Om tanke- og diskusjonsfridomen
Å bringe ei meining til togn er eit ran mot menneskeslekta, anten meininga er sann, falsk eller noko midt imellom. Mill går gjennom alle tre tilfella, frå Sokrates og Kristus til blasfemisakene i si eiga tid, og viser at jamvel ei sann lære døyr som levande overtyding når ho ikkje lenger må forsvarast.
Den tida er vonleg forbi då det ville vere naudsynt å forsvare «pressefridomen» som ei av tryggingane mot eit korrupt eller tyrannisk styre. Vi kan gå ut frå at det no ikkje trengst noko argument mot å tillate ei lovgjevande eller ei utøvande makt, som ikkje har felles interesser med folket, å føreskrive folket meiningar og avgjere kva for læresetningar eller kva for argument det skal få lov til å høyre. Denne sida av spørsmålet er dessutan så ofte og så sigerrikt blitt hevda av tidlegare forfattarar at det ikkje er naudsynt å dvele særskilt ved henne her. Sjølv om Englands lov om pressa den dag i dag er like servil som ho var på Tudor-tida, er det lita fare for at ho faktisk blir sett i verk mot politisk diskusjon, unnateke under ein eller annan forbigåande panikk, når frykt for opprør driv ministrar og dommarar ut av sømda si;1 og i allmenn tyding er det ikkje å frykte, i konstitusjonelle land, at regjeringa, anten ho er fullt ut ansvarleg overfor folket eller ikkje, ofte vil freiste å kontrollere meiningsytringa, unnateke når ho ved å gjere det gjer seg til organ for den allmenne intoleransen hos publikum. Lat oss difor gå ut frå at regjeringa er fullstendig eitt med folket, og aldri tenkjer på å utøve noka tvangsmakt utan i samsvar med det ho oppfattar som røysta til folket. Men eg nektar for at folket har rett til å utøve slik tvang, anten sjølv eller gjennom regjeringa si. Makta sjølv er illegitim. Den beste regjering har ikkje meir krav på henne enn den verste. Ho er like skadeleg, eller meir skadeleg, når ho blir utøvd i samsvar med den offentlege meininga, som når ho blir utøvd i strid med henne. Dersom heile menneskeslekta minus éin hadde éi meining, og berre éin person hadde den motsette meininga, ville menneskeslekta ikkje vere meir rettkomen til å bringe denne eine personen til tagnad enn han, om han hadde makta, ville vere rettkomen til å bringe menneskeslekta til tagnad. Var ei meining ein personleg eigedom utan verdi for andre enn eigaren; var det å bli hindra i å nyte henne berre ein privat skade, ville det gjere ein viss skilnad om skaden vart påført berre nokre få personar eller mange. Men det særeigne vonde ved å bringe ytringa av ei meining til tagnad er at det er eit ran mot menneskeslekta; mot etterslekta så vel som mot den nolevande generasjonen; mot dei som avvik frå meininga, endå meir enn mot dei som held henne. Er meininga rett, blir dei fråtekne høvet til å byte villfaring mot sanning; er ho gal, mistar dei noko som er eit nesten like stort gode: den klårare oppfatninga og det meir levande inntrykket av sanninga som blir frambrakt ved samanstøyten hennar med villfaringa.
Det er naudsynt å sjå på desse to hypotesane kvar for seg, for kvar av dei svarer til ei eiga grein av argumentasjonen. Vi kan aldri vere sikre på at den meininga vi freistar å kvele, er ei falsk meining; og var vi sikre, ville det likevel vere eit vonde å kvele henne.
For det første: Den meininga som ein med autoritet freistar å undertrykkje, kan moglegvis vere sann. Dei som ønskjer å undertrykkje henne, nektar naturlegvis for at ho er sann; men dei er ikkje ufeilbarlege. Dei har ingen autoritet til å avgjere spørsmålet for heile menneskeslekta og stengje alle andre ute frå midla til å dømme. Å nekte ei meining å bli høyrd fordi dei er sikre på at ho er falsk, er å gå ut frå at deira visse er det same som absolutt visse. All knebling av diskusjon er ei antaking om ufeilbarlegheit. Fordømminga av henne kan få kvile på dette allmenne argumentet, som ikkje er dårlegare fordi det er allment.
Uheldigvis for den sunne fornufta til menneskeslekta er det langt frå slik at kjensgjerninga om feilbarlegheita hennar veg like tungt i den praktiske dømmekrafta hennar som ho alltid blir innrømd i teorien; for medan kvar og ein godt veit at han er feilbarleg, er det få som finn det naudsynt å ta nokon førehandsregel mot si eiga feilbarlegheit, eller som godtek den antakinga at ei meining dei kjenner seg svært sikre på, kan vere eitt av døma på den villfaringa dei vedgår å vere utsette for. Eineveldige fyrstar, eller andre som er vane med uavgrensa vørdnad, kjenner vanlegvis denne fullstendige tilliten til sine eigne meiningar om nesten alle emne. Menneske som er lukkelegare stilte, som stundom høyrer meiningane sine bli bestridne og ikkje er heilt uvane med å bli retta på når dei tek feil, set den same uavgrensa liten berre til dei av meiningane sine som blir delte av alle som omgjev dei, eller av dei som dei vanemessig bøyer seg for; for i same grad som eit menneske manglar tillit til si eiga einsame dømmekraft, plar det med blind tillit å kvile på ufeilbarlegheita hos «verda» i allmenn tyding. Og verda tyder for kvart individ den delen av henne som han kjem i kontakt med: partiet hans, sekta hans, kyrkja hans, samfunnsklassen hans; den mannen kan, til samanlikning, kallast nesten liberal og vidsynt for kven ho tyder noko så omfattande som hans eige land eller hans eiga tidsalder. Og trua hans på denne kollektive autoriteten blir slett ikkje rokka av at han er klar over at andre tidsaldrar, land, sekter, kyrkjer, klassar og parti har meint, og enno meiner, det stikk motsette. Han overlèt til si eiga verd ansvaret for å ha rett mot dei avvikande verdene til andre menneske; og det uroar han aldri at det reine tilfellet har avgjort kva for ei av desse talrike verdene som er gjenstand for tilliten hans, og at dei same årsakene som gjer han til anglikanar i London, ville ha gjort han til buddhist eller konfutsianar i Peking. Likevel er det like innlysande i seg sjølv som noka mengd argument kan gjere det, at tidsaldrar ikkje er meir ufeilbarlege enn individ; kvar tidsalder har hatt mange meiningar som seinare tidsaldrar har rekna ikkje berre for falske, men for absurde; og det er like sikkert at mange meiningar som no er allmenne, vil bli forkasta av framtidige tidsaldrar, som det er at mange som ein gong var allmenne, blir forkasta av den noverande.
Den innvendinga som truleg vil bli reist mot dette argumentet, ville venteleg ta ei form om lag som den følgjande. Det ligg ikkje noka større antaking om ufeilbarlegheit i å forby utbreiinga av villfaring enn i noko anna som blir gjort av offentleg styresmakt etter hennar eiga dømmekraft og på hennar eige ansvar. Dømmekraft er gjeven menneska for at dei skal bruke henne. Skal menneska, fordi ho kan brukast feil, få høyre at dei ikkje bør bruke henne i det heile? Å forby det dei meiner er skadeleg, er ikkje å gjere krav på å vere friteken for villfaring, men å oppfylle den plikta som kviler på dei, feilbarlege som dei er, til å handle etter si samvitsfulle overtyding. Skulle vi aldri handle etter meiningane våre fordi desse meiningane kan vere gale, ville vi la alle interessene våre liggje ustelte og alle pliktene våre uoppfylte. Ei innvending som gjeld all åtferd, kan ikkje vere noka gyldig innvending mot nokon bestemt åtferd. Det er plikta til regjeringar og einskildmenneske å danne seg dei sannaste meiningane dei kan; å danne dei med omhug, og aldri tvinge dei på andre med mindre dei er heilt sikre på å ha rett. Men når dei er sikre (kan slike resonnørar seie), er det ikkje samvitsfullheit, men feigskap å vike attende for å handle etter meiningane sine, og tillate at læresetningar som dei ærleg meiner er farlege for velferda til menneskeslekta, anten i dette livet eller i eit anna, blir spreidde omkring utan hinder, fordi andre menneske, i mindre opplyste tider, har forfølgt meiningar som no blir rekna for sanne. Lat oss passe på, kan det seiast, at vi ikkje gjer den same feilen; men regjeringar og nasjonar har gjort feil i andre ting, som ingen nektar for er høvelege gjenstandar for utøving av styresmakt: Dei har lagt på dårlege skattar og ført urettferdige krigar. Bør vi difor ikkje leggje på nokon skatt, og, uansett kva for ein provokasjon, ikkje føre nokon krig? Menneske og regjeringar må handle etter beste evne. Noko slikt som absolutt visse finst ikkje, men det finst ei tryggleik som er tilstrekkeleg for føremåla i menneskelivet. Vi kan, og må, gå ut frå at meininga vår er sann til rettesnor for vår eiga åtferd; og vi går ikkje ut frå meir enn dette når vi forbyr vonde menneske å forderve samfunnet ved å breie ut meiningar som vi reknar for falske og skadelege.
Eg svarer at det er å anta svært mykje meir. Det er den største skilnad mellom å formode at ei meining er sann fordi ho, med alt høve til å bli bestriden, ikkje er blitt gjendriven, og å anta sanninga hennar for ikkje å tillate gjendrivinga. Fullstendig fridom til å motseie og motprove meininga vår er sjølve det vilkåret som gjev oss rett til å anta sanninga hennar med sikte på handling; og på ingen andre vilkår kan eit vesen med menneskelege evner ha nokon fornuftig tryggleik for å ha rett.
Når vi ser på anten historia til meiningane eller den allmenne gangen i menneskelivet, kva skal vi då tilskrive det at den eine og den andre ikkje er verre enn dei er? Visseleg ikkje den ibuande krafta i den menneskelege forstanden; for i kvar sak som ikkje er sjølvinnlysande, finst det nittini personar som er fullstendig ute av stand til å dømme om henne, for kvar éin som er i stand til det; og evna til den hundrande personen er berre relativ; for fleirtalet av dei framståande mennene i kvar einaste tidlegare generasjon hadde mange meiningar som no er kjende som feilaktige, og gjorde eller godkjende talrike ting som ingen no vil forsvare. Korleis kan det då ha seg at det i det store og heile er ei overvekt av fornuftige meiningar og fornuftig åtferd mellom menneska? Dersom denne overvekta verkeleg finst – og det må ho, med mindre menneska sine saker er, og alltid har vore, i ein nesten fortvila tilstand – kjem ho av ein eigenskap ved det menneskelege sinnet, kjelda til alt aktverdig i mennesket, anten som intellektuelt eller som moralsk vesen, nemleg at villfaringane til det lèt seg rette. Mennesket er i stand til å rette feila sine gjennom diskusjon og røynsle. Ikkje gjennom røynsle åleine. Det må vere diskusjon for å vise korleis røynsla skal tolkast. Gale meiningar og gal praksis vik gradvis for kjensgjerning og argument; men kjensgjerningar og argument må, for å ha nokon verknad på sinnet, bli førte fram for det. Svært få kjensgjerningar er i stand til å fortelje si eiga historie utan kommentarar som får fram meininga deira. Sidan heile styrken og verdien til den menneskelege dømmekrafta altså er avhengig av den eine eigenskapen at ho kan rettast når ho tek feil, kan ein berre lite på henne når midla til å rette henne stadig blir haldne for handa. Når det gjeld ein person som dømmekrafta til verkeleg fortener tillit, korleis er ho blitt det? Fordi han har halde sinnet sitt ope for kritikk av meiningane og åtferda si. Fordi det har vore praksisen hans å lytte til alt som kunne seiast mot han; å dra nytte av så mykje av det som var rettkome, og å klårgjere for seg sjølv, og ved høve for andre, feilslutninga i det som var feilaktig. Fordi han har kjent at den einaste måten eit menneske kan nærme seg noko i retning av å kjenne eit emne i heilskap på, er ved å høyre kva som kan seiast om det av personar med alle slags meiningar, og ved å studere alle dei måtane det kan sjåast på av kvar sinnstype. Ingen vis mann har nokon gong vunne visdomen sin på nokon annan måte enn denne; og det ligg heller ikkje i naturen til det menneskelege intellektet å bli vist på nokon annan måte. Den faste vanen med å rette og fullstendiggjere si eiga meining ved å halde henne saman med andre sine, er så langt frå å skape tvil og nøling når ho skal setjast ut i livet, at han er det einaste stabile grunnlaget for ein rettkomen tillit til henne; for sidan han kjenner alt som, i det minste openbert, kan seiast mot han, og har teke stillinga si mot alle motseiarar – vel vitande om at han har søkt etter innvendingar og vanskar i staden for å unngå dei, og ikkje har stengt ute noko lys som kan kastast over emnet frå noko hald – har han rett til å meine at dømmekrafta hans er betre enn dømmekrafta hos nokon person, eller noka mengd, som ikkje har gått gjennom ein liknande prosess.
