Om produksjonen av tryggleik

Det er to måtar å sjå på samfunnet på. Ifølgje somme har inga uforanderleg lov frå Forsynet styrt danninga av dei ulike menneskelege samanslutningane; dei er organiserte på ein reint kunstig måte av opphavlege lovgjevarar, og kan følgjeleg endrast eller lagast om av andre lovgjevarar etter kvart som samfunnsvitskapen gjer framsteg. I dette systemet spelar regjeringa ei stor rolle, for det er regjeringa, som forvaltar av autoritetsprinsippet, som har til oppgåve å endre, å lage om samfunnet dag for dag.

Ifølgje dei andre er samfunnet derimot eit reint naturleg faktum; som jorda som ber det, rører det seg i kraft av allmenne lover som finst frå før. I dette systemet finst det, strengt teke, ingen samfunnsvitskap; det finst berre ein økonomisk vitskap som studerer den naturlege organismen til samfunnet og viser korleis denne organismen verkar.

Kva som i dette siste systemet er funksjonen til regjeringa og den naturlege organiseringa av henne, det er det vi har sett oss føre å undersøkje.

For å definere og avgrense funksjonen til regjeringa godt, må vi først undersøkje kva samfunnet er og kva som er føremålet med det. Kva naturleg drift lyder menneska når dei slår seg saman i samfunn? Dei lyder drifta eller, for å tale meir nøyaktig, instinktet til selskapelegheit. Menneskeslekta er i sitt vesen selskapeleg. Som bevrane, og i allmenta som dei høgare dyreartane, blir menneska drivne av instinkt til å leve i samfunn.

Kva er eksistensgrunnen til dette instinktet?

Mennesket kjenner ei mengd behov, og til tilfredsstillinga av dei er det knytt nytingar, medan den manglande tilfredsstillinga påfører det lidingar. No kan det, åleine og isolert, berre på ein ufullstendig, utilstrekkeleg måte sørgje for desse behova som uavlateleg melder seg. Selskapelegheitsinstinktet fører det nærare likemennene sine, driv det til å setje seg i samband med dei. Då oppstår det, under påverknad av interessa til dei individa som slik er førte saman, ei viss arbeidsdeling, nødvendigvis følgd av byte; kort sagt, ein ser det blir grunnlagt ein organisasjon, ved hjelp av han kan mennesket tilfredsstille behova sine langt meir fullstendig enn det kunne ved å bli verande isolert.

Denne naturlege organisasjonen blir kalla samfunnet.

Føremålet med samfunnet er altså den meir fullstendige tilfredsstillinga av behova til mennesket; middelet er arbeidsdelinga og bytet.

Blant behova til mennesket er det eitt av eit særeige slag, som spelar ei umåteleg rolle i historia til menneskeslekta: det er behovet for tryggleik.

Kva er dette behovet?

Anten dei lever isolerte eller i samfunn, er menneska framfor alt interesserte i å ta vare på livet sitt og fruktene av arbeidet sitt. Om rettferdssansen var allment utbreidd på jorda; om følgjeleg kvart menneske nøgde seg med å arbeide og å byte fruktene av arbeidet sitt, utan å tenkje på å forgripe seg på livet til andre eller på å tileigne seg, ved vald eller list, fruktene av arbeidet til andre menneske; om kvar og ein, med eitt ord, hadde ein instinktiv avsky for kvar handling som skadar nesten, er det sikkert at tryggleiken ville finnast naturleg på jorda, og at ingen kunstig institusjon ville vere nødvendig for å grunnleggje han. Diverre er det ikkje slik. Rettferdssansen synest berre å vere atterhalden for visse opphøgde, eksepsjonelle naturar. Blant dei lågare rasane finst han berre i rudimentær tilstand. Derav dei utallege åtaka som sidan opphavet til verda, sidan Kains og Abels tid, er retta mot liv og eigedom hos menneska.

Derav òg grunnlegginga av innretningar som har til føremål å sikre kvar og ein den fredelege eiga av sin person og sine eigneluter.

Desse innretningane har fått namnet regjeringar.

Overalt, jamvel blant dei minst opplyste folkestammane, møter ein ei regjering, så allment og påtrengjande er behovet for tryggleik som ei regjering dekkjer.

Overalt finn menneska seg i dei hardaste offer heller enn å vere utan regjering, og dermed tryggleik, og ein kan ikkje seie at dei reknar feil når dei handlar slik.

Gå nemleg ut frå at eit menneske uavlateleg er truga på sin person og på sine eksistensmiddel; vil ikkje den første og mest varige uroa til dette mennesket vere å verje seg mot farane som omgjev det? Denne uroa, denne omsuta, dette arbeidet vil nødvendigvis sluke størstedelen av tida til mennesket, så vel som dei mest energiske og verksame evnene i forstanden. Det vil følgjeleg berre kunne vie tilfredsstillinga av dei andre behova sine eit utilstrekkeleg, usikkert arbeid og ei trøytt merksemd.

