Bruksmåtar

Dei prinsippa som er hevda på desse sidene, må bli meir allment godtekne som grunnlag for drøfting av einskildheiter, før ei konsekvent bruk av dei på alle dei ulike områda av styre og moral kan prøvast med nokon utsikt til gagn. Dei få merknadene eg aktar å gjere om einskildspørsmål, er meinte å kaste lys over prinsippa, snarare enn å følgje dei ut til konsekvensane deira. Eg byr ikkje så mykje på bruksmåtar som på prøver på bruk; dei kan tene til å bringe større klarleik i meininga med og grensene for dei to grunnsetningane som til saman utgjer heile læra i dette essayet, og til å hjelpe dømekrafta med å halde balansen mellom dei i dei tilfella der det synest tvilsamt kva for ei av dei som gjeld saka.

Grunnsetningane er, for det første, at individet ikkje står til ansvar overfor samfunnet for handlingane sine, så langt desse ikkje vedkjem interessene til nokon annan person enn hans eigne. Råd, rettleiing, overtaling og at andre menneske held seg unna han, dersom dei finn det naudsynt for sitt eige beste, er dei einaste midla samfunnet med rette kan uttrykkje mishag eller misnøye med åtferda hans med. For det andre, at for slike handlingar som skader andre sine interesser, står individet til ansvar og kan underkastast anten sosiale eller rettslege straffer, dersom samfunnet meiner at det eine eller det andre er naudsynt for vernet av det.

For det første må ein på ingen måte gå ut frå, fordi skade, eller sannsyn for skade, på andre sine interesser åleine kan rettferdiggjere inngripinga til samfunnet, at ho difor alltid rettferdiggjer slik inngriping. I mange tilfelle valdar eit individ, når det forfølgjer eit legitimt mål, nødvendigvis og difor legitimt smerte eller tap for andre, eller snappar opp eit gode som dei hadde ei rimeleg von om å oppnå. Slike interessemotsetnader mellom individ oppstår ofte av dårlege samfunnsinstitusjonar, men er uunngåelege så lenge desse institusjonane varer; og nokre ville vere uunngåelege under kva institusjon som helst. Den som lukkast i eit overfylt yrke eller i ein konkurranseeksamen; den som blir føretrekt framfor ein annan i ein kva som helst kappestrid om noko begge ønskjer, haustar fordel av andre sitt tap, av den bortkasta strevet deira og vonbrotet deira. Men det er, etter allmenn vedgåing, betre for den allmenne interessa til menneskeslekta at folk forfølgjer måla sine utan å la seg skremme av denne typen følgjer. Med andre ord vedgår samfunnet dei vonbrotne konkurrentane ingen rett, verken rettsleg eller moralsk, til å vere fritekne for denne typen liding; og det kjenner seg kalla til å gripe inn berre når det er brukt middel til å lukkast som det strir mot den allmenne interessa å tillate – nemleg svik eller forræderi, og makt.

Vidare: Handel er ei sosial handling. Den som tek på seg å selje noko slags varer til ålmenta, gjer noko som rører ved andre personar sine interesser, og samfunnet sine i det heile; og dermed kjem åtferda hans i prinsippet inn under jurisdiksjonen til samfunnet: Følgjeleg vart det ein gong rekna som regjeringane si plikt, i alle tilfelle som vart rekna som viktige, å fastsetje prisar og regulere framstillingsprosessane. Men det er no godteke, om enn ikkje før etter ein lang kamp, at både den låge prisen og den gode kvaliteten på varene blir sikra mest verknadsfullt ved å la produsentane og seljarane vere fullkome frie, under den einaste kontrollen som ligg i kjøparane sin like fridom til å forsyne seg andre stader. Dette er den såkalla frihandelslæra, som kviler på andre grunnar enn, men like solide som, det prinsippet om individuell fridom som blir hevda i dette essayet. Avgrensingar på handel, eller på produksjon med handel for auge, er rett nok innskrenkingar; og all innskrenking, qua innskrenking, er eit vonde: Men dei innskrenkingane det her er tale om, rører berre ved den delen av åtferda som samfunnet har mynde til å innskrenke, og er gale utelukkande fordi dei ikkje verkeleg frambringer dei resultata ein ønskjer å frambringe med dei. Liksom prinsippet om individuell fridom ikkje er involvert i frihandelslæra, er det heller ikkje det i dei fleste av dei spørsmåla som oppstår om grensene for denne læra: som til dømes kva grad av offentleg kontroll som er tillateleg for å hindre svindel ved forfalsking av varer; kor langt sanitære føre-var-reglar, eller ordningar for å verne arbeidsfolk i farlege yrke, bør påtvingast arbeidsgjevarane. Slike spørsmål inneber fridomsomsyn berre i den grad det alltid er betre, caeteris paribus, å la folk vere i fred enn å kontrollere dei: Men at dei legitimt kan kontrollerast for desse føremåla, er i prinsippet ubestrideleg. På den andre sida finst det spørsmål om inngrep i handelen som i sitt vesen er fridomsspørsmål; slik som Maine-lova, som alt er nemnd; forbodet mot innførsel av opium til Kina; avgrensinga av salet av gifter; kort sagt alle tilfelle der føremålet med inngrepet er å gjere det umogleg eller vanskeleg å skaffe seg ei bestemt vare. Desse inngrepa er forkastelege, ikkje som krenkingar av fridomen til produsenten eller seljaren, men av kjøparen sin.