Det er ikkje for mykje forlangt at det som dei visaste mellom menneska, dei som har best rett til å lite på si eiga dømmekraft, finn naudsynt for å kunne forsvare at dei lit på henne, òg bør underkastast av den brokete samlinga av nokre få vise og mange tåpelege individ som blir kalla publikum. Den mest intolerante av kyrkjer, den romersk-katolske kyrkja, slepper sjølv ved kanoniseringa av ein helgen til ein «djevelens advokat» og lyttar tolmodig til han. Den heilagaste av menneske kan, viser det seg, ikkje få del i posthume æresbevisningar før alt det djevelen kunne seie mot han, er kjent og vege. Om sjølv den newtonske filosofien ikkje fekk lov til å bli dregen i tvil, kunne menneskeslekta ikkje kjenne ein så fullstendig tryggleik for sanninga hans som ho no gjer. Dei oppfatningane vi har best grunnlag for, har inga anna tryggjing å kvile på enn ein ståande invitasjon til heile verda om å prove at dei er grunnlause. Dersom utfordringa ikkje blir teken opp, eller blir teken opp og forsøket mislukkast, er vi framleis langt nok frå visse; men vi har gjort det beste som den noverande tilstanden til den menneskelege fornufta tillèt; vi har ikkje forsømt noko som kunne gje sanninga ein sjanse til å nå oss. Blir kampplassen halden open, kan vi vone at dersom det finst ei betre sanning, vil ho bli funnen når det menneskelege sinnet er i stand til å ta imot henne; og i mellomtida kan vi lite på å ha nådd så nær sanninga som det er mogleg i vår eiga tid. Dette er den graden av visse som eit feilbarleg vesen kan oppnå, og dette er den einaste måten å oppnå henne på.
Underleg er det at menneske innrømmer gyldigheita av argumenta for fri diskusjon, men har innvendingar mot at dei «blir drivne til det ytste», utan å sjå at dersom grunnane ikkje held i eit ytterleggåande tilfelle, held dei ikkje i noko tilfelle. Underleg at dei innbiller seg at dei ikkje går ut frå ufeilbarlegheit, når dei vedgår at det bør vere fri diskusjon om alle emne som i det heile kan vere tvilsame, men meiner at det bør vere forbode å dra eit bestemt prinsipp eller ei bestemt læresetning i tvil fordi det er så sikkert, det vil seie fordi dei er sikre på at det er sikkert. Å kalle ein påstand sikker så lenge det finst nokon som ville nekte for at han er sikker om dei fekk lov, men som ikkje får lov, er å gå ut frå at vi sjølve, og dei som er samde med oss, er dommarar over det sikre, og dommarar utan å høyre den andre parten.
I vår tidsalder – som er blitt skildra som «blotta for tru, men skrekkslegen for skepsis» – der menneska kjenner seg sikre, ikkje så mykje på at meiningane deira er sanne, som på at dei ikkje ville vite kva dei skulle gjere utan dei – blir kravet ei meining har på å bli verna mot offentleg åtak bygd ikkje så mykje på sanninga hennar som på kor viktig ho er for samfunnet. Det finst, blir det hevda, visse oppfatningar som er så nyttige, for ikkje å seie umissande for velværet, at det like mykje er plikta til regjeringar å halde oppe desse oppfatningane som å verne kvar annan av interessene til samfunnet. I eit tilfelle av slik naudsyn, og som ligg så direkte i retninga av plikta deira, kan noko mindre enn ufeilbarlegheit, blir det hevda, gje regjeringar rett til, og jamvel forplikte dei til, å handle etter si eiga meining, stadfesta av den allmenne meininga til menneskeslekta. Det blir òg ofte hevda, og endå oftare tenkt, at berre vonde menneske skulle ønskje å svekkje desse gagnlege oppfatningane; og det kan ikkje vere noko gale, tenkjer ein, i å halde vonde menneske i tøyme og forby det som berre slike menneske skulle ønskje å gjere. Denne tenkjemåten gjer rettferdiggjeringa av innskrenkingar i diskusjonen ikkje til eit spørsmål om sanninga til læresetningane, men om nytten deira; og smigrar seg med at han på den måten slepp unna ansvaret ved å gjere krav på å vere ein ufeilbarleg dommar over meiningar. Men dei som slår seg til ro på denne måten, merkar ikkje at antakinga om ufeilbarlegheit berre er flytt frå eitt punkt til eit anna. Nytten av ei meining er sjølv ei meiningssak: like omstrideleg, like open for diskusjon, og like mykje i behov av diskusjon, som meininga sjølv. Det trengst like mykje ein ufeilbarleg dommar over meiningar for å avgjere at ei meining er skadeleg, som for å avgjere at ho er falsk, med mindre den fordømde meininga får fullt høve til å forsvare seg. Og det går ikkje an å seie at kjettaren kan få lov til å hevde nytten eller uskadelegheita av meininga si, medan han blir forboden å hevde sanninga hennar. Sanninga til ei meining er ein del av nytten hennar. Vil vi vite om det er ønskjeleg eller ikkje at ein påstand blir trudd, er det då mogleg å utelukke spørsmålet om han er sann eller ikkje? Etter meininga ikkje til vonde menneske, men til dei beste menneska, kan inga oppfatning som strir mot sanninga, vere verkeleg nyttig; og kan ein hindre slike menneske i å føre fram dette forsvaret når dei blir skulda for å vere skuldige fordi dei nektar for ei læresetning som dei får høyre er nyttig, men som dei trur er falsk? Dei som står på sida til dei vedtekne meiningane, unnlèt aldri å dra all mogleg fordel av dette forsvaret; ein finn ikkje at dei handsamar spørsmålet om nytten som om det fullstendig kunne skiljast frå spørsmålet om sanninga; tvert imot er det framfor alt fordi læra deira er «sanninga», at kjennskapen til henne eller trua på henne blir rekna for å vere så umissande. Det kan ikkje bli nokon rettferdig diskusjon av spørsmålet om nytten når eit så vesentleg argument kan brukast på den eine sida, men ikkje på den andre. Og faktisk er det slik at når lov eller den offentlege kjensla ikkje tillèt at sanninga til ei meining blir bestriden, er dei like lite tolerante overfor ei nekting av nytten hennar. Det ytste dei tillèt, er ei avdemping av den absolutte naudsynet av henne, eller av den positive skulda ved å forkaste henne.
For fyldigare å kaste lys over skaden ved å nekte meiningar å bli høyrde fordi vi, etter vår eiga dømmekraft, har fordømt dei, vil det vere ønskjeleg å feste diskusjonen til eit konkret tilfelle; og eg vel med vilje dei tilfella som er minst gunstige for meg – der argumentet mot meiningsfridomen, både med omsyn til sanning og med omsyn til nytte, blir rekna for å vere sterkast. Lat dei åtekne meiningane vere trua på ein Gud og på eit liv etter dette, eller kva som helst av dei allment vedtekne morallærene. Å kjempe slaget på slik grunn gjev ein ureieleg motstandar ein stor fordel; for han vil sikkert seie (og mange som ikkje har noko ønske om å vere ureielege, vil seie det for seg sjølve): Er dette dei læresetningane som De ikkje reknar for tilstrekkeleg sikre til å takast under vernet av lova? Er trua på ein Gud ei av dei meiningane som De meiner det er å gå ut frå ufeilbarlegheit å kjenne seg sikker på? Men eg må få lov til å merke at det ikkje er det å kjenne seg sikker på ei læresetning (kva ho enn måtte vere) som eg kallar ei antaking om ufeilbarlegheit. Det er det å ta på seg å avgjere dette spørsmålet for andre, utan å la dei høyre kva som kan seiast på den motsette sida. Og eg fordømmer og forkastar denne påtrengsla ikkje mindre om ho blir sett fram til fordel for mine mest høgtidelege overtydingar. Kor sikker nokon enn måtte vere i overtydinga si, ikkje berre om at ei meining er falsk, men om dei skadelege følgjene hennar – ikkje berre om dei skadelege følgjene hennar, men (for å bruke uttrykk som eg heilt og fullt fordømmer) om umoralen og ugudlegheita hennar; dersom han likevel, i kraft av denne private dømmekrafta, sjølv om ho blir støtta av den offentlege dømmekrafta i landet hans eller hos dei samtidige hans, hindrar meininga i å bli høyrd til sitt forsvar, går han ut frå ufeilbarlegheit. Og så langt frå at antakinga er mindre forkasteleg eller mindre farleg fordi meininga blir kalla umoralsk eller ugudeleg, er dette av alle tilfelle det der ho er mest lagnadstung. Dette er nettopp dei høva då menneska i éin generasjon gjer dei fryktelege feila som vekkjer undringa og avskyen til etterslekta. Det er mellom slike vi finn dei minneverdige døma i historia, då arma til lova er blitt brukt til å rydje ut dei beste menneska og dei edlaste læresetningane; med sørgjeleg hell kva menneska vedkjem, sjølv om nokre av læresetningane har overlevd for (som til spott) å bli påkalla til forsvar for liknande åtferd mot dei som avvik frå dei, eller frå den vedtekne tolkinga av dei.
Menneskeslekta kan knapt for ofte bli minna om at det ein gong fanst ein mann ved namn Sokrates, og at det mellom han og dei rettslege styresmaktene og den offentlege meininga i hans tid fann stad eit minneverdig samanstøyt. Fødd i ei tid og eit land som var rike på individuell storleik, er denne mannen blitt overlevert til oss, av dei som best kjende både han og tida, som den mest dydige mannen i henne; medan vi kjenner han som overhovudet og førebiletet for alle seinare dydslærarar, kjelda like mykje til Platons opphøgde inspirasjon som til Aristoteles’ besindige utilitarisme, «i maestri di color che sanno», dei to urkjeldene til den etiske som til all annan filosofi. Denne anerkjende meisteren for alle dei framifrå tenkjarane som sidan har levd – han som har eit ry som enno veks etter meir enn to tusen år, og som nesten veg opp heile resten av dei namna som gjer fødebyen hans vidgjeten – blei drepen av landsmennene sine, etter ein rettsleg dom, for ugudelegheit og umoral. Ugudelegheit, ved å fornekte dei gudane staten anerkjende; ja, klagaren hans hevda (sjå «Apologien») at han ikkje trudde på nokon gudar i det heile. Umoral, ved at han gjennom læresetningane og undervisninga si var ein «forførar av ungdomen». Det er all grunn til å tru at domstolen i ærlegdom fann han skuldig i desse klagemåla, og dømde den mannen som av alle då fødde truleg hadde gjort seg mest fortent av menneskeslekta, til å døy som ein forbrytar.
For å gå frå dette til det einaste andre dømet på rettsleg urett som det ikkje ville vere eit antiklimaks å nemne etter domfellinga av Sokrates: den hendinga som fann stad på Golgata for noko over atten hundre år sidan. Den mannen som etterlét eit slikt inntrykk av den moralske storleiken sin i minnet til dei som var vitne til livet og talen hans, at atten etterfølgjande hundreår har hylla han som Den allmektige i eigen person, blei vanærande drepen – som kva? Som ein gudsspottar. Menneska tok ikkje berre feil av velgjeraren sin; dei tok han for det stikk motsette av det han var, og handsama han som det uhyret av ugudelegheit som dei sjølve no blir rekna for å vere, på grunn av si handsaming av han. Dei kjenslene som menneskeslekta no ser på desse sørgjelege hendingane med, særleg den siste av dei to, gjer henne ytterst urettferdig i dommen sin over dei ulukkelege aktørane. Desse var, etter alt å dømme, ikkje dårlege menneske – ikkje verre enn menneske vanlegvis er, snarare tvert imot; menneske som i fullt, eller noko meir enn fullt, mål hadde dei religiøse, moralske og patriotiske kjenslene til si tid og sitt folk: nettopp det slaget menneske som til alle tider, vår eiga medrekna, har alle sjansar til å gå gjennom livet ulastelege og respekterte. Øvstepresten som reiv sund kleda sine då dei orda blei sagde som etter alle førestillingane i landet hans utgjorde den svartaste skuld, var etter alt å dømme like oppriktig i si gru og harme som fleirtalet av aktverdige og fromme menn no er i dei religiøse og moralske kjenslene dei vedkjenner seg; og dei fleste av dei som no grøssar over åtferda hans, ville, om dei hadde levd på hans tid og vore fødde som jødar, ha handla nøyaktig som han gjorde. Rettruande kristne som blir freista til å tru at dei som steina dei første martyrane til døde, må ha vore verre menneske enn dei sjølve er, bør hugse at ein av desse forfølgjarane var den heilage Paulus.
