, men «å gjelde» er ikkje «å vere», og teorien går på vesenet til tinga. Sjølvsagt kan menneska i ei eller anna høgd halde ein dags biletthoggararbeid lik fem dagars steinknuserarbeid, slik dei t.d. òg kan halde eit rådyr lik fem harar. Men så lite som ei slik likestilling ville gje statistikaren rett til med vitskapeleg alvor å hevde om eit revir der det finst 100 rådyr og 500 harar, at det var 1000 harar der, så lite har prisstatistikaren eller verditeoretikaren rett til alvorleg å hevde at i dagsproduktet til biletthoggaren er det legemleggjort fem dagar enkelt arbeid, og at dette er den reelle grunnen til at det i byttet blir stilt lik fem dagsprodukt av steinknuseren. Kva ein alt kan bevise når ein tillet seg å hjelpe seg med «å gjelde» og «å la gjelde» der «å vere» sviktar ein, skal eg eit augneblink seinare freiste å illustrere ved eit eksempel som er tilpassa rett på verdiproblemet. Først må eg likevel skyte inn ei anna betraktning.

Marx gjer nemleg på det siterte staden eit forsøk på å rettferdiggjere manøveren sin med «reduksjonen» av samansett til enkelt arbeid, og det ved røynsla. «At denne reduksjonen stadig går føre seg, syner røynsla. Ei vare kan vere produktet av det mest samansette arbeid, verdien hennar set ho lik produktet av enkelt arbeid og representerer difor sjølv berre ei bestemt mengd enkelt arbeid.»

Godt. La oss la det gjelde for augneblinken, og berre sjå litt nærare på kva måte og ved kva faktorar reduksjonsmålestokken for denne av Marx påberopte røynslemessige reduksjonen skal bestemmast. Her støyter vi på den svært naturlege, men for Marx’ teori svært kompromitterande iakttakinga at reduksjonsmålestokken ikkje blir bestemt av noko anna enn dei faktiske byteforholda sjølve. Det er ikkje a priori bestemt eller kan bestemmast ut frå nokon eigenskap som ligg i dei kvalifiserte arbeida, i kva forhold dei ved verdidanninga av produkta sine skal reknast om til enkelt arbeid, men ingenting anna enn den faktiske suksessen, dei faktiske byteforholda avgjer. Marx seier det sjølv: «verdien hennar set ho lik produktet av enkelt arbeid», og han viser til «ein samfunnsmessig prosess» der «bak ryggen på produsentane dei ulike proporsjonane blir fastsette som ulike arbeidsarter blir reduserte til enkelt arbeid som måleining etter», og at desse proporsjonane difor «synest å vere gjevne ved hevd».

Kva tyder under desse tilhøva vising til «verdien» og til «den samfunnsmessige prosessen» som bestemmande faktorar for reduksjonsmålestokken? Ho tyder, sett bort frå alt anna, den nakne, reine sirkelen i forklaringa. Gjenstand for forklaringa skal jo vere bytetilhøva mellom varene, til dømes òg kvifor ein statuett som har kosta ein dags bilethoggararbeid, blir byta mot eit lass pukk som har kosta fem dagars steinknusarbeid, og ikkje kanskje mot ei større eller mindre mengd pukk som kostar ti eller berre tre dagars arbeid. Kva seier Marx oss til forklaring? Bytetilhøvet er dette og inkje anna fordi ein dag bilethoggararbeid nettopp skal reduserast til fem dagar enkelt arbeid. Og kvifor skal han nettopp reduserast til fem dagar? Fordi røynsla viser at han blir redusert slik ved ein samfunnsmessig prosess. Og kva er denne samfunnsmessige prosessen? Den same som skal forklarast: den same som nettopp gjer at produktet av éin dags bilethoggararbeid i verdi blir sett lik produktet av fem dagars alminneleg arbeid. Dersom han i røynda regelmessig vart byta mot produktet av berre tre enkle arbeidsdagar, ville Marx på same måte vise oss til å godkjenne reduksjonsmålestokken 1:3 som den røynslemessige, og byggje forklaringa på han, at og kvifor ein statuett nettopp må byttast mot produktet av tre arbeidsdagar for ein steinknusar, verken meir eller mindre! Kort sagt, det er klårt at vi på denne vegen ikkje får vite noko som helst om den eigentlege årsaka til at produkt av ulike arbeidsarter blir byta mot kvarandre i dette eller hint tilhøvet; dei blir byta slik, seier Marx oss, om enn med litt andre ord, fordi dei røynslemessig blir byta slik!