Eitt av desse døma, det om sal av gifter, opnar eit nytt spørsmål: dei rette grensene for det som kan kallast politiet sine funksjonar; kor langt fridomen legitimt kan krenkjast for å førebyggje brotsverk eller ulukker. Det er ein av dei ubestridde funksjonane til regjeringa å setje i verk føre-var-reglar mot brotsverk før dei er gjorde, så vel som å oppdage og straffe dei etterpå. Den førebyggjande funksjonen til regjeringa er likevel langt meir utsett for misbruk, til skade for fridomen, enn den straffande funksjonen; for det finst knapt nokon del av eit menneske sin legitime handlefridom som ikkje kunne framstillast, og det med rette, som noko som lettar ei eller anna form for brot. Likevel, dersom ei offentleg styresmakt, eller jamvel ein privatperson, ser nokon som openbert førebur seg på å gjere eit brotsverk, er dei ikkje plikta til å sjå uverksamt på til brotsverket er gjort, men kan gripe inn for å hindre det. Dersom gifter aldri vart kjøpte eller brukte til noko anna føremål enn å gjere mord, ville det vere rett å forby framstilling og sal av dei. Dei kan likevel trengast ikkje berre til uskuldige, men til nyttige føremål, og avgrensingar kan ikkje påleggjast i det eine tilfellet utan å verke i det andre. Vidare er det ei rettkomen oppgåve for offentleg styresmakt å verne mot ulukker. Dersom anten ein offentleg tenestemann eller kven som helst annan såg ein person freiste å krysse ei bru som var konstatert utrygg, og det ikkje var tid til å varsle han om faren, kunne dei gripe han og snu han tilbake utan noka verkeleg krenking av fridomen hans; for fridom er å gjere det ein ønskjer, og han ønskjer ikkje å falle i elva. Likevel, når det ikkje er visse, men berre fare for skade, kan ingen annan enn personen sjølv døme om det motivet som kan drive han til å ta risikoen, er tilstrekkeleg: I dette tilfellet bør han difor (med mindre han er eit barn, eller i ørske, eller i ein tilstand av opphissing eller åndsfråvær som er usameinleg med full bruk av den reflekterande evna), etter mi oppfatning, berre åtvarast mot faren; ikkje med makt hindrast i å utsetje seg for han. Liknande vurderingar, nytta på eit spørsmål som sal av gifter, kan setje oss i stand til å avgjere kva for nokre av dei moglege reguleringsmåtane som strir mot prinsippet, og kva for nokre som ikkje gjer det. Ein slik føre-var-regel som til dømes å merkje stoffet med eit ord som uttrykkjer den farlege karakteren det har, kan påbydast utan krenking av fridomen: Kjøparen kan ikkje ønskje å ikkje vite at den tingen han har, har giftige eigenskapar. Men å krevje attest frå ein lege i alle tilfelle ville gjere det stundom umogleg, alltid kostbart, å skaffe vara til legitime føremål. Den einaste måten eg kan sjå, som det kan leggjast hindringar i vegen for brotsverk gjorde med dette middelet på, utan noka krenking som er verd å rekne med, av fridomen til dei som ønskjer det giftige stoffet til andre føremål, består i å syte for det som, med Benthams treffande uttrykk, blir kalla «førehandsfastsett prov». Denne ordninga er kjend for kvar og ein når det gjeld kontraktar. Det er vanleg og rett at lova, når ein kontrakt blir inngått, som vilkår for at ho skal tvinge gjennom oppfyllinga, krev at visse