La oss leggje til endå eit døme, det mest slåande av alle, dersom tyngda av eit feilsteg blir målt etter visdomen og dygda hos den som gjer det. Om nokon som sat med makt, nokon gong hadde grunn til å rekne seg som den beste og mest opplyste blant dei samtidige, var det keisar Marcus Aurelius. Som eineveldig herskar over heile den siviliserte verda tok han livet igjennom vare på ikkje berre den mest plettfrie rettferd, men òg, det som var mindre å vente av den stoiske oppsedinga hans, det ømmaste hjartet. Dei få veikskapane som blir tillagde han, låg alle på overberingas side; medan skriftene hans, det høgaste etiske produktet av den antikke ånda, knapt merkbart skil seg, om dei i det heile skil seg, frå den mest karakteristiske læra til Kristus. Denne mannen, ein betre kristen i alle andre enn den dogmatiske tydinga av ordet enn nesten nokon av dei tilsynelatande kristne herskarane som sidan har regjert, forfølgde kristendomen. Plassert på toppen av alt menneskeslekta til då hadde oppnådd, med eit ope, ubunde intellekt og ein karakter som av seg sjølv leidde han til å gje det kristne idealet lekam i dei moralske skriftene sine, let han likevel vere å sjå at kristendomen skulle bli eit gode og ikkje eit vonde for verda, som han var så djupt gjennomtrengd av pliktene sine overfor. Han visste at det beståande samfunnet var i ein sørgjeleg tilstand. Men slik det var, såg han, eller meinte å sjå, at det blei halde saman og hindra frå å bli verre ved trua på og ærefrykta for dei overleverte guddomane. Som herskar over menneske såg han det som si plikt ikkje å la samfunnet falle i stykke; og han såg ikkje korleis det, om dei beståande banda i det blei fjerna, kunne bli danna nokon andre som igjen kunne knyte det saman. Den nye religionen sikta ope mot å løyse opp desse banda: med mindre det altså var hans plikt å ta til seg denne religionen, syntest det å vere hans plikt å slå han ned. Ettersom teologien til kristendomen altså ikkje tedde seg for han som sann eller av guddomleg opphav; ettersom denne underlege historia om ein krossfest Gud ikkje var truverdig for han, og eit system som gav seg ut for å kvile heilt og fullt på eit grunnlag som for han var så aldeles utruleg, ikkje kunne bli føresett av han å vere den fornyande krafta som det, alle fråtrekk medrekna, faktisk har vist seg å vere; så gav den mildaste og elskverdigaste av filosofar og herskarar, under ei høgtideleg pliktkjensle, løyve til forfølginga av kristendomen. Etter mi meining er dette ei av dei mest tragiske kjensgjerningane i heile historia. Det er ein bitter tanke kor annleis kristendomen i verda kunne ha blitt, om den kristne trua var blitt teken til som religionen i riket under vernet av Marcus Aurelius i staden for under Konstantins. Men det ville vere like urettferdig mot han som usant mot sanninga å nekte for at ikkje eitt einaste av dei påskota som kan førast fram for å straffe antikristen lære, mangla Marcus Aurelius for å straffe, slik han gjorde, utbreiinga av kristendomen. Ingen kristen trur fastare på at ateismen er falsk og fører til oppløysinga av samfunnet, enn Marcus Aurelius trudde det same om kristendomen; han som av alle då levande menneske kunne vore rekna som den mest skikka til å verdsetje han. Med mindre den som bifell straff for utbreiing av meiningar, smigrar seg med at han er ein visare og betre mann enn Marcus Aurelius – djupare bevandra i visdomen i si tid, meir heva over han i sitt intellekt – meir alvorleg i si søking etter sanninga, eller meir heilhjarta i si hengjeving til henne når ho er funnen – lat han avstå frå den føresetnaden om den sams ufeilbarlegheita til seg sjølv og mengda som den store Antoninus gjorde med så ulukkeleg eit resultat.
Fordi dei er klar over at det er umogleg å forsvare bruken av straff for å halde irreligiøse meiningar nede med noko argument som ikkje rettferdiggjer Marcus Antoninus, godtek fiendane av den religiøse fridomen, når dei blir hardt pressa, stundom denne konsekvensen, og seier med dr. Johnson at forfølgjarane av kristendomen hadde rett; at forfølging er ei prøving som sanninga bør gå gjennom, og alltid står, sidan rettslege straffer til sjuande og sist er maktlause mot sanninga, sjølv om dei stundom er gagnleg verksame mot skadelege villfaringar. Dette er ei form av argumentet for religiøs intoleranse som er merkeleg nok til ikkje å bli forbigått utan omtale.
Ein teori som hevdar at sanninga med rette kan bli forfølgd fordi forfølging umogleg kan gjere henne nokon skade, kan ikkje bli skulda for å vere med vilje fiendtleg mot mottakinga av nye sanningar; men vi kan ikkje rose høgsinnet i handsaminga hennar av dei personane som menneskeslekta skuldar dei. Å openberre for verda noko som djupt vedkjem henne, og som ho før var uvitande om; å prove for henne at ho har teke feil på eit livsviktig punkt av timeleg eller åndeleg interesse, er ei så viktig teneste som eit menneske kan yte medskapningane sine, og i visse tilfelle, som med dei første kristne og med reformatorane, meiner dei som tenkjer som dr. Johnson, at det har vore den dyraste gåva som kunne bli gjeven menneskeslekta. At opphavsmennene til så strålande velgjerningar skal bli gjengjelde med martyrdøden; at løna deira skal vere å bli handsama som dei uslaste forbrytarar, er ifølgje denne teorien ikkje ein sørgjeleg feil og ei ulukke som menneskeslekta burde sørgje over i sekk og oske, men den normale og forsvarlege tilstanden for tinga. Den som set fram ei ny sanning, skulle ifølgje denne læra stå, slik forslagsstillaren til ei ny lov stod i lovgjevinga til lokrarane, med ei løkkje rundt halsen, som straks skulle strammast om folkeforsamlinga ikkje, etter å ha høyrt grunnane hans, der og då vedtok forslaget hans. Folk som forsvarer denne måten å handsame velgjerarar på, kan ikkje reknast for å setje stor pris på velgjerninga; og eg trur dette synet på saka stort sett er avgrensa til det slaget menneske som meiner at nye sanningar kan ha vore ønskjelege ein gong, men at vi har fått nok av dei no.
Men i sanning, påstanden om at sanninga alltid sigrar over forfølginga, er ei av dei behagelege usanningane som menneska gjentek etter kvarandre til dei blir til ålmenne talemåtar, men som all røynsle gjendriv. Historia kryr av døme på sanning som er slått ned av forfølging. Om ho ikkje blir undertrykt for alltid, kan ho bli kasta hundreår tilbake. For berre å tale om religiøse meiningar: Reformasjonen braut ut minst tjue gonger før Luther, og blei slått ned. Arnold av Brescia blei slått ned. Fra Dolcino blei slått ned. Savonarola blei slått ned. Albigensarane blei slått ned. Valdensarane blei slått ned. Lollardane blei slått ned. Husittane blei slått ned. Sjølv etter Luthers tid lukkast forfølginga overalt der ho blei halden ved like. I Spania, Italia, Flandern og det austerrikske riket blei protestantismen rykt opp med rota; og det ville han høgst sannsynleg blitt i England òg, om dronning Maria hadde levd eller dronning Elisabeth døydd. Forfølging har alltid lukkast, unnateke der kjettarane var eit for sterkt parti til å kunne bli forfølgde effektivt. Ingen fornuftig person kan tvile på at kristendomen kunne vore utrydda i Romarriket. Han spreidde seg og blei rådande fordi forfølgingane berre var leilegheitsvise, varte berre ei kort tid og var skilde av lange mellomrom med nesten uforstyrra misjonsverksemd. Det er tom sentimentalitet å tru at sanninga, berre i kraft av å vere sanning, har noka ibuande kraft, som villfaringa er nekta, til å sigre over fangeholet og bålet. Menneska er ikkje meir nidkjære for sanninga enn dei ofte er for villfaringa, og ein tilstrekkeleg bruk av rettslege eller jamvel av sosiale straffer vil som regel lukkast i å stanse utbreiinga av begge. Den verkelege føremonen sanninga har, består i dette: at når ei meining er sann, kan ho bli sløkt éin gong, to gonger eller mange gonger, men i tidenes løp vil det som regel finnast personar som oppdagar henne på nytt, inntil ei av attkomene hennar fell på ei tid då ho, takka vere gunstige omstende, slepp unna forfølging til ho har vunne slik framgang at ho kan stå imot alle seinare forsøk på å undertrykkje henne.
Det vil bli sagt at vi no ikkje drep dei som innfører nye meiningar: Vi er ikkje som fedrane våre som slo profetane i hel, vi byggjer til og med gravstader for dei. Det er sant at vi ikkje lenger drep kjettarar; og det målet av straff som moderne kjensle truleg ville tole, sjølv mot dei mest støytande meiningar, er ikkje tilstrekkeleg til å utrydde dei. Men lat oss ikkje smigre oss med at vi enno er frie for flekken av jamvel rettsleg forfølging. Straffer for meiningar, eller i det minste for å uttrykkje dei, finst framleis ved lov; og handhevinga av dei er, sjølv i våre dagar, ikkje så dømelaus at det er det minste utruleg at dei ein dag kan bli vekte til live att i full styrke. I året 1857, ved sommartinget i grevskapet Cornwall, blei ein ulukkeleg mann,2 som skal ha vore ulasteleg i sin vandel i alle livsens tilhøve, dømd til tjueein månaders fengsel for å ha ytra, og skrive på ein port, nokre støytande ord om kristendomen. Innan ein månad frå same tid blei to personar, ved to ulike høve,3 avviste som jurymedlemer ved Old Bailey, og ein av dei grovt fornærma av dommaren og av ein av advokatane, fordi dei ærleg erklærte at dei ikkje hadde noka teologisk tru; og ein tredje, ein utlending,4 blei av same grunn nekta rettferd mot ein tjuv. Denne nektinga av oppreising skjedde i kraft av den rettslege læra om at ingen person som ikkje vedkjenner seg tru på ein Gud (ein kva som helst gud er tilstrekkeleg) og på eit liv etter dette, kan få lov til å avgje vitnemål for ein domstol; noko som er det same som å erklære slike personar fredlause, utestengde frå vernet til domstolane; personar som ikkje berre ustraffa kan bli rana eller overfalne dersom ingen andre enn dei sjølve, eller personar med liknande meiningar, er til stades, men kvar annan kan òg ustraffa bli rana eller overfallen dersom provet for kjensgjerninga er avhengig av vitnemålet deira. Den føresetnaden dette byggjer på, er at eiden til ein person som ikkje trur på eit liv etter dette, er verdlaus; ein påstand som vitnar om stor uvitande om historia hos dei som sluttar seg til han (sidan det er historisk sant at ein stor del av dei vantru til alle tider har vore personar av framifrå rettskaffenheit og ære); og som ikkje ville bli hevda av nokon som hadde den minste førestilling om kor mange av dei personane som nyt størst vørdnad i verda, både for dygder og for kunnskapar, som er vel kjende, i det minste blant dei fortrulege sine, for å vere ikkje-truande. Regelen er dessutan sjølvmordarisk og høgg vekk sitt eige grunnlag. Under påskot av at ateistar må vere lygnarar, godtek han vitnemålet frå alle ateistar som er viljuge til å lyge, og avviser berre dei som trassar vanæra ved offentleg å vedkjenne seg ei forhatt tru framfor å stadfeste ei usanning. Ein regel som slik har dømt seg sjølv for absurditet når det gjeld det erklærte føremålet hans, kan berre haldast i kraft som eit merke på hat, ei leivning frå forfølginga; ei forfølging som dessutan har den eigenheita at vilkåret for å bli utsett for henne, er at ein klart er prova ikkje å fortene henne. Regelen, og den teorien han føreset, er knapt mindre fornærmande mot truande enn mot vantru. For om den som ikkje trur på eit liv etter dette, nødvendigvis lyg, følgjer det at dei som trur, berre blir hindra frå å lyge, om dei i det heile blir hindra, av frykta for helvetet. Vi vil ikkje gjere opphavsmennene og tilhengjarane til regelen den uretten å gå ut frå at den førestillinga dei har danna seg om kristen dygd, er henta frå deira eige medvit.