Jamvel om dette mennesket skulle vere nøydd til å avstå ein svært stor del av tida si, av arbeidet sitt, til den som forplikta seg til å sikre det den fredelege eiga av sin person og sine eigneluter, ville det ikkje likevel tene på å gjere handelen?

Likevel ville den openberre interessa til mennesket ikkje desto mindre vere å skaffe seg tryggleiken til lågast mogleg pris.

Om det finst ei vel fastslått sanning i samfunnsøkonomien, er det denne:

At i alle ting, for alle varer som tener til å dekkje dei materielle eller immaterielle behova hans, er forbrukaren interessert i at arbeidet og bytet held fram med å vere frie, for fridomen til arbeidet og bytet har som nødvendig og varig resultat den størst moglege senkinga av prisen.

Og denne:

At interessa til forbrukaren når det gjeld ei kva som helst vare, alltid må gå føre interessa til produsenten.

No kjem ein, ved å følgje desse prinsippa, til denne strenge konklusjonen:

At produksjonen av tryggleik, av omsyn til forbrukarane av denne immaterielle vara, må halde fram med å vere underlagd lova om den frie konkurransen.

Av dette følgjer:

At inga regjering burde ha rett til å hindre ei anna regjering i å etablere seg i konkurranse med henne, eller til å tvinge forbrukarane av tryggleik til utelukkande å vende seg til henne for denne vara.

Likevel må eg seie at ein hittil har veke tilbake for denne strenge konsekvensen av prinsippet om fri konkurranse.

Ein av dei økonomane som har ført bruken av fridomsprinsippet lengst, herr Charles Dunoyer, meiner «at funksjonane til regjeringane aldri vil kunne falle inn under området for den private verksemda».

Her har vi altså eit klart, openbert unntak frå prinsippet om fri konkurranse.

Dette unntaket er desto meir merkverdig som det er det einaste.

Rett nok møter ein økonomar som set opp fleire unntak frå dette prinsippet; men vi kan trygt hevde at dei ikkje er reine økonomar. Dei verkelege økonomane er i allmenta samde om å seie, på den eine sida, at regjeringa må avgrense seg til å sikre tryggleiken til borgarane; på den andre sida, at fridomen til arbeidet og bytet for alt det andre må vere heil og absolutt.

Men kva er grunnen til unntaket for tryggleiken? Av kva særleg grunn kan ikkje produksjonen av tryggleik overlatast til den frie konkurransen? Kvifor må han leggjast under eit anna prinsipp og organiserast i kraft av eit anna system?

På dette punktet teier meistrane i vitskapen, og herr Dunoyer, som klart har peika på unntaket, undersøkjer slett ikkje kva motiv det stør seg på.

Vi blir følgjeleg leidde til å spørje oss om dette unntaket er grunngjeve, og om det kan vere det i auga til ein økonom.

Det strir mot fornufta å tru at ei vel påvist naturlov toler noko unntak. Ei naturlov gjeld overalt og alltid, eller ho finst ikkje. Eg trur til dømes ikkje at lova om den universelle gravitasjonen, som styrer den fysiske verda, i noko tilfelle og på noko punkt i universet er sett ut av kraft. No ser eg på dei økonomiske lovene som naturlover, og eg har like stor tru på prinsippet om arbeidsdelinga og på prinsippet om fridomen til arbeidet og bytet som eg kan ha på lova om den universelle gravitasjonen. Eg meiner difor at om desse prinsippa kan utsetjast for forstyrringar, toler dei til gjengjeld ikkje noko unntak.

Men om det er slik, må produksjonen av tryggleik ikkje unndragast lova om den frie konkurransen; og om han blir det, lid heile samfunnet skade av det.

Anten er dette logisk og sant, eller så er dei prinsippa den økonomiske vitskapen byggjer på, ikkje prinsipp.

Det er oss altså påvist a priori, oss som har tru på prinsippa i den økonomiske vitskapen, at unntaket som er peika på ovanfor ikkje har nokon rett til å finnast, og at produksjonen av tryggleik, som kvar annan, må vere underlagd lova om den frie konkurransen.

Når denne overtydinga er vunnen, kva står då att for oss å gjere? Det står att å undersøkje korleis det har seg at produksjonen av tryggleik ikkje er underlagd lova om den frie konkurransen, korleis det har seg at han er underlagd andre prinsipp.

Kva er desse prinsippa?

Monopolet sine og kommunismen sine.