formalitetar blir haldne, slik som underskrifter, vitne si stadfesting og liknande, for at det i tilfelle seinare tvist kan finnast prov for at kontrakten verkeleg vart inngått, og at det ikkje var noko ved omstenda som gjorde han rettsleg ugyldig: Verknaden er at det blir lagt store hindringar i vegen for fiktive kontraktar, eller kontraktar inngåtte under omstende som, dersom dei var kjende, ville oppheve gyldigheita deira. Føre-var-reglar av liknande art kunne påbydast ved sal av varer som eignar seg som reiskapar for brotsverk. Seljaren kunne til dømes påleggjast å føre inn i eit register det nøyaktige tidspunktet for handelen, namnet og adressa til kjøparen, den nøyaktige kvaliteten og mengda som vart seld; å spørje om føremålet det skulle brukast til, og notere det svaret han fekk. Når det ikkje låg føre nokon legeresept, kunne det krevjast at ein tredjeperson var til stades, for å kunne føre kjensgjerninga heim til kjøparen dersom det seinare skulle vere grunn til å tru at vara var blitt brukt til forbrytarske føremål. Slike føresegner ville i det heile ikkje vere noka vesentleg hindring for å skaffe vara, men ei svært stor hindring for å gjere utilbørleg bruk av henne utan å bli oppdaga.

Den retten som ligg i samfunnet til å avverje brotsverk mot seg sjølv ved førehandsreglar, peikar på dei openberre avgrensingane i grunnsetninga om at dårleg åtferd som berre vedkjem ein sjølv, ikkje med rette kan gripast inn mot ved førebygging eller straff. Drukkenskap, til dømes, er i vanlege tilfelle ikkje eit høveleg emne for inngriping frå lovgjevinga; men eg ville rekne det som fullt legitimt at ein person som éin gong var blitt dømd for ei valdshandling mot andre under påverknad av drikk, vart sett under ei særskild rettsleg avgrensing, personleg for han; at dersom han seinare vart funnen rusa, skulle han kunne straffast, og at dersom han i den tilstanden gjorde eit nytt brot, skulle den straffa han ville vere heimfallen til for dette andre brotet, skjerpast. Det å drikke seg full er, hos ein person som drukkenskapen eggjar til å skade andre, eit brotsverk mot andre. Likeins kan lediggang, unnateke hos ein person som får stønad frå det offentlege, eller unnateke når han utgjer eit kontraktsbrot, ikkje utan tyranni gjerast til gjenstand for rettsleg straff; men dersom ein mann, anten av lediggang eller av ei kva som helst anna årsak som kunne vore unngått, let vere å oppfylle dei rettslege pliktene sine overfor andre, som til dømes å forsørgje barna sine, er det ikkje noko tyranni å tvinge han til å oppfylle denne plikta, ved tvangsarbeid, dersom ingen andre middel står til rådvelde.

Vidare finst det mange handlingar som, sidan dei berre er direkte skadelege for den handlande sjølv, ikkje bør forbydast ved lov, men som, dersom dei blir gjorde offentleg, er eit brot på god skikk, og som dermed fell inn under kategorien krenkingar av andre og med rette kan forbydast. Av dette slaget er krenkingar av sømda; dei er det unødvendig å dvele ved, så mykje meir som dei berre indirekte heng saman med emnet vårt, sidan innvendinga mot offentlegheita er like sterk når det gjeld mange handlingar som ikkje i seg sjølve er forkastelege, og heller ikkje blir rekna for å vere det.