Dette er rett nok berre filler og restar av forfølging, og kan tenkjast å vere ikkje så mykje eit teikn på ønsket om å forfølgje, som eit døme på den svært vanlege veikskapen hos engelske sinn som får dei til å finne ei bakvend glede i å hevde eit dårleg prinsipp når dei ikkje lenger er dårlege nok til å ønskje å setje det verkeleg ut i livet. Men diverre gjev tilstanden i det offentlege medvitet ingen tryggleik for at opphøyret av verre former for rettsleg forfølging, som har vart i om lag ein mannsalder, vil halde fram. I vår tid blir den rolege overflata til rutinen like ofte krusa av forsøk på å vekkje til live att vonda frå fortida som på å innføre nye gode. Det som i dag blir skrytt av som gjenopplivinga av religionen, er alltid, i tronge og udanna sinn, minst like mykje gjenopplivinga av bigotteriet; og der det finst den sterke, varige surdeigen av intoleranse i kjenslene til eit folk, som til alle tider bur i middelklassane i dette landet, skal det berre lite til for å drive dei til aktivt å forfølgje dei som dei aldri har slutta å rekne som passande mål for forfølging.5 For det er dette – det er dei meiningane menneska nærer, og dei kjenslene dei pleier, overfor dei som fornektar dei trusoppfatningane dei reknar som viktige, som gjer at dette landet ikkje er ein stad for åndeleg fridom. I lang tid har den største skaden ved dei rettslege straffene vore at dei forsterkar det sosiale stigmaet. Det er dette stigmaet som verkeleg er verksamt, og så verksamt er det at vedkjenninga av meiningar som er bannlyste av samfunnet, er mykje mindre vanleg i England enn det i mange andre land er å vedkjenne seg meiningar som fører med seg fare for rettsleg straff. For alle andre enn dei som har økonomiske tilhøve som gjer dei uavhengige av velviljen til andre menneske, er meininga på dette området like verknadsfull som lova; menneska kunne like gjerne bli sette i fengsel som stengde ute frå midla til å tene sitt brød. Dei som alt har brødet sitt sikra, og som ikkje ønskjer noka gunst frå menn med makt, eller frå samanslutningar av menn, eller frå publikum, har ikkje anna å frykte ved ope å vedkjenne seg kva meiningar som helst enn å bli ille tenkt om og ille omtala, og det burde ikkje krevje noka særleg heroisk støyping å kunne bere dette. Det er ikkje rom for nokon appell ad misericordiam på vegner av slike personar. Men sjølv om vi no ikkje påfører dei som tenkjer annleis enn oss, så mykje vondt som det før var vår skikk å gjere, kan det vere at vi gjer oss sjølve like mykje vondt som nokon gong ved vår handsaming av dei. Sokrates blei drepen, men den sokratiske filosofien steig opp som sola på himmelen og spreidde lyset sitt over heile den intellektuelle himmelkvelvingen. Kristne blei kasta for løvene, men den kristne kyrkja voks opp til eit staseleg og vidt forgreina tre, som raga over dei eldre og mindre kraftige vokstrane og kvelte dei med skuggen sin. Vår berre sosiale intoleranse drep ingen, rykkjer ingen meiningar opp med rota, men får menneska til å skjule dei, eller til å avstå frå kvar aktiv anstrenging for å utbreie dei. Hos oss vinn kjetterske meiningar ikkje merkbart terreng, eller taper det eingong, i kvart tiår eller kvar generasjon; dei flammar aldri opp vidt og breitt, men held fram med å ulme i dei tronge krinsane av tenkjande og studerande personar som dei oppstår blant, utan nokon gong å lyse opp dei ålmenne sakene til menneskeslekta med verken eit sant eller eit svikefullt lys. Og slik blir det halde oppe ein tilstand for tinga som er svært tilfredsstillande for somme sinn, fordi han, utan den ubehagelege prosessen med å bøtleggje eller fengsle nokon, held alle rådande meiningar utetter uforstyrra, samstundes som han ikkje absolutt forbyr bruken av fornufta hos dissentarar som lid av sjukdomen tenking. Ein lagleg plan for å ha fred i den intellektuelle verda, og for å halde alt der gåande om lag slik det alt går. Men prisen som blir betalt for dette slaget intellektuell pasifisering, er ofringa av heile det moralske motet til det menneskelege sinnet. Ein tilstand for tinga der ein stor del av dei mest aktive og spørjande intellekta finn det tilrådeleg å halde dei eigentlege prinsippa og grunnane for overtydingane sine i sitt eige bryst, og i det dei rettar til publikum freistar å tilpasse så mykje dei kan av sine eigne slutningar til premissar som dei inst inne har forkasta, kan ikkje bringe fram dei opne, fryktlause karakterane og dei logiske, konsekvente intellekta som ein gong prydde den tenkjande verda. Det slaget menneske ein kan vente seg under han, er anten reine tilpassarar til det ålmenne, eller augnetenarar for sanninga, som har argument i alle store spørsmål som er meinte for tilhøyrarane, og ikkje er dei som har overtydd dei sjølve. Dei som unngår dette valet, gjer det ved å snevre inn tankane og interessa si til ting som kan omtalast utan å våge seg inn på området til prinsippa, det vil seie til små praktiske saker, som ville ordne seg av seg sjølv om berre sinna til menneska blei styrkte og utvida, og som aldri vil bli verkeleg ordna før då: medan det som ville styrkje og utvide sinna til menneska, fri og dristig spekulasjon over dei høgaste emna, blir gjeve opp.
Dei som ikkje ser noko vondt i denne tilbakehaldinga frå kjettarane si side, bør for det første tenkje over at det som følgje av henne aldri finn stad nokon reieleg og grundig diskusjon av kjetterske meiningar; og at dei av dei som ikkje ville tole ein slik diskusjon, rett nok kan hindrast i å spreie seg, men ikkje forsvinn. Men det er ikkje sinnet til kjettarane som tek mest skade av det forbodet som er lagt på all gransking som ikkje endar i dei rettruande konklusjonane. Den største skaden råkar dei som ikkje er kjettarar, og som får heile si åndelege utvikling hemma, og fornufta si kua, av frykta for kjetteri. Kven kan rekne ut kva verda taper i den mengda av lovande intellekt sameinte med fryktsame karakterar, som ikkje vågar å følgje nokon dristig, kraftfull, uavhengig tankerekkje til endes, av frykt for at ho skulle føre dei til noko som kunne bli rekna som irreligiøst eller umoralsk? Mellom dei kan vi no og då sjå ein mann med djup samvitsfullheit og ein skarp og forfina forstand, som bruker eit liv på å drive sofisteri overfor eit intellekt han ikkje kan få til å teie, og som tømmer ut ressursane til oppfinnsemda i freistnaden på å forsone tilskundingane frå samvitet og fornufta si med rettrua, noko han kanskje likevel ikkje til slutt lukkast med. Ingen kan vere ein stor tenkjar som ikkje erkjenner at det som tenkjar er hans første plikt å følgje intellektet sitt til kva konklusjonar det enn måtte føre. Sanninga vinn meir sjølv på feila til ein som, med tilbørleg studium og førebuing, tenkjer sjølv, enn på dei sanne meiningane til dei som berre held på dei fordi dei ikkje tillèt seg å tenkje. Ikkje slik å forstå at det utelukkande, eller hovudsakleg, er for å danne store tenkjarar at tankefridom krevst. Tvert imot er han like uunnverleg, og endå meir, for å setje gjennomsnittsmenneske i stand til å nå den åndelege høgda dei er i stand til. Det har vore, og kan igjen bli, store einskildtenkjarar i ein allmenn atmosfære av åndeleg slaveri. Men det har aldri vore, og vil aldri bli, eit intellektuelt verksamt folk i den atmosfæren. Der noko folk for ei tid har nærma seg ein slik karakter, har det vore fordi frykta for heterodoks spekulasjon for ei tid var oppheva. Der det er ei stillteiande semje om at prinsipp ikkje skal stridast om; der diskusjonen av dei største spørsmåla som kan oppta menneskeslekta, blir rekna for avslutta, kan vi ikkje håpe å finne det allment høge nivået av åndeleg verksemd som har gjort einskilde periodar i historia så merkverdige. Aldri, når striden gjekk utanom dei emna som er store og viktige nok til å tenne glød, vart sinnet til eit folk rista frå grunnen av, og den tilskundinga gjeven som lyfte sjølv personar med det mest alminnelege intellekt til noko av verdigheita til tenkjande vesen. Eit døme på dette har vi hatt i tilstanden i Europa i tidene like etter reformasjonen; eit anna, om enn avgrensa til kontinentet og til ein meir danna klasse, i den spekulative rørsla i andre halvdel av det attande hundreåret; og eit tredje, av endå kortare varigheit, i den intellektuelle gjæringa i Tyskland i Goethes og Fichtes tid. Desse periodane var vidt ulike i dei bestemte meiningane dei utvikla; men dei var like i dette, at autoritetens åk vart brote under alle tre. I kvar av dei var eit gammalt åndeleg despoti kasta av, og ikkje noko nytt hadde enno teke plassen dets. Den tilskundinga som vart gjeven i desse tre periodane, har gjort Europa til det det no er. Kvar einaste forbetring som har funne stad, anten i menneskesinnet eller i institusjonane, kan tydeleg sporast tilbake til den eine eller den andre av dei. Alt har i nokon tid tydd på at alle tre tilskundingane er så godt som uttømde; og vi kan ikkje vente nokon ny start før vi igjen hevdar den åndelege fridomen vår.
Lat oss no gå over til den andre delen av argumentet, og idet vi legg til side føresetnaden om at nokre av dei vedtekne meiningane kan vere falske, lat oss gå ut frå at dei er sanne, og undersøkje verdien av den måten dei truleg vil bli haldne på når sanninga deira ikkje blir fritt og ope drøfta. Kor motviljug ein person med ei sterk meining enn måtte vedgå at det er mogleg at meininga hans kan vere falsk, bør han la seg røre av den tanken at kor sann ho enn måtte vere, vil ho, om ho ikkje blir fullt ut, hyppig og fryktlaust diskutert, bli halden som eit dødt dogme, ikkje ei levande sanning.
Det finst ein klasse personar (heldigvis ikkje fullt så talrik som før) som synest det er nok at ein person utan å tvile sluttar seg til det dei held for sant, sjølv om han ikkje har nokon som helst kunnskap om grunnane for meininga, og ikkje kunne forsvare henne på haldbart vis mot dei mest overflatiske innvendingar. Slike personar meiner naturlegvis, om dei først kan få truvedkjenninga si undervist med autoritet, at det ikkje kjem noko godt, men noko skade, av at det blir tillate å stille spørsmål ved henne. Der innverknaden deira rår, gjer dei det nesten umogleg å forkaste den vedtekne meininga klokt og veloverlagt, sjølv om ho framleis kan forkastast overilt og uvitande; for å stengje diskusjonen heilt ute er sjeldan mogleg, og når han først slepp inn, er oppfatningar som ikkje er grunna på overtyding, tilbøyelege til å gje etter for det minste skin av eit argument. Men sjølv om vi ser bort frå dette høvet – og går ut frå at den sanne meininga blir verande i sinnet, men blir verande som ein fordom, ei oppfatning uavhengig av, og usårleg for, argument – så er dette ikkje den måten eit fornuftig vesen bør halde sanninga på. Dette er ikkje å kjenne sanninga. Sanning som blir halden slik, er berre éi overtru til, som tilfeldigvis klamrar seg til dei orda som uttrykkjer ei sanning.