Det finst ikkje i verda ei einaste innretning i tryggleiksindustrien, ei einaste regjering, som ikkje er bygd på monopol eller på kommunisme. I det høvet skal vi i forbifarten gjere ein enkel merknad.

Når samfunnsøkonomien like sterkt fordømmer monopolet og kommunismen i dei ulike greinene av menneskeleg verksemd der han hittil har fått auge på dei, ville det ikkje vere underleg, urimeleg, om han godtok dei i tryggleiksindustrien?

Lat oss no undersøkje korleis det har seg at alle kjende regjeringar er underlagde lova til monopolet, eller organiserte i kraft av det kommunistiske prinsippet.

Lat oss først undersøkje kva ein forstår med monopol og med kommunisme.

Det er ei røynslesanning at di meir påtrengjande, di meir nødvendige behova til mennesket er, di større er dei offera det går med på å påleggje seg for å tilfredsstille dei. No finst det ting som førekjem rikeleg i naturen, og som det berre krev eit svært lite arbeid å produsere; men som, fordi dei tener til å stille desse påtrengjande, nødvendige behova, følgjeleg kan få ein byteverdi heilt ute av høve til den naturlege verdien deira. Vi skal nemne saltet som døme. Gå ut frå at ein mann eller ei samanslutning av menn lukkast i å rive til seg produksjonen og salet av salt åleine; det er openbert at denne mannen eller denne samanslutninga vil kunne heve prisen på denne vara langt over verdien hennar, langt over den prisen ho ville ha under systemet til den frie konkurransen.

Ein vil då seie at denne mannen eller denne samanslutninga har eit monopol, og at prisen på salt er ein monopolpris.

Men det er openbert at forbrukarane slett ikkje friviljug vil gå med på å betale den urimelege overprisen til monopolet; ein må tvinge dei til det, og for å tvinge dei må ein bruke makt.

Kvart monopol stør seg nødvendigvis på makta.

Når monopolistane sluttar å vere sterkare enn forbrukarane dei utbyttar, kva skjer då?

Alltid endar monopolet med å forsvinne, anten valdeleg eller som følgje av ei minneleg semje. Kva set ein i staden?

Om dei opprørte forbrukarane, som har reist seg, har teke over utstyret til saltindustrien, er det all sannsynlegheit for at dei vil konfiskere denne industrien til eigen fordel, og at den første tanken deira ikkje vil vere å overlate han til den frie konkurransen, men snarare å drive han i fellesskap, for eiga rekning. Dei vil følgjeleg utnemne ein direktør eller ein styrande komité for drifta av saltverka, som dei vil løyve dei nødvendige midlane til å dekkje kostnadene ved saltproduksjonen; så, ettersom røynsla frå fortida vil ha gjort dei mistenksame, mistruiske; ettersom dei vil frykte at direktøren dei har peika ut skal ta over produksjonen for eiga rekning, og til eigen fordel, ope eller skjult, gjenopprette det gamle monopolet, vil dei velje delegatar, representantar, med oppgåve å løyve dei nødvendige midlane til produksjonskostnadene, å overvake bruken av dei, og å undersøkje om det produserte saltet blir fordelt likt mellom alle dei som har rett på det. Slik vil saltproduksjonen bli organisert.

Denne forma for organisering av produksjonen har fått namnet kommunisme.

Når denne organiseringa berre gjeld éi einaste vare, seier ein at kommunismen er delvis.

Når ho gjeld alle varer, seier ein at kommunismen er fullstendig.

Men anten kommunismen er delvis eller fullstendig, godtek samfunnsøkonomien han ikkje meir enn monopolet, som han berre er ei utviding av.

Er ikkje det som nettopp er sagt om saltet, synleg brukande på tryggleiken; er det ikkje historia om alle monarki og alle republikkar?

Overalt har produksjonen av tryggleik byrja med å vere organisert som monopol, og overalt tenderer han i våre dagar mot å organisere seg som kommunisme.

Her er kvifor.

Blant dei materielle eller immaterielle varene mennesket treng, er inga, bortsett kanskje frå kornet, meir uunnverleg, og inga kan følgjeleg bere ei sterkare monopolavgift.

Inga kan heller så lett falle i monopol.

Kva er nemleg situasjonen til dei menneska som treng tryggleik? Det er veikskapen. Kva er situasjonen til dei som tek på seg å skaffe dei denne nødvendige tryggleiken? Det er styrken. Om det var annleis, om forbrukarane av tryggleik var sterkare enn produsentane, ville dei openbert ikkje søkje hjelpa deira.

No, om produsentane av tryggleik opphavleg er sterkare enn forbrukarane, kan dei ikkje då lett tvinge på desse regimet til monopolet?