Det er eit anna spørsmål som det må finnast eit svar på, i samsvar med dei prinsippa som er lagde fram. I tilfelle av personleg åtferd som blir rekna som klanderverdig, men som respekten for fridomen hindrar samfunnet i å førebyggje eller straffe, fordi det vondet som direkte følgjer av henne, utelukkande råkar den handlande sjølv: Bør andre personar vere like frie til å råde til eller oppmode til det den handlande er fri til å gjere? Dette spørsmålet er ikkje fritt for vanskar. Tilfellet med ein person som tilskundar ein annan til å utføre ei handling, er strengt teke ikkje eit tilfelle av åtferd som berre vedkjem ein sjølv. Å gje nokon råd eller by dei lokkemiddel er ei sosial handling, og kan difor, som handlingar i det heile som rører ved andre, reknast for å vere underlagd sosial kontroll. Men litt ettertanke rettar opp det første inntrykket, ved å vise at sjølv om tilfellet strengt teke ikkje fell innanfor definisjonen av individuell fridom, så er dei grunnane prinsippet om individuell fridom kviler på, brukande på det. Dersom folk, i alt som berre vedkjem dei sjølve, må få lov til å handle slik dei sjølve synest best, på eigen risiko, må dei like fullt vere frie til å rådføre seg med kvarandre om kva som høver å gjere på denne måten; til å utveksle meiningar, og gje og ta imot framlegg. Kva det enn er tillate å gjere, må det vere tillate å råde til å gjere. Spørsmålet er tvilsamt berre når tilskundaren har personleg fordel av rådet sitt; når han gjer det til yrket sitt, for å livnære seg eller for pengevinning, å fremje det samfunnet og staten reknar som eit vonde. Då blir det rett nok innført eit nytt kompliserande element; nemleg at det finst klassar av personar med ei interesse som strir mot det som blir rekna som det felles vel, og som har ein levemåte som byggjer på å motarbeide det. Bør det gripast inn mot dette, eller ikkje? Utukt, til dømes, må tolererast, og det må også pengespel; men bør ein person vere fri til å vere hallik, eller til å drive eit spelehus? Tilfellet er eitt av dei som ligg nøyaktig på grenselinja mellom to prinsipp, og det er ikkje med ein gong klart kva for eitt av dei to det eigentleg høyrer inn under. Det finst argument på begge sider. På toleransen si side kan det seiast at det at ein driv noko som yrke, og lever av eller tener på å utøve det, ikkje kan gjere det forbrytarsk som elles ville vere tillateleg; at handlinga anten bør vere konsekvent tillaten eller konsekvent forboden; at dersom dei prinsippa vi hittil har forsvart, er sanne, har samfunnet ingen rett til, som samfunn, å avgjere at noko som berre vedkjem individet, er gale; at det ikkje kan gå lenger enn til å råde frå, og at den eine personen bør vere like fri til å overtale som den andre til å råde frå. Mot dette kan det hevdast at sjølv om ålmenta, eller staten, ikkje har rett til myndig å avgjere, med undertrykking eller straff for auge, at den eller den åtferda som berre rører ved interessene til individet, er god eller dårleg, så er dei fullt rettkomne til å gå ut frå, dersom dei reknar henne som dårleg, at det i det minste er eit omstridd spørsmål om ho er det eller ikkje: at dei, dette føresett, ikkje kan handle gale når dei søkjer å utelukke innverknaden frå tilskundingar som ikkje er ueigennyttige, frå tilskundarar som umogleg kan vere upartiske – som har ei direkte personleg interesse på den eine sida, og det den sida staten meiner er den gale, og som openlyst fremjar henne utelukkande av personlege omsyn. Det kan sikkert, vil ein kunne innvende, ikkje gå noko tapt, ikkje ofrast noko gode, ved å ordne sakene slik at folk gjer valet sitt, anten klokt eller tåpeleg, av eiga tilskunding, så frie som mogleg for kunstgrepa til personar som eggjar tilbøyelegheitene deira for eigne, eigennyttige føremål. Såleis (kan det seiast): Sjølv om lovene om ulovlege spel er fullstendig uforsvarlege – sjølv om alle personar bør vere frie til å spele i sine eigne eller kvarandre sine hus, eller på ein kva som helst møtestad oppretta ved deira eigne bidrag og open berre for medlemmene og gjestene deira – så bør likevel offentlege spelehus ikkje tillatast. Det er sant at forbodet aldri er verksamt, og at uansett kor mykje tyrannisk makt politiet får, kan spelehus alltid haldast i drift under andre påskot; men dei kan tvingast til å drive verksemda si med ein viss grad av løynd og dulsmål, slik at ingen veit noko om dei unnateke dei som oppsøkjer dei; og meir enn dette bør samfunnet ikkje sikte mot. Det er mykje tyngd i desse argumenta; eg vil ikkje våge å avgjere om dei er tilstrekkelege til å rettferdiggjere den moralske anomalien å straffe medhjelparen når hovudmannen får (og må få) gå fri; eller å bøteleggje eller fengsle halliken, men ikkje horkaren, spelehushaldaren, men ikkje spelaren. Endå mindre bør det gripast inn i dei vanlege handlingane kjøp og sal på tilsvarande grunnlag. Nesten kvar vare som blir kjøpt og seld, kan brukast i overmål, og seljarane har ei pengeinteresse i å oppmuntre til dette overmålet; men det kan ikkje byggjast noko argument på dette, til fordel til dømes for Maine-lova; for klassen av forhandlarar av sterke drikkar, sjølv om han har interesse av misbruket av dei, er uunnverleg for den legitime bruken av dei. Interessa desse forhandlarane har av å fremje umåtehald, er likevel eit verkeleg vonde, og gjev staten rett til å påleggje avgrensingar og krevje garantiar som, utan denne retten, ville vere krenkingar av legitim fridom.