Om intellektet og dømmekrafta til menneskeslekta bør dyrkast, noko i det minste protestantar ikkje nektar for, på kva kan då nokon meir høveleg øve desse evnene enn på dei tinga som vedkjem han så sterkt at det blir rekna som naudsynt for han å ha meiningar om dei? Om dyrkinga av forstanden består i éin ting meir enn i nokon annan, er det sikkert i å lære grunnane for sine eigne meiningar. Kva folk enn trur, i emne der det er av største vekt å tru rett, bør dei kunne forsvare det i det minste mot dei vanlege innvendingane. Men, kan nokon seie: «Lat dei bli underviste i grunnane for meiningane sine. Det følgjer ikkje at meiningar nødvendigvis berre blir ettersnakka fordi ein aldri høyrer dei stridde mot. Personar som lærer geometri, puggar ikkje berre teorema, men forstår og lærer også prova; og det ville vere absurd å seie at dei blir verande uvitande om grunnane for geometriske sanningar, fordi dei aldri høyrer nokon nekte for dei og freiste å motprove dei.» Utvilsamt: og slik undervisning er tilstrekkeleg i eit fag som matematikk, der det overhovudet ikkje er noko å seie på den gale sida av spørsmålet. Det særeigne ved prova for matematiske sanningar er at heile argumentasjonen ligg på éi side. Det finst ingen innvendingar, og ingen svar på innvendingar. Men i kvart emne der meiningsskilnad er mogleg, avheng sanninga av ei avveging som må gjerast mellom to sett motstridande grunnar. Sjølv i naturfilosofien er det alltid ei anna forklaring mogleg på dei same kjensgjerningane; ein eller annan geosentrisk teori i staden for heliosentrisk, eit eller anna flogiston i staden for oksygen; og det må visast kvifor den andre teorien ikkje kan vere den sanne: og til dette er vist, og til vi veit korleis det blir vist, forstår vi ikkje grunnane for meininga vår. Men når vi vender oss til emne som er uendeleg mykje meir innfløkte, til moral, religion, politikk, samfunnstilhøve og gjeremåla i livet, består tre fjerdedelar av argumenta for kvar omstridd meining i å fjerne det skinet som talar for ei anna meining enn henne. Den største talaren i oldtida, nest éin, har late etter seg vitnemål om at han alltid studerte saka til motparten med like stor, om ikkje endå større, iver enn si eiga. Det Cicero praktiserte som middel til framgang for retten, må etterliknast av alle som studerer eit emne for å nå fram til sanninga. Den som berre kjenner si eiga side av saka, kjenner lite til henne. Grunnane hans kan vere gode, og ingen har kanskje vore i stand til å gjendrive dei. Men om han like lite er i stand til å gjendrive grunnane på motsett side; om han ikkje eingong veit kva dei er, har han ingen grunn til å føretrekkje den eine meininga framfor den andre. Den fornuftige haldninga for han ville vere å halde domen tilbake, og med mindre han nøyer seg med det, lèt han seg anten leie av autoritet, eller han vel, som folk flest, den sida han kjenner mest tilbøyelegheit til. Det er heller ikkje nok at han høyrer argumenta til motstandarane frå sine eigne lærarar, framstilte slik desse gjev dei att, og følgde av det dei byr fram som gjendrivingar. Det er ikkje måten å yte argumenta rettferd på, eller å bringe dei i verkeleg kontakt med hans eige sinn. Han må kunne høyre dei frå personar som verkeleg trur på dei; som forsvarer dei for alvor, og gjer sitt aller ytste for dei. Han må kjenne dei i deira mest plausible og overtydande form; han må kjenne heile tyngda av den vansken som det sanne synet på saka må møte og rydde av vegen; elles vil han aldri verkeleg tileigne seg den delen av sanninga som møter og fjernar denne vansken. Nittini av hundre av dei som blir kalla danna menn, er i denne tilstanden; sjølv mellom dei som kan argumentere flytande for meiningane sine. Konklusjonen deira kan vere sann, men han kunne like gjerne vere falsk for alt dei veit: dei har aldri sett seg inn i den åndelege posisjonen til dei som tenkjer annleis enn dei, og overvege kva slike personar kan ha å seie; og følgjeleg kjenner dei ikkje, i nokon eigentleg tyding av ordet, den læra dei sjølve vedkjenner seg. Dei kjenner ikkje dei delane av henne som forklarer og rettferdiggjer resten; dei omsyna som viser at ei kjensgjerning som tilsynelatande strir mot ei anna, lèt seg sameine med henne, eller at av to tilsynelatande sterke grunnar bør den eine og ikkje den andre føretrekkjast. Heile den delen av sanninga som får vektskåla til å tippe, og avgjer domen hos eit fullt ut opplyst sinn, er dei framande for; og han blir heller aldri verkeleg kjend av andre enn dei som har gjeve begge sider lik og upartisk merksemd, og strevd etter å sjå grunnane til begge i det sterkaste ljoset. Så vesentleg er denne øvinga for ei verkeleg forståing av moralske og menneskelege emne, at om det ikkje finst motstandarar av alle viktige sanningar, er det uunnverleg å førestille seg dei, og utstyre dei med dei sterkaste argumenta den dyktigaste djevelens advokat kan trylle fram.
For å svekkje krafta i desse omsyna kan ein tenkje seg at ein fiende av fri diskusjon seier at det ikkje er naudsynt for menneskeslekta i alminnelegheit å kjenne og forstå alt som kan seiast mot eller for meiningane deira av filosofar og teologar. At det ikkje er påkravd for alminnelege menneske å kunne avsløre alle feilframstillingane eller feilslutningane til ein skarpsindig motstandar. At det er nok om det alltid finst nokon som er i stand til å svare på dei, slik at ikkje noko som er eigna til å villeie ulærde personar, blir verande ugjendrive. At einfaldige sinn, når dei er blitt underviste i dei openberre grunnane for dei sanningane som blir innprenta dei, kan stole på autoriteten for resten, og, medvitne om at dei korkje har kunnskap eller evner til å løyse kvar vanske som kan reisast, kan kvile i vissa om at alle dei som er blitt reiste, er blitt eller kan bli svara på av dei som er særskilt opplærte til oppgåva.
Sjølv om vi vedgår dette synet på saka det ytste som kan krevjast for det av dei som lettast lèt seg tilfredsstille med det målet av forståing av sanninga som bør følgje trua på henne; sjølv då blir argumentet for fri diskusjon på ingen måte svekt. For sjølv denne læra erkjenner at menneskeslekta bør ha ei fornuftig visse om at alle innvendingar er blitt tilfredsstillande svara på; og korleis skal dei svarast på om det som krev svar, ikkje blir uttalt? eller korleis kan ein vite at svaret er tilfredsstillande, om dei som gjer innvendingane, ikkje får høve til å vise at det er utilfredsstillande? Om ikkje ålmenta, så må i det minste dei filosofane og teologane som skal løyse vanskane, gjere seg fortrulege med desse vanskane i deira mest forvirrande form; og dette kan ikkje oppnåast med mindre dei blir fritt framsette, og stilte i det mest fordelaktige ljoset dei tillèt. Den katolske kyrkja har sin eigen måte å handtere dette pinlege problemet på. Ho gjer eit breitt skilje mellom dei som kan få lov til å ta imot lærdomane hennar på grunnlag av overtyding, og dei som må godta dei i tillit. Ingen av dei får rett nok noko val med omsyn til kva dei skal godta; men presteskapet, i det minste dei som ein fullt ut kan stole på, kan tillateleg og forteneleg gjere seg kjende med argumenta til motstandarane for å svare på dei, og kan difor lese kjetterske bøker; lekfolket ikkje, utan ved særskilt løyve, som er vanskeleg å oppnå. Denne ordninga erkjenner kjennskap til saka til fienden som gagnleg for lærarane, men finn middel, sameinlege med dette, til å nekte resten av verda han: og gjev dermed eliten meir åndeleg kultur, om enn ikkje meir åndeleg fridom, enn ho tillèt massen. Ved denne innretninga lukkast ho i å oppnå den typen åndeleg overlegenheit føremåla hennar krev; for sjølv om kultur utan fridom aldri har skapt eit stort og frilynt sinn, kan han skape ein dyktig nisi prius-advokat for ei sak. Men i land som vedkjenner seg protestantismen, er denne utvegen stengd; sidan protestantar meiner, i det minste i teorien, at ansvaret for valet av religion må berast av kvar einskild for seg sjølv, og ikkje kan veltast over på lærarar. Dessutan er det, slik verda no er, praktisk talt umogleg at skrifter som blir lesne av dei lærde, kan haldast borte frå dei ulærde. Om lærarane til menneskeslekta skal ha kjennskap til alt dei bør vite, må alt kunne skrivast og gjevast ut fritt, utan innskrenking.
Om likevel den skadelege verknaden av fråværet av fri diskusjon, når dei vedtekne meiningane er sanne, var avgrensa til å la menneska bli verande uvitande om grunnane for desse meiningane, kunne ein meine at dette, om enn eit intellektuelt vonde, ikkje er noko moralsk vonde, og ikkje rører ved verdien av meiningane, sedde i innverknaden deira på karakteren. Kjensgjerninga er likevel at ikkje berre grunnane for meininga blir gløymde når diskusjonen uteblir, men altfor ofte også kva sjølve meininga tyder. Orda som formidlar henne, held opp med å vekkje idear, eller vekkjer berre ein liten del av dei dei opphavleg vart brukte til å meddele. I staden for ei levande førestilling og ei levande tru står det att berre nokre få frasar som er haldne på utanåt; eller, om nokon del blir halden på, er det berre skalet og hylsteret av tydinga som blir halde på, medan det finare vesenet går tapt. Det store kapitlet i historia til menneskeslekta som denne kjensgjerninga opptek og fyller, kan ikkje studerast og overvegast alvorleg nok.
Ho blir illustrert av røynsla med nesten alle etiske lærer og religiøse truvedkjenningar. Dei er alle fulle av meining og livskraft for dei som skaper dei, og for dei direkte disiplane til opphavsmennene. Meininga deira held fram med å bli kjend med uminka styrke, og blir kanskje ført fram til endå fullare medvit, så lenge kampen varer for å gje læra eller truvedkjenninga overtaket over andre truvedkjenningar. Til slutt sigrar ho anten, og blir den allmenne meininga, eller framgangen hennar stansar; ho held på det terrenget ho har vunne, men held opp med å spreie seg vidare. Når eitt av desse resultata er blitt tydeleg, minkar striden om saka, og døyr gradvis bort. Læra har teke plassen sin, om ikkje som ei vedteken meining, så som ei av dei godkjende sektene eller meiningsretningane: dei som held på henne, har som regel arva henne, ikkje valt henne; og omvending frå ei av desse lærene til ei anna, som no er eit unntakstilfelle, tek liten plass i tankane til dei som vedkjenner seg dei. I staden for å vere, som i byrjinga, stadig på vakt anten for å forsvare seg mot verda eller for å vinne verda over til seg, har dei sokke ned i passiv godtaking, og korkje lyttar, når dei kan unngå det, til argument mot truvedkjenninga si, eller bryr annleistenkjande (om slike finst) med argument til fordel for henne. Frå denne tida kan nedgangen i den levande krafta til læra vanlegvis daterast. Vi høyrer ofte lærarane av alle truvedkjenningar klage over kor vanskeleg det er å halde oppe i sinnet til dei truande ei levande oppfatning av den sanninga dei nominelt erkjenner, slik at ho kan trengje inn i kjenslene og vinne eit verkeleg herredøme over åtferda. Ingen slik vanske blir det klaga over medan truvedkjenninga enno kjempar for eksistensen sin: sjølv dei svakare stridsmennene veit og kjenner då kva dei kjempar for, og skilnaden mellom henne og andre lærer; og i den perioden av eksistensen til kvar truvedkjenning kan ein finne ikkje få personar som har verkeleggjort grunnprinsippa hennar i alle tankens former, har vege og overvege dei i alle deira viktige omsyn, og har røynt den fulle verknaden på karakteren som trua på den truvedkjenninga bør frambringe i eit sinn som er grundig gjennomtrengt av henne. Men når ho er blitt ei nedarva truvedkjenning, og blir motteken passivt, ikkje aktivt – når sinnet ikkje lenger er nøydd til, i same grad som i byrjinga, å bruke livskreftene sine på dei spørsmåla trua stiller det overfor, er det ein aukande tendens til å gløyme alt ved trua unnateke formlane, eller å gje henne ei sløv og dorsk tilslutning, som om det å godta henne i tillit gjorde det unødvendig å verkeleggjere henne i medvitet eller prøve henne ved personleg røynsle; til ho nesten heilt held opp med å ha noko samband med det indre livet til mennesket. Då ser ein dei tilfella, så hyppige i vår tidsalder at dei nesten utgjer fleirtalet, der truvedkjenninga så å seie blir ståande utanfor sinnet, og dannar ei skorpe om det og forsteinar det mot alle andre påverknader retta mot dei høgare delane av naturen vår; ho viser makta si ved ikkje å sleppe noka frisk og levande overtyding inn, men gjer sjølv ikkje noko for sinnet eller hjartet, bortsett frå å stå skiltvakt over dei for å halde dei tomme.
I kva grad læresetningar som i seg sjølve er eigna til å gjere det djupaste inntrykket på sinnet, kan bli liggjande i det som døde trusførestillingar, utan nokon gong å bli verkeleggjorde i innbillingskrafta, kjenslene eller forstanden, viser seg i den måten fleirtalet av dei truande held kristendommens læresetningar på. Med kristendom meiner eg her det som blir rekna for kristendom av alle kyrkjer og sekter – dei levereglane og boda som Det nye testamentet inneheld. Desse blir rekna som heilage og godtekne som lover av alle vedkjennande kristne. Likevel er det neppe for mykje sagt at ikkje éin kristen av tusen styrer eller prøver si personlege åtferd etter desse lovene. Den målestokken han faktisk viser henne til, er skikken i nasjonen hans, klassen hans eller den religiøse vedkjenninga hans. Han har altså på den eine sida ei samling etiske levereglar, som han trur er blitt skjenkte han av ein ufeilbarleg visdom som reglar for livsførsla hans; og på den andre sida eit sett kvardagslege dommar og praksisar, som følgjer nokre av desse levereglane eit visst stykke på veg, andre ikkje så langt, står i direkte motsetning til nokre, og i det heile er eit kompromiss mellom den kristne truvedkjenninga og interessene og innskota til det verdslege livet. Den første av desse målestokkane gir han hyllinga si; den andre den verkelege truskapen sin. Alle kristne trur at sæle er dei fattige og audmjuke, og dei som blir ille behandla av verda; at det er lettare for ein kamel å gå gjennom eit nålauge enn for ein rik å kome inn i himmelriket; at dei ikkje skal døme, for at dei ikkje skal bli dømde; at dei slett ikkje skal sverje; at dei skal elske nesten sin som seg sjølve; at om nokon tek kappa deira, skal dei la han få kjortelen òg; at dei ikkje skal uroe seg for morgondagen; at om dei vil vere fullkomne, skal dei selje alt dei eig og gi det til dei fattige. Dei er ikkje uoppriktige når dei seier at dei trur på dette. Dei trur på det, slik folk trur på det dei alltid har høyrt lovprist og aldri drøfta. Men i tydinga av den levande trua som styrer åtferda, trur dei på desse læresetningane berre akkurat så langt som det er vanleg å handle etter dei. Læresetningane i si heilheit er brukbare til å kaste etter motstandarar; og det er underforstått at dei skal førast fram (når det er mogleg) som grunnane til alt det folk gjer som dei sjølve reknar for rosverdig. Men den som minte dei om at levereglane krev ei uendelegheit av ting som dei aldri så mykje som tenkjer på å gjere, ville ikkje oppnå anna enn å bli rekna blant dei høgst upopulære skikkelsane som gir seg ut for å vere betre enn andre folk. Læresetningane har ikkje noko tak på vanlege truande – dei er inga makt i sinnet deira. Dei har ein tilvand respekt for klangen av dei, men inga kjensle som breier seg frå orda til dei tinga som blir nemnde, og som tvingar sinnet til å ta dei inn over seg og få dei til å rette seg etter formelen. Når det gjeld åtferd, ser dei seg om etter herr A og B for å få tilvist kor langt dei skal gå i å lyde Kristus.