Overalt, ved opphavet til samfunna, ser ein altså dei sterkaste, mest krigerske rasane rive til seg den eksklusive styringa av samfunna; overalt ser ein desse rasane rive til seg, innanfor visse meir eller mindre utstrekte område, alt etter talet og styrken deira, monopolet på tryggleik.

Og sidan dette monopolet etter sjølve naturen sin er overlag innbringande, ser ein òg overalt dei rasane som har fått monopolet på tryggleik, kaste seg ut i forbitra kampar for å auke omfanget av marknaden sin, talet på dei tvungne forbrukarane sine, og dermed storleiken på fortenesta si.

Krigen var den nødvendige, uunngåelege følgja av opprettinga av monopolet på tryggleik.

Som ei anna uunngåeleg følgje måtte dette monopolet avle alle dei andre monopola. Ved å undersøkje situasjonen til tryggleiksmonopolistane kunne produsentane av dei andre varene ikkje unngå å innsjå at ingenting i verda var meir fordelaktig enn monopolet. Dei måtte følgjeleg freistast til i sin tur å auke fortenesta i næringa si med same framgangsmåte. Men for å kapre monopolet på vara dei produserte, til skade for forbrukarane, kva trong dei? Dei trong makt. No, denne makta, som var nødvendig for å kue motstanden frå dei råka forbrukarane, hadde dei ikkje. Kva gjorde dei? Dei lånte henne, mot betaling, av dei som hadde henne. Dei bad om og fekk, mot visse avgifter, det eksklusive privilegiet å utøve næringa si innanfor visse fastsette område. Sidan tildelinga av desse privilegia innbrakte gode pengesummar til produsentane av tryggleik, vart verda snart dekt av monopol. Arbeidet og bytet vart overalt hemma, lenkja, og kåra til massane heldt fram med å vere dei elendigaste moglege.

Likevel, etter lange hundreår med lidingar, då opplysninga litt etter litt hadde breidd seg i verda, byrja massane som vart kvelte av dette nettet av privilegium, å reagere mot dei privilegerte og å krevje fridomen, det vil seie opphevinga av monopola.

Det kom då mange semjer. I England, til dømes, kva hende der? Rasen som styrte landet, og som var organisert som eit selskap (føydalismen), med ein arveleg direktør i spissen (kongen) og eit likeins arveleg styre (Overhuset), fastsette opphavleg prisen på tryggleiken han hadde monopol på, til den satsen det passa han å fastsetje. Mellom produsentane av tryggleik og forbrukarane var det inga forhandling. Det var regimet til det frie skjønet. Men i tidas løp, då forbrukarane var blitt medvitne om talet og styrken sin, reiste dei seg mot det reint vilkårlege regimet, og dei oppnådde å få forhandle med produsentane om prisen på vara. For dette føremålet peika dei ut delegatar som samla seg i eit Underhus for å drøfte storleiken på skatten, prisen på tryggleiken. Dei oppnådde slik å bli mindre utpressa. Men sidan medlemene av Underhuset vart utnemnde under umiddelbar påverknad frå produsentane av tryggleik, var forhandlinga ikkje ærleg, og prisen på vara heldt fram med å overstige den naturlege verdien hennar. Ein dag gjorde dei slik utbytta forbrukarane opprør mot produsentane og tok frå dei næringa deira. Dei tok då fatt på å utøve denne næringa sjølve, og dei valde til dette føremålet ein driftsdirektør hjelpt av eit råd. Det var kommunismen som kom i staden for monopolet. Men kombinasjonen lukkast ikkje, og tjue år seinare vart det opphavlege monopolet gjenoppretta. Berre hadde monopolistane den klokskapen ikkje å innføre att regimet til det frie skjønet; dei godtok den frie forhandlinga om skatten, idet dei likevel sørgde for uavlateleg å mute delegatane til motparten. Dei stilte ulike stillingar i tryggleiksadministrasjonen til rådvelde for desse delegatane, og dei gjekk til og med så langt som til å ta opp dei mest innverknadsrike i det øvste rådet sitt. Ingenting kunne visseleg vere klokare enn ei slik framferd. Likevel vart forbrukarane av tryggleik til slutt merksame på desse misbruka, og dei kravde reform av parlamentet. Lenge nekta, vart reforma til slutt vunnen, og sidan den tid har forbrukarane oppnådd ei monaleg letting av byrdene sine.

I Frankrike er monopolet på tryggleik, etter likeins å ha gått gjennom hyppige omskifte og ulike endringar, nettopp blitt styrta for andre gong. Som fordom i England har ein erstatta dette monopolet, som først vart utøvd til fordel for ei kaste, dinest i namnet til ein viss klasse i samfunnet, med fellesproduksjonen. Forbrukarane i sin heilskap, sedde som aksjonærar, har peika ut ein direktør som i ein viss periode har ansvaret for drifta, og ei forsamling som har til oppgåve å kontrollere handlingane til direktøren og administrasjonen hans.