Eit ytterlegare spørsmål er om staten, samstundes som han tillèt, likevel indirekte bør motverke åtferd som han reknar for å stride mot den handlande sitt beste; om han til dømes bør setje i verk tiltak for å gjere midla til drukkenskap meir kostbare, eller gjere dei vanskelegare å skaffe, ved å avgrense talet på utsalsstader. I dette som i dei fleste andre praktiske spørsmål må det gjerast mange skilje. Å skattleggje stimulansar utelukkande i den hensikt å gjere dei vanskelegare å skaffe, er eit tiltak som berre i grad skil seg frå eit fullstendig forbod mot dei; og det ville vere forsvarleg berre dersom forbodet var forsvarleg. Kvar kostnadsauke er eit forbod for dei som ikkje har midlar som strekk til den auka prisen; og for dei som har råd, er han ei straff pålagd dei for å tilfredsstille ein bestemt smak. Valet deira av fornøyingar, og måten dei bruker inntekta si på etter å ha oppfylt dei rettslege og moralske pliktene sine overfor staten og overfor einskildpersonar, er deira eiga sak, og må overlatast til deira eiga dømekraft. Desse vurderingane kan ved første augekast synast å fordøme at stimulansar blir valde ut som særskilde gjenstandar for skattlegging med inntekter for auge. Men ein må hugse at skattlegging for fiskale føremål er heilt uunngåeleg; at det i dei fleste land er naudsynt at ein stor del av denne skattlegginga er indirekte; at staten difor ikkje kan unngå å påleggje straffer, som for nokre personar kan verke som forbod, på bruken av visse forbruksvarer. Det er difor staten si plikt å vurdere, når han pålegg skattar, kva varer forbrukarane best kan unnvere; og a fortiori helst å velje dei som han reknar bruken av, ut over ei svært moderat mengd, for å vere direkte skadeleg. Skattlegging av stimulansar, opp til det punktet som gjev den største inntekta (føresett at staten treng all den inntekta ho gjev), er difor ikkje berre tillateleg, men å bifalle.

Spørsmålet om å gjere salet av desse varene til eit meir eller mindre eksklusivt privilegium må svarast på ulikt, alt etter kva føremål avgrensinga er meint å tene. Alle stader der publikum samlast, krev tilsyn frå politiet, og stader av dette slaget i særleg grad, fordi brotsverk mot samfunnet særleg lett oppstår der. Det er difor rimeleg å avgrense retten til å selje desse varene (i det minste for konsum på staden) til personar med kjend eller attestert sømeleg vandel; å gje slike føresegner om opnings- og stengjetider som kan vere naudsynte for offentleg overvaking, og å trekkje løyvet tilbake dersom det gong på gong førekjem ordensforstyrringar gjennom medverknad eller udugleik frå verten, eller dersom staden blir ein møtestad for å pønske ut og førebu lovbrot. Noka ytterlegare avgrensing ser eg ikkje på som prinsipielt forsvarleg. Avgrensinga i talet på øl- og brennevinsskjenkjestader, til dømes, med det uttrykkjelege føremålet å gjere dei vanskelegare tilgjengelege og minske høva til freisting, utset ikkje berre alle for ei ulempe fordi det finst nokre som ville misbruke tilgangen, men høver berre for ein samfunnstilstand der dei arbeidande klassane ope blir behandla som born eller villmenn og sette under ei oppseding i tvang, for å gjere dei skikka til seinare å få del i privilegia til fridomen. Dette er ikkje det prinsippet dei arbeidande klassane erklært blir styrte etter i noko fritt land; og ingen som set fridom tilbørleg høgt, vil gje si tilslutning til at dei blir styrte slik, med mindre alle freistnader på å oppsede dei til fridom og styre dei som frie menn er uttømde, og det er endeleg prova at dei berre kan styrast som born. Den blotte framstillinga av alternativet viser kor absurd det er å gå ut frå at slike freistnader er gjorde i noko tilfelle som treng å vurderast her. Det er berre fordi institusjonane i dette landet er ein masse av inkonsekvensar, at ting får innpass i praksisen vår som høyrer til det despotiske, eller såkalla faderlege, styresettet, medan den allmenne fridomen i institusjonane våre utelukkar utøvinga av den graden av kontroll som er naudsynt for å gje avgrensinga nokon verkeleg verknad som moralsk oppseding.