No kan vi vere trygge på at det ikkje forheldt seg slik, men heilt annleis, med dei første kristne. Hadde det vore slik, ville kristendommen aldri ha vakse frå ein obskur sekt blant dei forakta hebrearane til religionen i Romarriket. Då fiendane deira sa: «Sjå kor desse kristne elskar kvarandre» (ein merknad som neppe ville bli gjord av nokon i dag), hadde dei visseleg ei langt meir levande kjensle av meininga i trua si enn dei nokon gong har hatt sidan. Og det er truleg hovudsakleg denne årsaka det kjem av at kristendommen no gjer så små framsteg i å utvide området sitt, og etter atten hundreår framleis nesten er avgrensa til europearar og etterkomarane til europearar. Sjølv hos dei strengt religiøse, som tek læresetningane sine svært alvorleg og legg meir meining i mange av dei enn folk flest, hender det som regel at den delen som på denne måten er forholdsvis verksam i sinnet deira, er den som vart skapt av Calvin eller Knox eller ein annan slik person som i karakter står dei sjølve langt nærare. Kristi ord lever passivt side om side med dette i sinnet deira, og frambringer knapt noka verknad ut over den som kjem av det blotte å lytte til så elskverdige og milde ord. Det er utvilsamt mange grunnar til at læresetningar som er kjennemerket til ei sekt, held på meir av livskrafta si enn dei som er felles for alle godkjende sekter, og til at lærarane gjer seg meir umak for å halde meininga i dei levande; men éin grunn er visseleg at dei særeigne læresetningane oftare blir dregne i tvil, og oftare må forsvarast mot opne motseiarar. Både lærarar og elevar sovnar på posten sin så snart det ikkje er nokon fiende i felten.
Det same gjeld, i det store og heile, for alle overleverte læresetningar – dei som gjeld klokskap og livskunnskap, like mykje som dei som gjeld moral eller religion. Alle språk og litteraturar er fulle av allmenne iakttakingar om livet, både om kva det er, og om korleis ein skal te seg i det; iakttakingar som alle kjenner, som alle gjentek eller høyrer med samtykke, som blir mottekne som sjølvsagde sanningar, men der dei fleste først verkeleg lærer meininga når røynsla, som regel av eit smertefullt slag, har gjort henne til røyndom for dei. Kor ofte hender det ikkje at eit menneske som svir under ei uføresett ulukke eller skuffing, kjem på eit ordtak eller eit vanleg munnhell som har vore han fortruleg heile livet, og der meininga, hadde han berre nokon gong før kjent henne slik han gjer no, ville ha spart han for ulukka. Det finst rett nok andre grunnar til dette enn mangelen på diskusjon: Det er mange sanningar der den fulle meininga ikkje kan verkeleggjerast før personleg røynsle har gjort henne nærverande. Men langt meir av meininga sjølv i desse ville ha blitt forstått, og det som vart forstått, ville ha festa seg langt djupare i sinnet, om mannen hadde vore van med å høyre henne drøfta pro og contra av folk som verkeleg forstod henne. Den lagnadstunge tilbøyelegheita menneskeslekta har til å slutte å tenkje på ein ting når han ikkje lenger er tvilsam, er årsaka til halvparten av feila hennar. Ein samtidig forfattar har treffande tala om «den djupe søvnen til ei avgjord meining».
Men kva! (kan ein spørje) Er fråværet av semje eit uunnverleg vilkår for sann kunnskap? Er det naudsynt at ein del av menneskeslekta held fast ved villfaringa, for at nokon skal kunne gripe sanninga? Sluttar ei tru å vere verkeleg og levande så snart ho er allment godteken – og blir ein påstand aldri grundig forstått og kjend med mindre det står att ein viss tvil om han? Så snart menneskeslekta samrøystes har godteke ei sanning, døyr då sanninga i dei? Det høgaste målet og beste resultatet av ein forbetra forstand har ein hittil meint er å sameine menneskeslekta meir og meir i godkjenninga av alle viktige sanningar: Og varer forstanden berre så lenge han ikkje har nådd målet sitt? Går fruktene av erobringa til grunne ved sjølve fullstendet i sigeren?
Eg påstår inkje slikt. Etter kvart som menneskeslekta blir betre, vil talet på læresetningar som ikkje lenger blir bestridde eller tvilte på, stadig auke: Og velværet til menneskeslekta kan nesten målast etter talet på og vekta av dei sanningane som har nådd det punktet at dei er ubestridde. At den alvorlege striden tek slutt, på det eine spørsmålet etter det andre, er ei av dei naudsynte følgjene av at meiningane blir festa; ei festing som er like gagnleg når det gjeld sanne meiningar, som ho er farleg og skadeleg når meiningane er feilaktige. Men sjølv om denne gradvise innsnevringa av grensene for meiningsmangfaldet er naudsynt i begge tydingane av ordet, i og med at ho på éin gong er uunngåeleg og uunnverleg, er vi ikkje dermed plikta til å slutte at alle følgjene hennar må vere gunstige. Tapet av ei så viktig hjelp til innsiktsfull og levande forståing av ei sanning som den som ligg i nødvendet av å forklare henne for, eller forsvare henne mot, motstandarar, er rett nok ikkje nok til å vege opp vinsten ved at ho blir allment godkjend, men det er inga ubetydeleg avkorting av han. Der denne føremonen ikkje lenger kan oppnåast, vedgår eg at eg gjerne såg at lærarane til menneskeslekta freista å skaffe ei erstatning for han; ei eller anna innretning som gjer vanskane i spørsmålet like nærverande for medvitet til eleven som om dei vart pressa på han av ein avvikande forkjempar, ivrig etter å omvende han.
Men i staden for å søkje innretningar til dette føremålet har dei mista dei som dei før hadde. Den sokratiske dialektikken, så storslått eksemplifisert i dialogane til Platon, var ei innretning av dette slaget. Han var i sitt vesen ei negativ drøfting av dei store spørsmåla i filosofien og livet, retta med fullenda dugleik mot det føremålet å overtyde kvar den som berre hadde tileigna seg alminnelegheitene i den vedtekne meininga, om at han ikkje forstod emnet – at han enno ikkje knytte noka bestemt meining til dei læresetningane han vedkjende seg; for at han, idet han vart klar over si eiga uvisse, kunne leiast på veg til ei fast overtyding, kvilande på ei klar forståing både av meininga i læresetningane og av prova for dei. Skuledisputasane i mellomalderen hadde eit nokolunde liknande føremål. Dei var meinte å sikre at eleven forstod si eiga meining, og (som naudsynt motstykke) den motsette meininga, og kunne hevde grunnane for den eine og gjendrive grunnane for den andre. Desse sistnemnde kappestridane hadde rett nok den ulækjelege mangelen at premissane ein påropte seg, var henta frå autoritet, ikkje frå fornuft; og som skulering av sinnet stod dei i alle høve tilbake for den mektige dialektikken som forma forstanden hos «Socratici viri»: Men den moderne ånda skuldar begge langt meir enn ho som regel vil vedgå, og undervisningsformene i notida inneheld inkje som i minste grad fyller plassen etter den eine eller den andre. Eit menneske som hentar all opplæringa si frå lærarar eller bøker, er, sjølv om han unngår den nærliggjande freistinga til å nøye seg med pugg, ikkje under nokon tvang til å høyre begge sider; følgjeleg er det langt frå nokon vanleg dugleik, sjølv blant tenkjarar, å kjenne begge sider; og den svakaste delen av det kvar og ein seier til forsvar for meininga si, er det han meiner som svar til motstandarane. Det er på moten i vår tid å nedvurdere den negative logikken – den som peikar på veikskapar i teorien eller feil i praksis, utan å slå fast positive sanningar. Slik negativ kritikk ville rett nok vere fattig nok som endeleg resultat; men som middel til å nå nokon positiv kunnskap eller overtyding som fortener namnet, kan han ikkje verdsetjast høgt nok; og inntil folk igjen blir systematisk oppøvde i han, vil det vere få store tenkjarar og eit lågt allment gjennomsnitt av forstand på alle andre felt av tenkinga enn dei matematiske og fysiske. Om noko anna emne fortener ingen sine meiningar namnet kunnskap, utan i den grad han anten har fått påtvinga seg av andre, eller sjølv har gjennomgått, den same tankeprosessen som ville ha vore kravd av han i ein aktiv strid med motstandarar. Det som det altså, når det manglar, er så uunnverleg, men så vanskeleg å skape – kor verre enn absurd er det ikkje å gi avkall på det når det av seg sjølv byr seg fram! Finst det nokon som bestrider ei vedteken meining, eller som vil gjere det om lov eller opinion lèt dei, så lat oss takke dei for det, opne sinnet for å lytte til dei, og gle oss over at det finst nokon som gjer for oss det vi elles, om vi bryr oss det minste om anten vissa eller livskrafta i overtydingane våre, burde gjere med langt større møde sjølve.
Det står enno att å tale om ei av dei viktigaste årsakene til at meiningsmangfald er fordelaktig, og vil halde fram med å vere det inntil menneskeslekta har nådd eit steg i åndeleg framgang som for tida synest å liggje i ureknande avstand. Vi har hittil berre vurdert to moglegheiter: at den vedtekne meininga kan vere falsk, og ei anna meining følgjeleg sann; eller at, når den vedtekne meininga er sann, ein strid med den motsette villfaringa er vesentleg for ei klar forståing og djup kjensle av sanninga i henne. Men det finst eit vanlegare tilfelle enn nokon av desse; når dei stridande læresetningane, i staden for at den eine er sann og den andre falsk, deler sanninga mellom seg; og den avvikande meininga trengst for å tilføre resten av den sanninga som den vedtekne læra berre rommar ein del av. Folkelege meiningar om emne som ikkje er handgripelege for sansane, er ofte sanne, men sjeldan eller aldri heile sanninga. Dei er ein del av sanninga; somme tider ein større, somme tider ein mindre del, men overdrivne, forvrengde og lausrivne frå dei sanningane som burde følgje og avgrense dei. Kjetterske meiningar er derimot som regel nokre av desse undertrykte og forsømde sanningane, som sprengjer dei banda som heldt dei nede, og som anten søkjer forsoning med den sanninga som den vanlege meininga rommar, eller møter henne som fiendar og set seg sjølve opp, med liknande eksklusivitet, som heile sanninga. Det siste tilfellet er hittil det hyppigaste, ettersom einsidigheit alltid har vore regelen i menneskesinnet, og mangesidigheit unntaket. Difor går som regel, sjølv i meiningsomveltingar, éin del av sanninga ned medan ein annan står opp. Sjølv framsteget, som burde leggje til, set for det meste berre éi delvis og ufullstendig sanning i staden for ei anna; og forbetringa består hovudsakleg i at det nye sanningsfragmentet er meir påkravd, meir tilpassa behova i tida, enn det som det fortrengjer. Sidan dei rådande meiningane har ein slik delvis karakter, sjølv når dei kviler på eit sant grunnlag, bør kvar meining som rommar noko av den delen av sanninga som den vanlege meininga utelèt, reknast som dyrebar, same kor mykje villfaring og forvirring denne sanninga måtte vere blanda med. Ingen nøktern domar over menneskelege tilhøve vil kjenne seg plikta til å bli harm fordi dei som tvingar oss til å leggje merke til sanningar vi elles ville ha oversett, sjølve overser nokre av dei vi ser. Snarare vil han meine at så lenge den folkelege sanninga er einsidig, er det meir ønskjeleg enn det motsette at òg den upopulære sanninga har einsidige forkjemparar; for slike er som regel dei mest energiske, og dei som har størst utsikt til å tvinge fram motviljug merksemd om det brotstykket av visdom som dei forkynner som om det var det heile.