Eg merkjer i forbifarten at epigonane til Marx, kanskje i erkjenning av den nett skildra sirkelen, har gjort freistnad på å setje reduksjonen av samansett til enkelt arbeid på eit anna, reelt grunnlag. «Det er ikkje ein fiksjon, men eit faktum», seier Grabski⁶, «at ein time samansett arbeid inneheld fleire timar enkelt arbeid.» For ein må, «for å halde seg konsekvent, òg ta omsyn til det arbeidet som vart brukt på å tileigne seg kunstferdigheita». Eg trur det ikkje trengst mange ord for å gjere den fullstendige utilstrekkelegheita òg av denne utvegen openberr. Mot at ein legg den delen av læringsarbeidet som tilhøvesvis fell på utøvingsarbeidet, til utøvingsarbeidet, har eg ingenting å innvende. Men openbert kunne ein berre forklare skilnadene i gyldigheit mellom samansett og enkelt arbeid ut frå dette tillegget dersom storleiken på tillegget svara til storleiken på denne skilnaden. I vårt tenkte tilfelle ville det til dømes berre vere slik at det faktisk stikk fem timar enkelt arbeid i éin time utøvande bilethoggararbeid dersom det for kvar time utøving fall fire timar læring, eller, omrekna til større einingar, dersom ein bilethoggar av dei 50 levåra han vigde yrket sitt, lærande og utøvande, måtte lære i 40 år for å kunne utøve i 10 år. At eit slikt eller berre tilnærma liknande tilhøve finst i røynda, vil vel ingen påstå. Eg vender meg difor frå epigonen sin openbert utilstrekkelege naudhypotese attende til læra åt meisteren sjølv, for å illustrere arten og rekkjevidda av villfaringane hennar ytterlegare med eit døme der den feilaktige slutningsmåten til Marx, slik eg trur, trer fram aller tydelegast.

Med nøyaktig same argumentasjonsmåte kunne ein nemleg òg hevde og forsvare den setninga at prinsippet og målestokken for bytteverdien ligg i stoffinnhaldet til varene, at varene blir byta i tilhøve til den stoffmengda som er forkroppsleg i dei. Ti kilo stoff i den eine vareforma blir byta til einkvar tid mot ti kilo stoff i ei anna varefform. Når ein mot denne påstanden sjølvsagt innvender at ho openbert er falsk, sidan til dømes 10 kilo gull ikkje blir byta mot 10, men mot 40000 kilo jern eller mot endå fleire kilo kol, så repliserer vi etter førebiletet frå Marx: for verdidanninga kjem det an på innhaldet av alminneleg gjennomsnittsstoff. Dette fungerer som måleining. Kvalifiserte, fine, kostbare stoff «gjeld berre som potensert eller heller multiplisert enkelt stoff, slik at ein mindre kvantitet kvalifisert stoff er lik ein større kvantitet enkelt stoff. At denne reduksjonen stadig går føre seg, viser røynsla. Ei vare kan bestå av det mest utsøkte stoff — verdien hennar set ho lik varer danna av alminneleg stoff og representerer difor sjølv berre ein bestemd kvantitet alminneleg stoff.» Ein «samfunnsmessig prosess», kva faktiske eksistens sikkert ikkje kan tvilast på, reduserer stadig til dømes eitt pund rått gull til 40000, eitt pund rått sølv til 1500 pund rått jern. Bearbeidinga av gullet, til dømes ved ein vanleg gullsmed eller ved handa til ein stor kunstnar, gir ytterlegare nyansar i kvalifiseringa av stoffet, som praksis røynslemessig gjer rett ved særskilde reduksjonsmålestokkar. Når difor eitt pund gullbarre blir byta mot jernbarrar på 40000 pund, eller når ein gullpokal forma av Benvenuto Cellini, i same vekt, blir byta mot 4000 000 pund jern, så er dette ikkje eit brot på, men ei stadfesting av setninga at varer blir byta i tilhøve til det «gjennomsnittsstoffet» dei representerer!

Eg trur den uhilda lesaren utan vanskar vil kjenne att dei to ingrediensane i oppskrifta til Marx i desse argumentasjonane: utskiftinga av «å gjelde» med «å vere», og forklaringssirkelen, som ligg i det å hente reduksjonsmålestokken frå dei faktiske bytetilhøva i samfunnet, som nettopp treng forklaring!

Slik har Marx funne seg til rette med den grellaste motseiinga mellom kjensgjerningane og teorien hans — dialektisk utan tvil med stor dugleik, i sjølve saka sjølvsagt, slik det ikkje kunne vere annleis, på ein heilt utilstrekkeleg måte.

Attmed dette finst det likevel andre ueinigheiter med den faktiske røynsla, mindre påfallande i grad, nemleg dei som kan utleiast av kapitalinvesteringa sin del i bestemminga av dei faktiske godeprisane, dei same som, slik det er bemerkt ovanfor, Ricardo drøftar i fjerde avsnitt av kapittelet «On value». Overfor desse ueinigheitene slår Marx inn på ei anna retning. Han lukkar augo heilt for dei inntil vidare. Han ignorerer dei i to band. Han gjer som om dei ikkje fanst, ved at han i heile første og andre bandet føresetnadsvis abstraherer dei bort. Han tek nemleg under heile den vidare framstillinga av verdilæra si, og likeins ved utviklinga av merverditeorien sin, alltid utgangspunkt i den delvis stilltiande haldne fast, delvis uttrykkjeleg uttalte «føresetnaden» at varene verkeleg blir byta til verdiane sine, det vil seie nøyaktig i tilhøve til det arbeidet som er forkroppsleg i dei⁷.