Det vart peika på i ein tidleg del av dette essayet at fridomen til individet, i ting som berre vedkjem individet sjølv, inneber ein tilsvarande fridom for eit kva som helst tal på individ til ved gjensidig avtale å regulere slike ting som vedkjem dei i fellesskap, og ikkje vedkjem andre personar enn dei sjølve. Dette spørsmålet byr ikkje på nokon vanske så lenge viljen hjå alle dei impliserte personane blir uendra; men sidan denne viljen kan endre seg, er det ofte naudsynt, sjølv i ting som berre vedkjem dei sjølve, at dei går inn i plikter overfor kvarandre; og når dei gjer det, er det rimeleg, som allmenn regel, at desse pliktene blir haldne. Likevel har denne allmenne regelen, truleg i lovene til kvart land, nokre unntak. Ikkje berre blir ikkje personar haldne til plikter som krenkjer rettane til tredjepart, men det blir stundom rekna som tilstrekkeleg grunn til å løyse dei frå ei plikt at ho er skadeleg for dei sjølve. I dette og dei fleste andre siviliserte land ville til dømes ei plikt der ein person skulle selje seg sjølv, eller la seg selje, som slave, vere ugyldig; handheva verken av lova eller av den offentlege meininga. Grunnen til slik å avgrense makta hans til frivillig å råde over sin eigen lagnad i livet, er openberr, og blir sett svært klårt i dette ekstreme tilfellet. Grunnen til ikkje å gripe inn i dei frivillige handlingane til ein person, utan for andre si skuld, er omsynet til fridomen hans. Det frivillige valet hans er prov på at det han slik vel, er ønskjeleg, eller i det minste uthaldeleg, for han, og det beste for han blir i det heile best teke vare på ved at han får bruke sine eigne middel til å forfølgje det. Men ved å selje seg som slave gjev han avkall på fridomen sin; han fråseier seg all framtidig bruk av han, ut over denne eine handlinga. Han motverkar difor, i sitt eige tilfelle, sjølve det føremålet som er grunngjevinga for å la han råde over seg sjølv. Han er ikkje lenger fri; men er frå då av i ei stilling som ikkje lenger har den formodninga til sin fordel som den frivillige verande hans i henne ville gje. Prinsippet om fridom kan ikkje krevje at han skal vere fri til ikkje å vere fri. Det er ikkje fridom å få lov til å avhende fridomen sin. Desse grunnane, som har så iaugefallande kraft i dette særeigne tilfellet, har openbert ei langt vidare bruksvidd; likevel blir det overalt sett ei grense for dei av naudsyna i livet, som stadig krev, ikkje rett nok at vi skal gje opp fridomen vår, men at vi skal samtykkje i den eine og den andre avgrensinga av han. Det prinsippet som krev ukontrollert handlefridom i alt som berre vedkjem dei handlande sjølve, krev likevel at dei som har bunde seg til kvarandre, i ting som ikkje vedkjem nokon tredjepart, skal kunne løyse kvarandre frå plikta: og sjølv utan slik frivillig løysing finst det kanskje ingen kontraktar eller plikter, unnateke dei som gjeld pengar eller pengars verd, som ein kan våge å seie at det overhovudet ikkje burde vere nokon fridom til å tre tilbake frå. Baron Wilhelm von Humboldt uttalar, i det framifrå essayet eg alt har sitert frå, som si overtyding at plikter som inneber personlege forhold eller tenester, aldri burde vere rettsleg bindande ut over ei avgrensa tid; og at den viktigaste av desse pliktene, ekteskapet, som har den særeigenskapen at føremåla med det blir forfeila med mindre kjenslene til begge partane er i harmoni med det, ikkje burde krevje meir enn den erklærte viljen hjå den eine av partane for å oppløysast. Dette emnet er for viktig, og for innfløkt, til å drøftast i ein parentes, og eg kjem inn på det berre så langt det er naudsynt for illustrasjonen si skuld. Hadde ikkje knappleiken og allmennskapen i avhandlinga til baron Humboldt tvinga han til i dette tilfellet å nøye seg med å uttale konklusjonen sin utan å drøfte