Slik var det i det attande hundreåret, då nesten alle dei opplyste, og alle dei uopplyste som lét seg leie av dei, var fortapte i beundring for det som blir kalla sivilisasjon, og for underverka i moderne vitskap, litteratur og filosofi, og idet dei sterkt overvurderte graden av ulikskap mellom menneska i den nye tida og dei i oldtida, gav seg over til den trua at heile skilnaden var i deira eigen favør; med kva for eit gagnleg sjokk eksploderte ikkje då paradoksa til Rousseau som bomber midt iblant dei, så den kompakte massen av einsidig meining vart rista ut av ledd, og bestanddelane hennar tvinga til å setje seg saman på nytt i ei betre form og med nye ingrediensar. Ikkje slik å forstå at dei gjengse meiningane i det heile låg lenger frå sanninga enn Rousseau sine; tvert imot låg dei nærare henne; dei inneheldt meir positiv sanning og langt mindre villfaring. Likevel låg det i læra til Rousseau, og har følgt med henne nedover straumen av meiningar, ei monaleg mengd av nettopp dei sanningane som den folkelege meininga mangla; og desse er det botnfallet som vart liggjande att då flaumen trekte seg tilbake. Den høgare verdien av det enkle livet, den slappande og demoraliserande verknaden av lenkjene og hykleriet i det kunstige samfunnet, er idear som aldri har vore heilt fråverande i danna sinn sidan Rousseau skreiv; og dei vil med tida gjere sin tilbørlege verknad, sjølv om dei for tida treng å hevdast like mykje som nokon gong, og å hevdast i gjerning, for ord har på dette området nesten uttømt krafta si.
I politikken er det igjen nesten ei sjølvfølgje at eit ordens- eller stabilitetsparti og eit framstegs- eller reformparti begge er nødvendige delar av eit sunt politisk liv; inntil det eine eller det andre har utvida si åndelege fatteevne så mykje at det har blitt eit parti like mykje for orden som for framsteg, som kjenner og skil det som bør takast vare på, frå det som bør feiast bort. Kvar av desse tenkjemåtane hentar nytta si frå manglane ved den andre; men det er i stor grad motstanden frå den andre som held kvar av dei innanfor grensene til fornufta og det sunne skjønet. Med mindre meiningar til fordel for demokrati og for aristokrati, for eigedom og for likskap, for samvirke og for konkurranse, for luksus og for avhald, for selskapelegheit og individualitet, for fridom og disiplin, og alle dei andre ståande motsetningane i det praktiske livet, kjem til uttrykk med lik fridom og blir hevda og forsvarte med likt talent og lik kraft, er det ingen utsikt til at begge elementa får sitt; den eine vektskåla vil sikkert gå opp og den andre ned. Sanninga er, i dei store praktiske sakene i livet, i så høg grad eit spørsmål om å forsone og sameine motsetningar, at svært få har sinn som er romslege og upartiske nok til å gjere avveginga med noka tilnærming til det rette, og ho må gjerast gjennom den grove prosessen som ein kamp mellom stridande under fiendtlege faner er. I kvart av dei store opne spørsmåla som nettopp vart rekna opp, er det, dersom den eine av dei to meiningane har eit betre krav enn den andre, ikkje berre på å bli tolt, men på å bli oppmuntra og støtta, den som på det bestemte tidspunktet og den bestemte staden tilfeldigvis er i mindretal. Det er den meininga som for augneblinken representerer dei forsømde interessene, den sida av menneskeleg velvære som står i fare for å få mindre enn sin del. Eg er klar over at det her i landet ikkje finst nokon intoleranse mot meiningsskilnader i dei fleste av desse emna. Dei er dregne fram for å vise, ved vedgåtte og mangfaldige døme, kor allmenn den kjensgjerninga er at det berre gjennom meiningsmangfald, på det noverande steget av menneskeleg forstand, er ein sjanse for rettferdig behandling av alle sider ved sanninga. Når det finst personar som utgjer eit unntak frå den tilsynelatande semja i verda i eit kva som helst spørsmål, er det, sjølv om verda har rett, alltid sannsynleg at dei avvikande har noko å seie til sitt forsvar som er verdt å høyre, og at sanninga ville tape noko ved at dei teier.
Ein kan innvende: «Men nokre vedtekne prinsipp, særleg i dei høgaste og mest livsviktige emna, er meir enn halvsanningar. Den kristne moralen, til dømes, er heile sanninga om sitt emne, og dersom nokon lærer ein moral som avvik frå han, tek han fullstendig feil.» Sidan dette av alle tilfelle er det viktigaste i praksis, kan ingenting vere betre eigna til å prøve den allmenne grunnsetninga. Men før ein uttaler seg om kva den kristne moralen er eller ikkje er, ville det vere ønskjeleg å avgjere kva som er meint med kristen moral. Om det tyder moralen i Det nye testamentet, undrar det meg at nokon som hentar kunnskapen sin om denne frå boka sjølv, kan tru at han vart forkynt, eller var meint, som ei fullstendig morallære. Evangeliet viser alltid til ein moral som alt låg føre, og avgrensar forskriftene sine til dei enkeltpunkta der denne moralen skulle rettast, eller erstattast av ein vidare og høgare; det uttrykkjer seg dessutan i dei mest allmenne vendingar, ofte umoglege å tolke bokstaveleg, og eig snarare inntrykkskrafta til poesien eller veltalen enn presisjonen til lovgjevinga. Å utleie ei samla etisk lære av det har aldri vore mogleg utan å supplere det frå Det gamle testamentet, det vil seie frå eit system som rett nok er utførleg, men i mange måtar barbarisk, og berre berekna på eit barbarisk folk. Paulus, ein erklært fiende av denne jødiske måten å tolke læra til Meisteren sin og fylle ut planen hans på, føreset likeins ein moral som alt låg føre, nemleg grekarane og romarane sin; og råda hans til dei kristne er i stor grad eit system av tilpassing til denne, til og med så langt som til tilsynelatande å godkjenne slaveriet. Det som blir kalla kristen moral, men heller burde kallast teologisk, var ikkje Kristi eller apostlane sitt verk, men er av langt seinare opphav, i og med at han gradvis vart bygd opp av den katolske kyrkja i dei fem første hundreåra, og sjølv om han ikkje har blitt overteken utan atterhald av moderne menneske og protestantar, har han blitt langt mindre endra av dei enn ein kunne ha venta. For det meste har dei rett nok nøgd seg med å skjere bort dei tillegga som var gjorde til han i mellomalderen, medan kvar sekt fylte plassen med nye tillegg, tilpassa sin eigen karakter og sine eigne tilbøyelegheiter. At menneskeslekta står i stor gjeld til denne moralen og til dei tidlege lærarane hans, ville eg vere den siste til å nekte; men eg tenkjer meg ikkje om før eg seier om han at han på mange viktige punkt er ufullstendig og einsidig, og at dersom ikkje idear og kjensler som han ikkje godkjenner, hadde medverka til å forme det europeiske livet og den europeiske karakteren, ville tilhøva for menneska ha vore i ein verre tilstand enn dei no er. Den (såkalla) kristne moralen har alle kjenneteikna på ein reaksjon; han er for ein stor del ein protest mot heidenskapen. Idealet hans er negativt snarare enn positivt; passivt snarare enn aktivt; uskuld snarare enn edelheit; avhald frå det vonde snarare enn kraftfull streving etter det gode: i forskriftene hans er det (som det treffande er sagt) «du skal ikkje» som i utilbørleg grad veg tyngre enn «du skal». I sin avsky for sanselegheit gjorde han askesen til ein avgud, som gradvis har blitt forhandla bort til ein avgud av lovlydnad. Han held fram vona om himmelen og trugsmålet om helvete som dei fastsette og høvelege motiva for eit dydig liv: i dette fell han langt under dei beste blant dei gamle, og gjer det som står i hans makt for å gje den menneskelege moralen ein i sitt vesen egoistisk karakter, ved å rive pliktkjensla til kvar mann laus frå interessene til medmenneska, unnateke i den grad det blir tilbode han ei eigennyttig tilskunding til å ta omsyn til dei. Han er i sitt vesen ei lære om passiv lydnad; han innprentar underkasting under alle styresmakter som finst etablerte; som rett nok ikkje skal lydast aktivt når dei byd det religionen forbyr, men som ikkje skal gjerast motstand mot, langt mindre gjerast opprør mot, same kor mykje urett dei gjer oss sjølve. Og medan plikta mot staten i moralen til dei beste heidenske nasjonane tek ein til og med uforholdsmessig stor plass, som grip inn i den rettmessige fridomen til individet, blir dette store pliktområdet i den reint kristne etikken knapt lagt merke til eller anerkjent. Det er i Koranen, ikkje i Det nye testamentet, vi les grunnsetninga: «Ein herskar som utnemner ein mann til eit embete når det i rika hans finst ein annan mann som er betre skikka til det, syndar mot Gud og mot staten.» Den vesle anerkjenninga som ideen om plikt overfor ålmenta oppnår i moderne moral, stammar frå greske og romerske kjelder, ikkje frå kristne; liksom det, sjølv i moralen i privatlivet, som finst av storsinn, høgsinn, personleg verdigheit, ja sjølv æreskjensle, stammar frå den reint menneskelege, ikkje den religiøse delen av oppsedinga vår, og aldri kunne ha vakse fram av ei etisk norm der den einaste verdien som uttrykkjeleg blir anerkjend, er lydnaden sin.
Eg er like fjernt som nokon frå å påstå at desse manglane nødvendigvis er ibuande i den kristne etikken, på kvar måte han kan tenkjast på, eller at dei mange føresetnadene for ei fullstendig morallære som han ikkje inneheld, ikkje lèt seg sameine med han. Langt mindre ville eg antyde dette om Kristi eigne læresetningar og forskrifter. Eg trur at Kristi ord er alt det eg kan sjå noko prov for at dei var meinte å vere; at dei ikkje er usameinlege med noko som ein omfattande moral krev; at alt som er framifrå i etikken, kan førast inn under dei, utan større vald mot ordlyden deira enn den som har blitt gjord mot han av alle som har freista å utleie av dei noko som helst praktisk system for livsførsel. Men det er fullt sameinleg med dette å tru at dei inneheld, og var meinte å innehalde, berre ein del av sanninga; at mange vesentlege element i den høgaste moralen høyrer til dei ting som det ikkje er sørgt for, og heller ikkje var meininga å sørgje for, i dei overleverte utsegnene frå grunnleggjaren av kristendomen, og som fullstendig har blitt kasta til side i det etiske systemet som den kristne kyrkja har reist på grunnlag av desse utsegnene. Og når det er slik, meiner eg det er ein stor feil å halde fram med å freiste å finne i den kristne læra den fullstendige rettesnora for livsferda vår, som opphavsmannen hennar meinte at ho skulle stadfeste og innskjerpe, men berre delvis gje. Eg trur òg at denne snevre teorien er i ferd med å bli eit alvorleg praktisk vonde, som i høg grad forringar verdien av den moralske oppsedinga og undervisninga som så mange velmeinande personar no omsider strevar for å fremje. Eg fryktar sterkt at freistnaden på å forme sinnet og kjenslene etter ein utelukkande religiøs type, og på å forkaste dei verdslege normene (som dei i mangel av eit betre namn kan kallast) som hittil har eksistert side om side med den kristne etikken og utfylt han, medan dei tok imot noko av hans ånd og tilførte han noko av si, vil føre til, og alt no fører til, ein låg, ussel, krypande karaktertype, som, kor mykje han enn underkastar seg det han reknar for den høgaste viljen, er ute av stand til å heve seg til eller kjenne med i førestellinga om den høgaste godleiken. Eg trur at ein annan etikk enn nokon som kan utviklast av utelukkande kristne kjelder, må eksistere side om side med den kristne etikken for å få fram den moralske atterfødinga til menneskeslekta; og at det kristne systemet ikkje er noko unntak frå regelen om at interessene til sanninga, på eit ufullkome steg av menneskeånda, krev eit mangfald av meiningar. Det er ikkje nødvendig at menneska, når dei sluttar å oversjå dei moralske sanningane som ikkje finst i kristendomen, skal oversjå nokon av dei som han faktisk inneheld. Ein slik fordom, eller forsømming, er, når han førekjem, heilt og fullt eit vonde; men det er eit vonde vi ikkje kan vone alltid å vere fritekne frå, og som må reknast som prisen for eit uvurderleg gode. Den einerådande fordringa frå ein del av sanninga på å vere det heile, må og bør det protesterast mot, og dersom ein reaksjonær impuls skulle gjere dei protesterande urettferdige på si side, kan denne einsidigheita, som den andre, beklagast, men ho må tolast. Om kristne vil lære dei vantru å vere rettferdige mot kristendomen, bør dei sjølve vere rettferdige mot vantrua. Det kan ikkje gagne sanninga å lukke augo for den kjensgjerninga, kjend for alle som har det mest vanlege kjennskapet til litteraturhistoria, at ein stor del av den edlaste og mest verdifulle morallæra har vore verket, ikkje berre til menn som ikkje kjende den kristne trua, men til menn som kjende og forkasta henne.