Òg denne føresetnadsvise abstraksjonen bind han igjen saman med eit uvanleg dugande dialektisk grep. Det finst nemleg visse faktiske avvik frå den teoretiske regelen som ein teoretikar verkeleg har lov til å abstrahere frå: det er dei tilfeldige og førebelsgåande svingingane i marknadsprisane omkring den regelmessige varige standen deira. Ved slike høve, når han erklærer at han vil abstrahere frå avvik mellom prisar og verdiar, let Marx ikkje vere å leie merksemda til lesaren mot slike «tilfeldige omstende» som ein må «sjå bort frå», som «dei stadige oscillasjonane i marknadsprisane», som «stiginga og fallet jamnar kvarandre ut», og som «reduserer seg sjølve til gjennomsnittsprisen som den indre regelen sin»⁸. Gjennom ei slik vising vinn han bifallet til lesaren for abstraksjonen sin, men at han derved ikkje berre abstraherer frå tilfeldige svingingar, men òg frå heilt faste, varige, typiske «avvik», kvar eksistens rett og slett utgjer ein integrerande bestanddel av sjølve regelen som skal forklarast, blir verande skjult for den lesaren som ikkje ser heilt nøye etter, og han glir uvitande over den metodiske dødssynda til forfattaren.

For ei metodisk dødssynd er det når ein i ei vitskapleg gransking ignorerer det ein skal forklare. No siktar jo merverditeorien til Marx mot ingenting anna enn ei forklaring av kapitalavkastninga i hans meining. Kapitalavkastninga stikk likevel nettopp i dei stadige avvika mellom prisane på varene og beløpet av deira blotte arbeidskostnader. Når ein difor ignorerer desse «avvika», ignorerer ein rett og slett hovuddelen av det som skal forklarast. For 12 år sidan påtalte eg den same metodiske forsømminga både mot Rodbertus, som hadde gjort seg skuldig i ho på same måte, og mot Marx sjølv⁹. Det vere meg tillate å gjenta sluttorda i kritikken min den gongen: «Dei (tilhengjarane av utbyttingsteorien) hevdar lova at verdien av alle varer byggjer på den arbeidstida som er forkroppsleg i dei, for i neste augneblink å angripe alle verdidanningar som ikkje harmonerer med denne “lova”, til dømes verdiskilnadene som fell til kapitalisten som merverdi, som “lovstridige”, “unaturlege”, “urettferdige” og å tilrå at dei blir utrydda. Først ignorerer dei altså unntaket for å kunne proklamere verdilova si som allmenn. Og etter at dei på den måten har lura til seg allmenngyldigheita hennar, blir dei igjen merksame på unntaka for å brennmerkje dei som overtredingar av lova. Denne slutningsmåten er verkeleg ikkje betre enn om ein legg merke til at det finst mange dårar, ignorerer at det òg finst vise menneske, derved kjem til den “allment gyldige lova” at “alle menneske er dårar”, og så krev utrydding av dei vise som “lovstridig” eksisterer!»¹⁰ —

For framstillinga si vann Marx riktig nok ein stor taktisk fordel ved abstraksjonsmanøveren sin. Han har «føresetnadsvis» utelate den forstyrrande verkelegheita frå systemet sitt, og kjem difor, så lenge han kan halde oppe denne utelatinga, ikkje i konflikt med ho. Det gjeld for den attverande, langt største delen av første bandet, for heile andre bandet og òg for første kvartal av tredje bandet. I dette midtløpet av systemet til Marx flyt straumen av dei logiske utviklingane og samankoplingane hans fram med ei verkeleg imponerande lukka heilskap og indre konsekvens. Marx har lov til å føre god logikk her, fordi han ved «føresetnaden» på førehand har brakt kjensgjerningane i samsvar med ideane sine, og difor kan halde seg trufast mot desse utan å støyte mot hine, og der Marx har lov til å føre god logikk, der kan han òg gjere det, og det på meisterleg vis. Desse midtre partia av systemet vil, kor falskt utgangspunktet for det enn måtte vere, ved sin ekstraordinære indre følgjerikdom for alltid slå fast ryktet til forfattaren som ei tenkjekraft av første rang. Og — noko som biverknad sikkert ikkje har komme den praktiske innverknaden til Marx sitt system lite til gode — i løpet av dette lange midtløpet, som i det vesentlege verkeleg er ulasteleg i indre følgjerikdom, vinn dei lesarane som ein gong lukkeleg har komme seg over den tumultariske byrjinga, tid til å leve seg inn i tankeverda til Marx og til å vinne tillit til dei tankegangane som no verkeleg så pent flyt den eine ut av den andre og føyer seg så velordna saman til ei heilskap. Slik er det lesarar som er styrkte i tilliten Marx trer fram for med dei harde tilmutingane han i tredje bandet til slutt ser seg nøydd til å stille.