Vi skal nøye oss med å gjere ein enkel merknad om dette nye regimet.

På same måte som monopolet på tryggleik logisk måtte avle alle dei andre monopola, må kommunismen i tryggleiken logisk avle alle dei andre kommunismane.

Det er nemleg eitt av to:

Anten er den kommunistiske produksjonen overlegen den frie produksjonen, eller så er han det ikkje?

Om ja, er han det ikkje berre for tryggleiken, men for alle ting.

Om nei, vil framsteget uunngåeleg bestå i å erstatte han med den frie produksjonen.

Fullstendig kommunisme eller fullstendig fridom, det er alternativet!

Men kan ein tenkje seg at produksjonen av tryggleik blir organisert annleis enn som monopol eller som kommunisme? Kan ein tenkje seg at han blir overlaten til den frie konkurransen?

På dette spørsmålet svarar dei såkalla politiske skribentane samrøystes: Nei.

Kvifor? Det skal vi seie.

Fordi desse skribentane, som særleg steller med regjeringane, ikkje kjenner samfunnet; fordi dei ser på det som eit kunstig verk, som regjeringane uavlateleg har i oppdrag å endre eller lage om.

No, for å endre eller lage om samfunnet, må ein nødvendigvis vere utstyrt med ein autoritet som er overlegen den som dei ulike individa det er sett saman av, har.

Denne autoriteten, som gjev dei rett til å endre eller lage om samfunnet etter eige skjøn, til å rå over personar og eigedomar slik dei finn for godt, hevdar monopolregjeringane å ha frå Gud sjølv; dei kommunistiske regjeringane frå den menneskelege fornufta slik ho viser seg i fleirtalet av det suverene folket.

Men denne overlegne, uimotståelege autoriteten, har monopolregjeringane og dei kommunistiske regjeringane han verkeleg? Har dei i røynda ein autoritet som er overlegen den som frie regjeringar kunne ha? Det er dette det er viktig å undersøkje.

Om det var sant at samfunnet ikkje var naturleg organisert; om det var sant at lovene det rører seg i kraft av, uavlateleg måtte endrast eller lagast om, ville lovgjevarane nødvendigvis trenge ein uforanderleg, heilag autoritet. Som Forsynets vidareførarar på jorda burde dei respekterast nesten på line med Gud. Om det var annleis, ville det ikkje vere umogleg for dei å oppfylle oppdraget sitt? Ein grip nemleg ikkje inn i menneska sine saker, ein tek ikkje på seg å leie dei, å regulere dei, utan dagleg å krenkje ei mengd interesser. Med mindre makthavarane blir sedde på som tilhøyrande eit høgare vesen eller som berarar av eit oppdrag frå Forsynet, gjer dei krenkte interessene motstand.

Derav fiksjonen om den guddomlege retten.

Denne fiksjonen var visseleg den beste ein kunne tenkje seg. Om de lukkast i å overtyde mengda om at Gud sjølv har valt ut visse menn eller visse rasar til å gje samfunnet lover og styre det, vil openbert ingen tenkje på å gjere opprør mot desse utvalde til Forsynet, og alt det regjeringa gjer, vil vere vel gjort. Ei regjering med guddomleg rett er uforgjengeleg.

På eitt vilkår berre: at ein trur på den guddomlege retten.

Om ein nemleg kjem på å tenkje at leiarane for folka ikkje tek imot inspirasjonane sine direkte frå Forsynet sjølv, at dei lyder reint menneskelege tilskundingar, vil glansen som omgjev dei forsvinne, og ein vil uærbødig gjere motstand mot dei suverene avgjerdene deira, slik ein gjer motstand mot alt som kjem frå menneske, med mindre nytten av det er klart påvist.

Difor er det pussig å sjå med kva omhug teoretikarane for den guddomlege retten strevar for å slå fast overmenneskelegheita til dei rasane som er i eige av retten til å styre menneska.

Lat oss til dømes høyre herr Joseph de Maistre:

«Mennesket kan ikkje lage suverenar. I høgda kan det tene som reiskap til å avsetje ein suveren og overgje statane hans til ein annan suveren som alt er fyrste. Elles har det aldri eksistert nokon suveren familie som ein kan tilskrive plebeiisk opphav. Om dette fenomenet skulle vise seg, ville det vere ein epoke i verda.