Eg påstår ikkje at den mest uavgrensa bruken av fridomen til å setje fram alle moglege meiningar ville gjere slutt på dei vonda som følgjer med religiøs eller filosofisk sekterisme. Kvar sanning som menneske med snevre evner tek alvorleg, vil sikkert bli hevda, innprenta og på mange måtar til og med handla etter, som om inga anna sanning fanst i verda, eller i alle fall inga som kunne avgrense eller modifisere den første. Eg vedgår at tilbøyelegheita alle meiningar har til å bli sekteriske, ikkje blir lækt av den friaste diskusjonen, men ofte blir forsterka og forverra av han; i og med at den sanninga som burde ha vore sedd, men ikkje vart det, blir forkasta desto valdsamare fordi ho blir forkynt av personar som blir rekna som motstandarar. Men det er ikkje på den lidenskapelege partigjengaren, det er på den rolegare og meir upartiske tilskodaren, at dette samanstøytet mellom meiningar har si gagnlege verknad. Ikkje den valdsame striden mellom delar av sanninga, men den stille undertrykkinga av halvparten av henne, er det fryktelege vondet: det er alltid von når folk blir tvinga til å lytte til begge sider; det er når dei berre gjev akt på den eine, at feil stivnar til fordomar, og sanninga sjølv sluttar å verke som sanning, ved å bli overdriven til usanning. Og sidan det finst få åndsevner som er sjeldnare enn den domarevna som kan sitje til doms med innsikt mellom to sider av eit spørsmål, der berre den eine er representert ved ein talsmann for retten, har sanninga ingen sjanse anna enn i det forholdet som kvar side av henne, kvar meining som rommar ein kva som helst brøkdel av sanninga, ikkje berre finn talsmenn, men blir tala for på ein slik måte at ho blir lytta til.
Vi har no erkjent nødvendet, for det åndelege velværet til menneskeslekta (som alt det andre velværet hennar er avhengig av), av meiningsfridom og av fridom til å uttrykkje meiningar, på fire ulike grunnlag; som vi no kort skal samanfatte.
For det første: Dersom ei meining blir tvinga til å teie, kan denne meininga, så vidt vi med visse kan vite, vere sann. Å nekte for dette er å føresetje vår eiga ufeilbarlegheit.
For det andre: Sjølv om den meininga som blir bringa til å teie, er ei villfaring, kan ho innehalde, og inneheld svært ofte, ein del av sanninga; og sidan den allmenne eller rådande meininga i eit kva som helst emne sjeldan eller aldri er heile sanninga, er det berre ved samanstøytet mellom motstridande meiningar at resten av sanninga har nokon sjanse til å bli tilført.
For det tredje: Sjølv om den vedtekne meininga ikkje berre er sann, men heile sanninga, vil ho, med mindre ho får lov til å bli, og faktisk blir, kraftig og alvorleg bestriden, av dei fleste av dei som godtek henne, bli halden på same måte som ein fordom, med lita forståing eller kjensle for fornuftsgrunnane hennar. Og ikkje berre dette, men, for det fjerde, sjølve meininga i læra vil stå i fare for å gå tapt, eller bli svekt, og bli fråteken den livgjevande verknaden sin på karakteren og livsførselen: i og med at dogmet blir ei rein formell vedkjenning, utan kraft til det gode, men som tek opp grunnen og hindrar veksten av kvar verkeleg og hjartefølt overtyding, ut frå fornuft eller personleg røynsle.
Før vi forlèt emnet meiningsfridom, er det på sin plass å gje litt merksemd til dei som seier at fri ytring av alle meiningar bør tillatast, på det vilkåret at forma er behersk og ikkje går over grensene for ein redeleg diskusjon. Mykje kunne seiast om kor umogleg det er å fastsetje kvar desse påståtte grensene skal trekkjast; for dersom prøven er krenking av dei som har den meininga som blir angripen, trur eg røynsla vitnar om at denne krenkinga skjer kvar gong angrepet er treffande og kraftig, og at kvar motstandar som pressar dei hardt, og som dei finn det vanskeleg å svare, står fram for dei som ein ubehersk motstandar, dersom han viser noka sterk kjensle i saka. Men dette, sjølv om det er eit viktig omsyn frå ein praktisk synsstad, går opp i ei meir grunnleggjande innvending. Utvilsamt kan måten ei meining blir hevda på, sjølv om ho er sann, vere høgst forkasteleg, og kan med rette dra på seg streng kritikk. Men dei viktigaste brota av dette slaget er slike som det for det meste er umogleg, utan ved tilfeldig sjølvavsløring, å føre prov for. Det alvorlegaste av dei er å argumentere sofistisk, å undertrykkje kjensgjerningar eller argument, å gje att elementa i saka urett eller å framstille den motsette meininga fordreidd. Men alt dette, sjølv i den mest graverande grad, blir gjort så stadig i fullkomen god tru, av personar som ikkje blir rekna, og i mange andre måtar kanskje ikkje fortener å bli rekna, som uvitande eller udugelege, at det sjeldan er mogleg på tilstrekkeleg grunnlag samvitsfullt å stemple fordreiinga som moralsk klanderverdig; og endå mindre kunne lova driste seg til å gripe inn mot denne typen polemisk utilbørlegheit. Når det gjeld det som vanlegvis er meint med ubehersk diskusjon, nemleg skjellsord, sarkasme, personangrep og liknande, ville fordømminga av desse våpna fortene meir sympati dersom det nokon gong vart føreslått å forby dei likt for begge sider; men ein ønskjer berre å hindre bruken av dei mot den rådande meininga: mot den ikkje-rådande kan dei ikkje berre brukast utan allmenn mishag, men vil sannsynlegvis skaffe den som bruker dei, ros for ærleg iver og rettferdig harme. Likevel er den skaden som oppstår av bruken av dei, størst når dei blir brukte mot dei forholdsvis forsvarslause; og den urettferdige fordelen som ei meining kan hente frå denne måten å hevde henne på, fell nesten utelukkande til dei vedtekne meiningane. Det verste brotet av dette slaget som ein polemikar kan gjere seg skuldig i, er å stemple dei som har den motsette meininga, som vonde og umoralske menneske. For baktaling av dette slaget er dei som har ei upopulær meining, særleg utsette, fordi dei i alminnelegheit er få og utan innverknad, og ingen andre enn dei sjølve kjenner særleg interesse av at dei får rettferd; men dette våpenet er, etter naturen til saka, nekta dei som angrip ei rådande meining: dei kan verken bruke det utan fare for seg sjølve, og om dei kunne, ville det ikkje gjere anna enn å slå tilbake på deira eiga sak. I alminnelegheit kan meiningar som strir mot dei allment vedtekne, berre bli høyrde gjennom eit gjennomtenkt måtehald i språket og den mest varsame unngåinga av unødig krenking, noko dei nesten aldri vik frå sjølv i liten grad utan å tape terreng: medan umåtehalden utskjelling brukt på den rådande meininga si side verkeleg skremmer folk frå å vedkjenne seg motsette meiningar og frå å lytte til dei som vedkjenner seg dei. Av omsyn til sanning og rettferd er det difor langt viktigare å hindre denne bruken av skjellsordspråk enn den andre; og dersom det til dømes var nødvendig å velje, ville det vere langt meir behov for å motverke krenkjande angrep på vantrua enn på religionen. Det er likevel openbert at lov og styresmakt ikkje har noko med å hindre nokon av delane, medan den offentlege meininga i kvart einskilt tilfelle bør avgjere domen sin etter omstenda i den einskilde saka; og fordømme kvar og ein, same kva side i striden han stiller seg på, der måten han fører saka si på røper anten mangel på ærlegdom, eller vondskap, bigotteri eller intoleranse i kjenslene; men ikkje slutte seg til desse lastene ut frå kva side ein person tek, sjølv om det er den motsette sida av spørsmålet frå vår eiga: og gje fortent ære til kvar og ein, same kva meining han har, som har ro nok til å sjå og ærlegdom nok til å framstille kva motstandarane hans og meiningane deira verkeleg er, utan å overdrive noko til skade for dei, utan å halde tilbake noko som talar, eller kan tenkjast å tale, til fordel for dei. Dette er den verkelege moralen for offentleg diskusjon; og sjølv om han ofte blir krenkt, gleder det meg å tenkje på at det finst mange polemikarar som i stor grad held han, og eit endå større tal som samvitsfullt strevar mot han.
Desse orda var knapt skrivne då presserettssakene til regjeringa i 1858 kom, som for å gje dei ei ettertrykkeleg motseiing. Dette uoverlagde inngrepet i den offentlege diskusjonsfridomen har likevel ikkje fått meg til å endre eit einaste ord i teksten, og det har heller ikkje på nokon måte svekt overtydinga mi om at tida for straff og bøter for politisk diskusjon, panikkaugneblinkar unnatekne, er forbi i vårt eige land. For det første vart rettsforfølgingane ikkje førte vidare; og for det andre var dei, strengt teke, aldri politiske rettsforfølgingar. Det brotsverket det vart reist tiltale for, var ikkje å kritisere institusjonar, eller handlingane eller personane til herskarar, men å spreie det som vart rekna for ei umoralsk lære, nemleg lovlegheita av tyrannmord. Dersom argumenta i dette kapitlet har nokon gyldigheit, bør det finnast den fullaste fridom til, som eit spørsmål om etisk overtyding, å vedkjenne seg og diskutere kva lære som helst, kor umoralsk ho enn måtte reknast for å vere. Det ville difor vere irrelevant og malplassert å undersøkje her om læra om tyrannmord fortener denne nemninga. Eg skal nøye meg med å seie at emnet til alle tider har vore eit av dei opne spørsmåla i moralen; at handlinga til ein privat borgar når han feller ein brotsmann som, ved å heve seg over lova, har stilt seg utanfor rekkjevidda av lovleg straff eller kontroll, av heile nasjonar og av nokre av dei beste og visaste menn er blitt rekna ikkje som eit brotsverk, men som ei handling av opphøgd dygd; og at ho, rett eller gale, ikkje er av naturen til snikmordet, men til borgarkrigen. Som slik meiner eg at tilskundinga til det i eit bestemt tilfelle kan vere ein høveleg gjenstand for straff, men berre dersom ei openlys handling har følgt, og det i det minste kan påvisast ein sannsynleg samanheng mellom handlinga og tilskundinga. Sjølv då er det ikkje ei framand regjering, men den åtekne regjeringa sjølv, som åleine, i utøving av sjølvforsvar, legitimt kan straffe åtak retta mot hennar eigen eksistens. ↩︎
Thomas Pooley, tinget i Bodmin, 31. juli 1857. I desember same år fekk han full benåding av Krona. ↩︎
George Jacob Holyoake, 17. august 1857; Edward Truelove, juli 1857. ↩︎
Baron de Gleichen, politiretten i Marlborough Street, 4. august 1857. ↩︎
Rikeleg åtvaring kan hentast frå den store tilsetjinga av lidenskapane til ein forfølgjar som blanda seg med den ålmenne oppvisinga av dei verste sidene ved nasjonalkarakteren vår i samband med sepoyopprøret. Raseriet til fanatikarar eller sjarlatanar frå preikestolen kan vere uverdig til omtale; men leiarane for det evangelikale partiet har forkynt som sitt prinsipp, for styret over hinduar og muhammedanarar, at ingen skular skal støttast med offentlege midlar der Bibelen ikkje blir lærd, og som nødvendig følgje at inga offentleg stilling skal gjevast til andre enn verkelege eller føregjevne kristne. Ein statssekretær skal, i ein tale til veljarane sine den 12. november 1857, ha sagt: «Toleranse overfor trua deira» (trua til hundre millionar britiske undersåttar), «den overtrua dei kalla religion, frå den britiske regjeringa si side, hadde hatt den verknaden å seinke overherredømet til det britiske namnet og hindre den gagnlege veksten til kristendomen … Toleranse var den store hjørnesteinen i dei religiøse fridomane i dette landet; men lat dei ikkje misbruke det dyrebare ordet toleranse. Slik han forstod det, tydde det fullstendig fridom for alle, fridom til gudsdyrking, blant kristne, som tilbad på det same grunnlaget. Det tydde toleranse overfor alle sekter og trussamfunn av kristne som trudde på den eine midlargjerninga.» Eg ønskjer å vende merksemda mot den kjensgjerninga at ein mann som er blitt rekna som skikka til å fylle eit høgt embete i regjeringa i dette landet, under eit liberalt ministerium, hevdar den læra at alle som ikkje trur på guddomen til Kristus, står utanfor grensene for toleransen. Kven kan, etter denne åndssvake oppvisinga, gje seg over til den illusjonen at religiøs forfølging er forbi, for aldri å vende tilbake? ↩︎