For kor lenge Marx enn utset det — ein gong må han opne augo for kjensgjerningane i det verkelege livet. Han må endeleg tilstå overfor lesarane sine at varene i det faktiske livet, og det regelmessig og naudsynleg, ikkje blir byta i tilhøve til den arbeidstida som er forkroppsleg i dei, men dels under, dels over dette tilhøvet, alt etter som den investerte kapitalen krev eit mindre eller større beløp av gjennomsnittsprofitt, kort sagt at attmed arbeidstida dannar òg kapitalinvesteringa ein sideordna bestemmingsgrunn for bytetilhøvet mellom varene. Av dette veks det fram to harde oppgåver for Marx. Han må for det første freiste å rettferdiggjere overfor lesarane sine at han i byrjinga og så lenge hadde lært at arbeidet dannar den einaste bestemmingsgrunnen for bytetilhøva; og han må for det andre — noko som kanskje var den endå hardare oppgåva — for dei kjensgjerningane som er fiendtlege mot teorien hans òg levere lesarane sine ei teoretisk forklaring, som openbert ikkje kunne gå opp utan rest i arbeidsverditeorien hans, men på den andre sida heller ikkje skulle motseie henne.

At det ikkje lenger let seg gjere med god, rett logikk ved desse demonstrasjonane, er forståeleg. Vi opplever no motstykket til den forvirra byrjinga av systemet. Der hadde Marx, for å utleie eit teorem som ikkje lét seg utleie på rett veg frå kjensgjerningane, delvis måtta øve vald mot desse, og delvis og hovudsakleg mot logikken, og ta nokre av dei mest utrulege tenkjefeila med på kjøpet. No gjentek situasjonen seg. No støyter kjensgjerningane igjen saman med dei teorema som i to band åleine og difor uforstyrra hadde halde marka, kjensgjerningar som sjølvsagt er like lite sameinlege med dei som i byrjinga. Likevel skal harmonien i systemet haldast oppe. Det kan ikkje skje annleis enn igjen på kostnad av logikken. Vi opplever difor i systemet til Marx det ved første augekast framande, men under dei skildra tilhøva eigentleg heilt naturlege skodespelet at den etter omfanget langt overvegande delen av systemet utgjer eit meisterstykke av streng, sluttna logikk, verdig tenkjekrafta til forfattaren, men at det på to, dessverre nettopp avgjerande, stader er strødd inn parti med utruleg svak og slurvete tankeføring: første gongen heilt i byrjinga, der teorien først skilde lag med kjensgjerningane, og andre gongen etter første kvartal av tredje bandet, der kjensgjerningane igjen blir rykte inn i synskrinsen til lesaren; det er hovudsakleg det tiande kapittelet i tredje bok (s. 151—179) som kjem i betraktning her.

Ein del av dette innhaldet har vi allereie lært å kjenne og døme; det er Marx sitt sjølvforsvar mot innvendinga om motseiing mellom lova om produksjonsprisane og «verdilova»¹¹. Det står no att å kaste eit blikk på den andre oppgåva til kapittelet, på den teoretiske forklaringa som Marx fører teorien om produksjonsprisane, som tek omsyn til dei faktiske tilhøva¹², inn i systemet sitt med. Denne betraktninga leier oss enno til eitt av dei mest lærerike og for systemet til Marx mest karakteristiske punkta: til stillinga til «konkurransen» i systemet hans.

«Konkurransen» er, slik eg allereie ein gong antyda ovanfor, ei slags samlenemning for alle dei psykiske drivkreftene og motiva som marknadspartane let seg leie av i åtferda si, og som på denne måten får innverknad på prisdanninga. Den kjøpelystne har sine motiv som han følgjer ved kjøpet, og som gir han ei viss rettesnor for høgda på den prisen han i byrjinga eller i ytste fall er villig til å by. Og likeins har seljaren og produsenten visse motiv som bestemmer han til å selje varen sin til visse prisar, men ikkje til andre, til å halde fram eller til og med utvide produksjonen sin ved ei bestemd prishøgd, men innstille han ved ei anna høgd. I konkurransen mellom kjøparar og seljarar møtest no alle desse drivkreftene og bestemmingsgrunnane, og den som til forklaring av ei prisdanning viser til konkurransen, viser i grunnen under ei samlenemning til spelet og verknaden av alle dei psykiske motiva og drivkreftene som var leiande hos begge marknadspartar.

Marx er no i alminnelegheit streva etter å anvise konkurransen og kreftene som verkar i han ei så underordna stilling som mogleg i systemet sitt. Han ser forbi henne, eller han søkjer i det minste å setje ned arten og målet av innverknaden hennar kvar og korleis han kan. Det syner seg ved ulike høve på ein drastisk måte.

Først allereie ved utleiinga av arbeidsverdilova hans. Kvar uhilda veit og ser at den innverknaden som den nytta arbeidsmengda i det heile tek på den varige forma til godeprisane — denne innverknaden er riktig nok ikkje av så utelukkande art som verdilova til Marx seier —, berre blir formidla gjennom spelet av tilbod og etterspørnad, det vil seie ved konkurransen. Ved enkeltståande bytte eller ved eit monopol kan det kome til syne prisar som (òg sett bort frå krava frå den investerte kapitalen) står i eit fullstendig misforhold til den forkroppslege arbeidstida. Marx veit sjølvsagt òg det. Men han tek det ikkje opp innleiingsvis, ved utleiinga av verdilova si. Gjorde han det, ville jo det vidare spørsmålet og den vidare granskinga ikkje kunne avvisast, nemleg på kva måte og gjennom kva mellomledd det blant alle motiv og faktorar som blir verksame under flagget til konkurransen, nettopp skal tilkome arbeidstida den einaste utslagsgjevande innverknaden på prishøgda. Og den uunngåelege fullstendige analysen av desse motiva ville ufeilbarleg ha stilt bruksverdien til varene mykje sterkare i framgrunnen enn det passa Marx, synt noko i ei anna belysing og noko endeleg i det heile som Marx i systemet sitt ikkje ville innrømme noka gyldigheit.