«… Det står skrive: Det er eg som gjer suverenane. Dette er ikkje ein kyrkjeleg frase, ein metafor frå ein predikant; det er den bokstavlege, enkle og handgripelege sanninga. Det er ei lov i den politiske verda. Gud gjer kongane, i den bokstavlege tydinga av ordet. Han førebur dei kongelege slektene, han mognar dei midt i ei sky som løyner opphavet deira. Deretter stig dei fram krona med ære og heider; dei stiller seg» (Du principe générateur des constitutions politiques, føreordet.)

Etter dette systemet, som lekamleggjer viljen til Forsynet i visse menneske og kler desse utvalde, desse salva i ein nesten guddomleg autoritet, har undersåttane openbert ingen rett; dei må underkaste seg, utan prøving, dekreta til den suverene autoriteten, som om det dreidde seg om Forsynets eigne dekret.

Kroppen er reiskapen til sjela, sa Plutark, og sjela er reiskapen til Gud. Ifølgje skulen for den guddomlege retten skulle Gud velje ut visse sjeler og bruke dei som reiskapar til å styre verda.

Om menneska hadde tru på denne teorien, kunne visseleg ingenting rokke ei regjering med guddomleg rett.

Ulukkelegvis har dei fullstendig slutta å tru på han.

Kvifor?

Fordi dei ein vakker dag kom på å undersøkje og å resonnere, og fordi dei, ved å undersøkje, ved å resonnere, oppdaga at dei styrande ikkje styrte dei betre enn dei kunne ha gjort det sjølve, simple dødelege utan samband med Forsynet.

Den frie prøvinga har sett fiksjonen om den guddomlege retten ut av kurs, i den grad at undersåttane til monarkar eller aristokrati med guddomleg rett ikkje lenger lyder dei meir enn dei trur å ha interesse av å lyde dei.

Har den kommunistiske fiksjonen hatt betre lukke?

Etter den kommunistiske teorien, som Rousseau er øvsteprest for, stig autoriteten ikkje lenger ned ovanfrå, han kjem nedanfrå. Regjeringa bed ikkje lenger Forsynet om han, ho bed dei forsamla menneska om han, nasjonen, éin, udeleleg og suveren.

Her er kva kommunistane, tilhengjarane av folkesuvereniteten, går ut frå. Dei går ut frå at den menneskelege fornufta har makt til å oppdage dei beste lovene, den mest fullkomne organisasjonen som høver for samfunnet; og at det i praksis er som følgje av ein fri debatt mellom motsette meiningar at desse lovene blir oppdaga; at om det ikkje er semje, om det framleis er usemje etter debatten, er det fleirtalet som har rett, sidan det rommar eit større tal på fornuftige individ (desse individa blir sjølvsagt rekna som like, elles rasar stillaset saman); følgjeleg hevdar dei at avgjerdene til fleirtalet må vere lov, og at mindretalet er forplikta til å underkaste seg dei, jamvel om dei skulle krenkje dei mest rotfeste overtydingane og dei kjæraste interessene det har.

Slik er teorien; men har i praksis autoriteten til avgjerdene til fleirtalet verkeleg denne uimotståelege, absolutte karakteren ein tillegg han? Blir han alltid, i alle tilfelle, respektert av mindretalet? Kan han bli det?

Lat oss ta eit døme.

Lat oss gå ut frå at sosialismen lukkast i å breie seg blant arbeidarklassane på landet, slik han alt har breidd seg blant arbeidarklassane i byane; at han følgjeleg er i fleirtal i landet, og at han, ved å dra nytte av denne situasjonen, sender eit sosialistisk fleirtal til den lovgjevande forsamlinga og utnemner ein sosialistisk president; gå ut frå at dette fleirtalet og denne presidenten, utstyrte med den suverene autoriteten, dekreterer, slik herr Proudhon kravde, utskrivinga av ein skatt på tre milliardar på dei rike for å organisere arbeidet til dei fattige; er det sannsynleg at mindretalet fredeleg vil underkaste seg denne urettferdige og absurde, men lovlege, men konstitusjonelle plyndringa?

Nei, utan tvil; det vil ikkje nøle med å underkjenne autoriteten til fleirtalet og å forsvare eigedomen sin.

Under dette regimet, som under det førre, lyder ein altså innehavarane av autoriteten berre i den grad ein trur å ha interesse av å lyde dei.

Noko som fører oss til å hevde at det moralske grunnlaget for autoritetsprinsippet verken er fastare eller breiare under eit regime av monopol eller kommunisme enn det kunne vere under eit regime av fridom.

Gå likevel ut frå at tilhengjarane av ein kunstig organisasjon, monopolistar eller kommunistar, har rett; at samfunnet ikkje er naturleg organisert, og at det uavlateleg kviler på menneska å lage og oppheve lovene som styrer det; sjå då i kva sørgjeleg situasjon verda vil vere. Sidan den moralske autoriteten til dei styrande i røynda berre stør seg på interessa til dei styrte, og desse har ein naturleg tilbøyelegheit til å gjere motstand mot alt som krenkjer interessa deira, må den materielle makta uavlateleg kome den underkjende autoriteten til hjelp.