Difor glir han ved det høvet då ei systematisk fullstendig grunngjeving av verdilova hans ville ha gjort det til plikta hans å framstille formidlarrolla til konkurransen, i første omgang heilt tigande forbi dette punktet. Seinare nemner han henne riktig nok, men etter stad og måte for omtalen ikkje som eit viktig ledd i det teoretiske systemet, men i flyktige, tilfeldige bemerkingar som fører fram kjensgjerninga med nokre få ord, som noko som meir eller mindre forstår seg av seg sjølv, og utan å plage seg med ei djupare grunngjeving.

Mest knapt, trur eg, registrerer Marx desse kjensgjerningane på s. 156 i tredje bandet, der han for at varene skal byttast til prisar som tilnærma svarer til «verdiane» deira, altså den forkroppslege arbeidstida, stiller opp følgjande tre vilkår: 1) at utvekslinga av varene ikkje er ei berre «tilfeldig eller leilegheitsvis»; 2) at varene «på begge sider blir produserte i dei tilnærma til det gjensidige behovet svarande mengdetilhøva, noko den gjensidige røynsla med avsetnaden fører med seg, og noko som slik veks fram som resultat av sjølve den fortsette utvekslinga», og 3) at inkje naturleg eller kunstig monopol set ei av dei kontraherande sidene i stand til å selje over verdien, eller tvingar henne til å selje under han. Altså ein livleg gjensidig konkurranse, som òg allereie har vart lenge nok til å justere produksjonen etter den røynslemessige avsetnaden, det vil seie behovet hos kjøparane, krev Marx her som vilkår for at verdilova hans i det heile skal kunne tre i verksemd. Vi må hugse dette stykket godt.

Ei nærare grunngjeving blir ikkje gitt for henne. Tvert imot, kort etter, og det midt i dei utgreiingane der Marx forholdsvis mest inngåande talar om konkurransen, dens to «sider», etterspurnaden og tilførselen, og deira forhold til prisdanninga, avviser han uttrykkjeleg ei «djupare analyse av desse to samfunnsmessige drivkreftene» som «ikkje på sin plass her»¹³.

Men ikkje nok med det! For å setje tydinga av tilbod og etterspurnad for det teoretiske systemet enda lenger ned, og vel også for å rettferdiggjere at han teoretisk har forsømt desse faktorane, har Marx klekt ut ei eiga, underleg teori, som han, etter at han allereie tidlegare har streifa henne i enkelte antydingar, utviklar på s. 169 og 170 i tredje bind. Han går ut frå at når éin av dei to faktorane veg tyngre enn den andre, til dømes når etterspurnaden overstig tilførselen, eller omvendt, blir det danna uregelmessige marknadspriser, som avvik frå den «marknadsverdi» som utgjer «svingingssentrum» for desse marknadsprisane; og at, omvendt, skal varene seljast til denne sin normale marknadsverdi, så må etterspurnad og tilførsel nettopp dekkje kvarandre. Og til dette knyter han følgjande underlege argumentasjon:

«Når etterspurnad og tilførsel dekkjer kvarandre, sluttar dei å verke …… Når to krefter verkar likt i motsett retning, opphevar dei kvarandre, verkar dei overhovudet ikkje utetter, og fenomen som går føre seg under denne føresetnaden, må forklarast på annan måte enn ved at desse to kreftene grip inn. Når etterspurnad og tilførsel opphevar kvarandre, sluttar dei å forklare noko som helst, verkar dei ikkje på marknadsverdien og lèt oss endå meir i mørkret om kvifor marknadsverdien akkurat uttrykkjer seg i denne pengesummen og ingen annan.» Av forholdet mellom etterspurnad og tilførsel kan ein difor vel forklare «avvika frå marknadsverdien», som blir framkalla ved at den eine krafta overvegar den andre, men ikkje høgda på sjølve marknadsverdien.

At denne underlege teorien passar godt inn i Marx’ system, er openbert. Dersom det for høgda på dei varige prisane ikkje er noko i det heile å forklare ut frå forholdet mellom tilbod og etterspurnad, då var det jo også heilt i orden at Marx i si grunnlegging ikkje brydde seg vidare om desse uvesentlege faktorane, og utan omsvøp førte inn i systemet den faktoren som etter hans meining åleine utøver ein reell innverknad på verdiens høgd, nemleg arbeidet.

Men det er, som eg trur, ikkje mindre openbert at denne underlege teorien er fullstendig gal. Argumentasjonen kviler, som så ofte hos Marx, på eit spel med ord.

Det er heilt riktig at ved sal av ei vare til dens normale marknadsverdi må tilbod og etterspurnad i ein viss meining dekkje kvarandre: det vil seie at til denne prisen blir det verksamt etterspurt like mykje av varen som det blir tilbode. Men dette gjeld ikkje berre ved sal til den normale marknadsverdien, men ved kvar og éin, også ved ein avvikande, uregelmessig marknadspris. Vidare er det kjent for kvar mann, og også for Marx, at tilbod og etterspurnad er elastiske storleikar. Ved sida av den etterspurnaden og tilførselen som faktisk kjem til utveksling, finst det alltid også ein «utelukka» etterspurnad og tilførsel; ei mengd menneske som likeins ønskjer varen for sitt behov, men ikkje vil eller kan by den prisen deira sterkare konkurrentar byr, og ei mengd menneske som likeins ville vere budde til å levere den ønskte varen, men berre til høgare prisar enn dei som kjem i betraktning på den føreliggjande marknaden. Ordet at tilbod og etterspurnad «dekkjer kvarandre», gjeld altså slett ikkje om heile etterspurnaden og tilførselen, men berre om den delen som har hatt framgang. Men det er endeleg også ei kjend sak at marknadens mekanikk nettopp har si oppgåve i utvalet av den delen som har framgang, av den samla etterspurnaden og det samla tilbodet, og at det viktigaste midlet for dette utvalet er prisdanninga. Det kan ikkje kjøpast fleire varer enn det blir selt. Det kan difor frå begge sider berre kome like mange interessentar (eller interessentar for like mykje vare) til å sleppe til. Utveljinga av dette like store talet skjer no ved at prisen automatisk blir rykt opp til ei høgd som utelukkar dei overtalde på begge sider, slik at prisen samtidig er for høg for dei overtalde kjøpelystne og for låg for dei overtalde salslystne. Ved fastsetjinga av denne prishøgda har no ikkje berre dei som slepp til, men også forholda hos dei utelukka søkjarane sin del¹⁴, og allereie av den grunn er det gale å slutte frå likskapen mellom den delen av tilbod og etterspurnad som slepp til, til ei fullstendig oppheving av den verknaden som overhovudet går ut frå tilbod og etterspurnad.

Men det er også gale av ein annan grunn. La oss sjølv gå ut frå at prisdanninga berre har å gjere med den delen av tilbod og etterspurnad som har framgang og som kvantitativt står i likevekt, så er det ei heilt uriktig og uvitskapleg føresetnad at krefter som nettopp held kvarandre i likevekt, difor «sluttar å verke». Tvert imot, verknaden deira er nettopp den oppnådde likevektstilstanden, og når det gjeld å forklare denne likevektstilstanden med alle dens særtrekk, til dei høyrer i framståande grad høgda på det nivået der likevekta vart funnen, så kan dette ikkje, slik Marx meiner, berre skje «på annan måte enn ved at dei to kreftene grip inn», men det kan tvert imot berre skje ved at dei kreftene som held kvarandre i likevekt, grip inn. Slike abstrakte setningar kan elles gjerast mest slåande innlysande ved eit praktisk døme.

Vi lèt ein luftballong stige. Kvar mann veit at luftballongen stig då og difor, når og fordi han er fylt med ein gass som er tynnare enn den atmosfæriske lufta. Men han stig ikkje ut i det grenselause, berre til ei viss høgd, der han så blir svevande, så lenge ikkje andre innverknader, som at gassen strøymer ut osv., endrar forholda. Korleis blir no denne stigehøgda regulert, og av kva faktorar blir ho bestemd? Også det er heilt klart og gjennomsiktig. Tettleiken til den atmosfæriske lufta avtek oppetter. Ballongen stig berre så lenge tettleiken til det luftlaget som til kvar tid omgir han, enno er større enn hans eigen tettleik, og han sluttar å stige når hans eigen tettleik og tettleiken til det omgjevande luftlaget held kvarandre i likevekt. Luftballongen vil altså stige desto høgare, jo mindre tettleiken er til fyllgassen hans, og i jo høgare luftlag den same tettleiksgraden finst i den atmosfæriske lufta. Under desse omstenda er det openbert at forklaringa av stigehøgda slett ikkje kan vinnast på annan måte enn ved å vise til dei innbyrdes tettleiksforholda hos ballongen på den eine sida og den atmosfæriske lufta på den andre.

Men korleis ville saka sjå ut etter Marx’ tankekrins? Ved oppnådd stigehøgd held dei to kreftene, tettleiken til ballongen og tettleiken til den omgjevande lufta, kvarandre nettopp i likevekt. Dei «sluttar difor å verke», «dei sluttar å forklare noko som helst», dei «verkar ikkje på stigehøgda», og vil vi difor forklare den siste, må vi forklare ho «på annan måte enn ved at desse to kreftene grip inn»! Ja, men korleis då?!

Eller, når ei desimalvekt ved veging av eit legeme viser 50 kilo, korleis kan dette utslaget på vekta forklarast? Ved forholdet mellom tyngda til legemet som skal vegast på den eine sida og vekta som blir brukt til vegingen på den andre kan det ikkje, for desse to kreftene held kvarandre nettopp i likevekt ved det aktuelle utslaget, sluttar difor å verke, og av deira forhold kan det slett ikkje forklarast noko, heller ikkje utslaget på vekta!