Monopolistar og kommunistar har elles fullkome forstått denne nødvendigheita.

Om nokon, seier herr de Maistre, prøver å unndra seg autoriteten til dei utvalde til Gud, lat han bli overgjeven til den verdslege armen, lat bøddelen gjere embetet sitt.

Om nokon underkjenner autoriteten til dei utvalde til folket, seier teoretikarane frå skulen til Rousseau, om han gjer motstand mot ei kva som helst avgjerd frå fleirtalet, lat han bli straffa som brotsmann mot det suverene folket, lat skafottet skaffe rett.

Desse to skulane, som tek den kunstige organisasjonen som utgangspunkt, endar altså nødvendigvis ved same mål: terroren.

Lat oss no få lov til å formulere ein enkel hypotese. Lat oss gå ut frå eit samfunn i si fødsel: menneska som utgjer det, gjev seg til å arbeide og å byte fruktene av arbeidet sitt. Eit naturleg instinkt openberrar for desse menneska at deira person, jorda dei bur på og dyrkar, fruktene av arbeidet deira, er deira eigedom, og at ingen utanom dei sjølve har rett til å rå over dei eller røre dei. Dette instinktet er ikkje hypotetisk, det finst. Men sidan mennesket er ein ufullkomen skapning, hender det at denne kjensla for retten kvar einskild har over sin person eller sine eigneluter ikkje finst i same grad i alle sjeler, og at visse individ ved vald eller list forgrip seg på personane eller eigedomane til andre.

Derav nødvendigheita av ein industri som førebyggjer eller slår ned desse urettmessige åtaka frå makta eller lista.

Lat oss gå ut frå at ein mann eller ei samanslutning av menn kjem og seier:

Eg tek på meg, mot betaling, å førebyggje eller slå ned åtak mot personar og eigedomar.

Lat difor dei som vil sikre personane og eigedomane sine mot kvart åtak, vende seg til meg.

Før dei gjer handel med denne produsenten av tryggleik, kva vil forbrukarane gjere?

For det første vil dei undersøkje om han er mektig nok til å verne dei.

For det andre, om han gjev slike moralske garantiar at ein ikkje frå hans side kan frykte noko av dei åtaka han tek på seg å slå ned.

For det tredje, om ingen annan produsent av tryggleik, som gjev like gode garantiar, er viljug til å levere dei denne vara på betre vilkår.

Desse vilkåra vil vere av ulikt slag.

For å vere i stand til å garantere forbrukarane full tryggleik for personane og eigedomane deira, og, i tilfelle skade, å betale dei ut ei godtgjersle i høve til det lidne tapet, vil det nemleg krevjast:

1° At produsenten fastset visse straffer mot dei som forgrip seg på personar og dei som røvar eigedomar, og at forbrukarane går med på å underkaste seg desse straffene i tilfelle dei sjølve skulle gjere overgrep mot personar og eigedomar;

2° At han pålegg forbrukarane visse ulemper som har til føremål å lette oppdaginga av dei som har gjort brotsverk;

3° At han regelmessig krev inn, for å dekkje produksjonskostnadene sine så vel som den naturlege fortenesta i næringa si, ein viss premie, som varierer etter situasjonen til forbrukarane, dei særlege syslane dei gjev seg av med, og omfanget, verdien og arten av eigedomane deira.

Om desse vilkåra, som er nødvendige for utøvinga av denne industrien, høver for forbrukarane, vil handelen bli slutta; om ikkje, vil forbrukarane anten vere utan tryggleik eller vende seg til ein annan produsent.

Om ein no ser på den særeigne naturen til tryggleiksindustrien, vil ein innsjå at produsentane vil vere nøydde til å avgrense kundekrinsen sin til visse territoriale område. Dei ville openbert ikkje få dekt kostnadene sine om dei kom på å halde eit politi i strok der dei berre hadde nokre få kundar. Kundekrinsen deira vil naturleg samle seg rundt setet for verksemda deira. Dei vil likevel ikkje kunne misbruke denne situasjonen til å diktere forbrukarane. I tilfelle av ein urimeleg auke i prisen på tryggleik vil desse nemleg alltid ha høve til å gje kundskapen sin til ein ny entreprenør, eller til naboentreprenøren.

Av dette høvet som er overlate forbrukaren til å kjøpe tryggleik der han finn det for godt, oppstår ein stadig kappestrid mellom alle produsentane, idet kvar einskild strevar for, ved tiltrekkinga av låge prisar eller av ei raskare, meir fullstendig, betre rettspleie, å auke kundekrinsen sin eller å halde på han.