Eg trur feilgrepet er tydeleg nok, like eins at den same slags feilgrep ligg til grunn for utgreiingane der Marx resonnerer bort innverknaden frå tilbod og etterspurnad på høgda av dei varige prisane. For øvrig, for at det ikkje skal oppstå noko misforståing: det er ikkje på noko vis mi meining at tilvisinga til formelen om tilbod og etterspurnad allereie inneheld ei fullstendig og tilfredsstillande forklaring av dei varige prisane. Tvert imot, mi meining, som eg andre stader ofte og inngåande har lagt fram, går ut på at ein må analysere nøyaktig dei elementa som med dette slagordet berre blir nemnde i grov samanfatning, fastslå nøyaktig arten og målet av deira gjensidige innverknad, og på denne måten også skride fram til erkjenninga av dei elementa som tilkjem ein særskild innverknad nettopp på det varige prisstandpunktet. Men for denne djupare forklaringa er den innverknaden som forholdet mellom tilbod og etterspurnad har på prisdanninga, og som Marx har resonnert bort, eit uunnverleg mellomledd: ho går ikkje utanom det, men fører midt gjennom det.

La oss ta opp tråden att. Vi har ved ulike teikn sett kor sterkt Marx strevar etter i sitt system å la innverknaden frå tilbod og etterspurnad tre i bakgrunnen. No står han ved den underlege vendinga som systemet hans tek etter første fjerdedelen av tredje bind, overfor oppgåva å forklare kvifor varenes varige prisar ikkje gravitrerer mot den legemleggjorde arbeidsmengda, men mot dei «produksjonsprisane» som avvik frå henne.

Som krafta som får dette i stand, forklarer han — konkurransen. Konkurransen jamnar ut dei profittratane som opphavleg er ulike for dei ulike produksjonsgreinene, alt etter den ulike organiske samansetjinga av kapitalane, til ein allmenn gjennomsnittleg profittrate¹⁵, og i samanheng med dette må prisane i det lange løp gravitrere mot dei produksjonsprisane som gir ein lik gjennomsnittsprofitt.

La oss raskt fastslå nokre punkt som er viktige for vurderinga av denne forklaringa.

For det første er det klart at tilvisinga til konkurransen innhaldsmessig ikkje tyder noko anna enn tilvisinga til verksemda til tilbod og etterspurnad. I den passasjen som vi allereie ein gong har ført fram ovanfor, der Marx mest knapt skildrar prosessen med utjamning av profittraten gjennom kapitalanes konkurranse (III. 175 f.), lèt han då også denne prosessen heilt uttrykkjeleg bli «bevirka ved eit slikt forhold mellom tilførsel og etterspurnad at gjennomsnittsprofitten i dei ulike produksjonssfærane blir den same, og verdiane dermed blir forvandla til produksjonsprisar».

For det andre står det fast at det i denne prosessen ikkje dreier seg om blott svingingar omkring gravitasjonssentrumet som svarer til verditeorien i dei to første binda, nemleg den legemleggjorde arbeidstida, men om den endelege bortdrivinga av prisane til eit anna, varig gravitasjonssentrum, nemleg produksjonsprisen.

Og no trengjer spørsmål seg på spørsmål.

Dersom forholdet mellom etterspurnad og tilførsel etter Marx overhovudet ikkje kan øve nokon verknad på høgda av den varige prisen, korleis kan då «konkurransen», som er identisk med nettopp dette forholdet, vere krafta som forskyv høgda av dei varige prisane frå «verdiane» sitt nivå til produksjonsprisane sitt nivå, som avvik så langt frå det?

Kjem det ikkje i denne påkrevde og teorimotstridande påkallinga av konkurransen som Deus ex machina, som driv dei varige prisane frå det teorimessige gravitasjonssentrumet i den legemleggjorde arbeidsmengda over til eit anna gravitasjonssentrum, snarare ufrivillig fram ei innrømming av at dei «samfunnsmessige drivkreftene» som styrer det faktiske livet, rommar og gjer gjeldande nokre slags elementære grunnar til bestemming av bytteforholda som ikkje let seg redusere til arbeidstid, og at analysen i den opphavlege teorien, som ikkje destillerte ut noko anna enn arbeidstid som det som ligg til grunn for bytteforholda, dermed var ufullstendig og ikkje svarte til kjensgjerningane?