(Forfattarens note, eit sitat frå Adam Smith: «Rettsgebyra, seier han, synest opphavleg å ha vore hovudinntekta for dei ulike domstolane i England. Kvar domstol søkte å dra til seg så mange saker han kunne, og bad ikkje om betre enn å ta til handsaming jamvel dei som slett ikkje fall inn under jurisdiksjonen hans. Kongens benk, innstifta for å døme berre i straffesaker, tok seg av sivile prosessar, idet saksøkjaren hevda at den saksøkte, ved ikkje å yte han rett, hadde gjort seg skuldig i ei eller anna forseing eller eit misbruk. Skattkammerretten, sett til å krevje inn pengane til kongen og tvinge folk til å betale dei, tok seg òg av andre gjeldsplikter, idet klagaren førde fram at dersom han ikkje fekk betalt, kunne han ikkje betale kongen. Med desse fiksjonane kom det ofte an på partane å få seg dømde ved den domstolen dei ville, og kvar domstol streva for å dra så mange saker han kunne til seg, ved den fliten og den upartiskheita han la i avviklinga av prosessane. Den vedunderlege noverande forfatninga til domstolane i England var kanskje opphavleg, i stor grad, frukta av denne kappestriden som livde opp desse ulike dommarane, idet kvar av dei kappast om å bruke på kvart slag urett det raskaste og mest verksame botemiddelet lova tillét.»)

Skulle forbrukaren derimot ikkje vere fri til å kjøpe tryggleik der han finn det for godt, så ser de straks ei vid bane opne seg for vilkårlegheit og dårleg forvaltning. Rettspleia blir kostbar og langsam, politiet plagsamt, den individuelle fridomen sluttar å bli respektert, prisen på tryggleik blir urimeleg skruva opp, ulikt innkravd, alt etter den styrken, den innverknaden den eine eller andre klassen av forbrukarar rår over; assurandørane kastar seg ut i forbitra kampar for å rive forbrukarane frå kvarandre; ein ser, med eitt ord, alle misbruka som heng ved monopolet eller kommunismen, dukke opp på rekkje og rad.

Under regimet til den frie konkurransen sluttar krigen mellom produsentane av tryggleik fullstendig å ha nokon grunn til å finnast. Kvifor skulle dei føre krig mot kvarandre? For å erobre forbrukarar? Men forbrukarane ville ikkje la seg erobre. Dei ville visseleg vakte seg for å la personane og eigedomane sine bli forsikra av menn som utan skruplar hadde forgripe seg på personane og eigedomane til konkurrentane sine. Om ein dristig sigerherre ville tvinge lova si på dei, ville dei straks kalle til hjelp alle dei frie forbrukarane som dette åtaket truga like mykje som dei, og dei ville skaffe seg rett. På same måte som krigen er den naturlege følgja av monopolet, er freden den naturlege følgja av fridomen.

Under eit regime av fridom ville den naturlege organiseringa av tryggleiksindustrien ikkje skilje seg frå organiseringa av dei andre industriane. I dei små kantonane kunne ein einskild entreprenør vere nok. Denne entreprenøren ville la verksemda si gå i arv til sonen sin, eller overdra henne til ein annan entreprenør. I dei store kantonane ville berre eit selskap kunne samle nok ressursar til å utøve denne viktige og vanskelege industrien på forsvarleg vis. Vel leidd kunne dette selskapet lett halde fram, og tryggleiken ville halde fram med det. I tryggleiksindustrien, så vel som i dei fleste andre produksjonsgreiner, ville denne siste organisasjonsforma sannsynlegvis ende med å kome i staden for den første.

På den eine sida ville det vere monarkiet, på den andre republikken; men monarkiet utan monopolet, og republikken utan kommunismen.

På begge sider ville det vere autoriteten godteken og respektert i namnet til nytten, og ikkje autoriteten tvinga på ved terror.

At ein slik hypotese kan verkeleggjerast, det er utan tvil det som vil bli nekta for. Men med fare for å bli kalla utopistar vil vi seie at det ikkje kan nektast for, og at ei merksam gransking av fakta meir og meir vil løyse regjeringsproblemet til fordel for fridomen, på same måte som alle dei andre økonomiske problema. Vi er for vår del fullt overtydde om at det ein dag vil bli danna foreiningar for å krevje regjeringsfridom, slik det er danna foreiningar for å krevje handelsfridom.

Og vi nøler ikkje med å leggje til at når dette siste framsteget er gjennomført, og kvar kunstig hindring for den frie verknaden av naturlovene som styrer den økonomiske verda er forsvunnen, vil situasjonen for dei ulike medlemene av samfunnet bli den best moglege.