Og vidare: Marx har sjølv sagt oss, og vi har vel lagt oss denne passasjen på minnet¹⁶, at varene berre då blir bytte om lag til sine verdiar når det består ein livleg konkurranse; han har altså den gongen påkalla konkurransen som ein faktor som har tendens til å drive prisane på varene mot deira «verdiar». Og no lærer vi konkurransen å kjenne som ei kraft som tvert imot driv prisane på varene bort frå deira «verdiar» og mot produksjonsprisane! (Finst det ei forsoning for desse utsegnene, som dessutan finst i eitt og same kapittel, det tiande kapittel i tredje bind, som truleg er bestemt til ei fatal ære? Og om Marx kanskje skulle ha meint å finne forsoninga i at den eine setninga gjeld for urtilstandar, den andre for det utvikla moderne samfunnet — må vi då ikkje halde han føre at han i første kapittel av sitt verk ikkje har innleidd si arbeidsverditeori ut frå forholda i ein robinsonade, men ut frå forholda i samfunn «kor den kapitalistiske produksjonsmåten rår», og kor «rikdomen trer fram som ei umåteleg varesamling»? Og krev han ikkje også i heile sitt verk at vi skal sjå og døme forholda i våre moderne samfunn i lys av hans arbeidsteori? Men spør vi kor etter hans eigne utsegner gyldigheitsområdet for hans verdilov i det moderne samfunnet skal søkjast, så søkjer vi heilt forgjeves. For anten består det inga konkurranse: då blir varene overhovudet ikkje bytte etter sine verdiar, ifølgje Marx III. 156 ff.; eller konkurransen verkar: då blir dei endå mindre bytte etter sine verdiar, men etter sine produksjonsprisar, ifølgje Marx III. 176!

Slik hopar det seg i det illevarslande tiande kapittel opp motsigelse på motsigelse. Eg vil ikkje forlengje den allereie så langt utspunne undersøkinga ved også å telje opp alle dei mindre motsigelsene og unøyaktigheitene som dette kapittelet kryr av. Eg trur at kvar den som les dette kapittelet utan fordomar, vil få kjensla av at det så å seie er slått ut av sin art. I staden for den strenge, pregnante, forsiktige uttrykksmåten, i staden for den jernfaste logikken som vi er vande med frå glanspartia i Marx’ verk, finn vi her uvisse og eit ustødig vesen, ikkje berre i argumentasjonen, men sjølv i bruken av dei tekniske uttrykka. Kor påfallande er til dømes den stadig skiftande oppfatninga av etterspurnad og tilførsel, som snart heilt riktig blir tekne i betraktning som elastiske storleikar med intensitetsskilnader, snart derimot, etter det dårlegaste mønster frå ei for lengst overvunnen «vulgærøkonomi», som enkle kvantitetar; eller kor utilfredsstillande og lite konsekvent er framstillinga av kva faktorar som styrer marknadsverdien når dei ulike partia av den varemengda som kjem på marknaden, er frambrakte under ulike produksjonsvilkår, og liknande.

Årsaka til dette fenomenet kan ikkje berre finnast i at dette kapittelet vart skrive av den aldrande Marx, for det finst også i seinare delar mangen praktfullt skriven utgreiing. Også [uleselig] må dette illevarslande kapittelet, som det jo allereie i første bind var strødd inn dunkle tilvisingar om¹⁷, ha vore tenkt ut tidleg. Men Marx skriv her forvirra og vaklande fordi han ikkje fekk skrive klart og skarpt utan å kome i open motsigelse og tilbakekalling. Hadde han her, der han tok utgangspunkt i dei verkelege bytteforholda som kan observerast i det faktiske livet, kasta lys inn i dei med same alvor og same grundigheit som han i to bind fylgde hypotesen sin om arbeidsverdien ut til dens ytterste logiske konsekvensar; hadde han her gitt slagordet om «konkurransen» eit vitskapleg innhald ved ei omhyggeleg økonomisk-psykologisk analyse av dei «samfunnsmessige drivkreftene» som kjem til verksemd under dette samlenamnet, hadde han her ikkje kvilt og teke ro så lenge noko mellomledd ikkje var oppklart, noka konsekvens ikkje fylgd til ende, eller noko forhold verka dunkelt eller motsigelsesfullt — og nesten kvart ord i hans noverande tiande kapittel oppmodar til ei slik djupare utforsking eller oppklaring — då ville han steg for steg vorte driven til å stille opp eit innhaldsmessig heilt anna system, og den opne motsigelsen og tilbakekallinga av hovudsetningane i hans opphavlege system hadde ikkje kunna unngåast. Ho kunne berre unngåast ved tilsløring, ved uklarheit og mørkret — det må Marx, om han ikkje visste det, så i det minste instinktivt ha kjent, då han uttrykkjeleg avviste den «djupare analysen av dei samfunnsmessige drivkreftene».

Og dermed, trur eg, er også alfa og omega i alle Marx’ feilgrep, motsigelser og uklarheiter nemnd. Systemet hans har inga solid, samanhengande kjensle med kjensgjerningane. Verken ved sunn empiri eller ved ei solid økonomisk-psykologisk analyse har Marx vunne grunnlaget for systemet frå kjensgjerningane, men han byggjer det på ingen fastare grunn enn den til ein stivlinne dialektikk. Det er den store synda som Marx legg i vogga på systemet sitt. Av henne spring alt vidare med naudsyn. Systemet er ordna i ei viss retning, kjensgjerningane løper i ei anna og kjem systemet snart her, snart der i vegen. Då avlar arvesynda kvar gong ny synd. Anstøyten skal ikkje bli openberr: då hyller ein anten saka i mørkret eller uklarheit, eller ein bøyer og vrir med liknande dialektiske kunster som i byrjinga, eller, der alt dette ikkje hjelper, ein motseier seg sjølv. Det er teiknet som tiande kapittel i Marx’ tredje bind står under: det ber med seg den lenge utsette vonde hausten, som måtte vekse fram av den vonde såinga!