premissane, ville han utan tvil ha erkjent at spørsmålet ikkje kan avgjerast på så enkle grunnlag som dei han held seg til. Når ein person, anten ved uttrykkjeleg lovnad eller ved åtferda si, har oppmuntra ein annan til å lite på at han vil halde fram med å handle på ein viss måte – til å byggje forventningar og utrekningar, og setje nokon del av livsplanen sin på spel på denne føresetnaden, oppstår ei ny rekkje moralske plikter frå hans side overfor denne personen, som kanskje kan setjast til side, men ikkje kan oversjåast. Og vidare, dersom forholdet mellom to kontraherande partar har fått følgjer for andre; dersom det har sett tredjepartar i noka særeiga stilling, eller, som i tilfellet med ekteskapet, til og med har kalla tredjepartar til live, oppstår plikter hjå begge dei kontraherande partane overfor desse tredjepersonane, og oppfyllinga av dei, eller i alle fall måten dei blir oppfylte på, må i høg grad bli påverka av om forholdet mellom dei opphavlege partane i kontrakten held fram eller blir brote. Det følgjer ikkje av dette, og eg kan heller ikkje vedgå, at desse pliktene strekkjer seg til å krevje at kontrakten blir oppfylt for kvar ein pris for lukka til den motviljuge parten; men dei er eit naudsynt element i spørsmålet; og sjølv om dei, som von Humboldt hevdar, ikkje burde gjere nokon skilnad i den rettslege fridomen partane har til å løyse seg frå plikta (og eg meiner òg at dei ikkje burde gjere stor skilnad), gjer dei naudsynleg ein stor skilnad i den moralske fridomen. Ein person er pliktig til å ta alle desse omstenda med i vurderinga før han avgjer seg for eit steg som kan råke så viktige interesser hjå andre; og dersom han ikkje legg tilbørleg vekt på desse interessene, er han moralsk ansvarleg for uretten. Eg har gjort desse openberre merknadene for betre å kaste lys over det allmenne fridomsprinsippet, og ikkje fordi dei på nokon måte trengst i det særskilde spørsmålet, som tvert imot vanlegvis blir drøfta som om interessa til borna var alt, og den til dei vaksne ingenting.

Eg har alt merka meg at fridom, på grunn av mangelen på godkjende allmenne prinsipp, ofte blir gjeven der han burde nektast, så vel som nekta der han burde gjevast; og eitt av dei tilfella der fridomskjensla i den moderne europeiske verda er sterkast, er eit tilfelle der ho etter mitt syn er heilt malplassert. Ein person bør vere fri til å gjere som han vil i sine eigne saker; men han bør ikkje vere fri til å gjere som han vil når han handlar for ein annan, under påskot av at sakene til den andre er hans eigne. Staten, som respekterer fridomen til kvar einskild i det som særskilt vedkjem han sjølv, er plikta til å halde oppe ein årvaken kontroll med korleis han utøver all makt som staten tillèt han å ha over andre. Denne plikta blir nesten fullstendig sett til side når det gjeld familieforholda, eit tilfelle som i sin direkte innverknad på menneskeleg lukke er viktigare enn alle andre til saman. Den nesten despotiske makta ektemenn har over hustruer, treng ikkje utdjupast her, fordi det ikkje krevst meir for fullstendig å fjerne vondet enn at hustruer får dei same rettane, og får vern av lova på same måte, som alle andre personar; og fordi forsvararane av den rådande uretten i dette spørsmålet ikkje nyttar seg av fridomsargumentet, men står ope fram som forkjemparar for makta. Det er når det gjeld born at feilbrukte førestillingar om fridom er ei verkeleg hindring for at staten oppfyller pliktene sine. Ein skulle nesten tru at borna til ein mann vart rekna for å vere bokstavleg, og ikkje metaforisk, ein del av han sjølv, så nidkjært vaktar den offentlege meininga mot det minste inngrepet frå lova i den absolutte og eksklusive kontrollen hans over dei; meir nidkjært enn mot nesten kvart eit inngrep i hans eiga handlefridom: så mykje lågare verdset folk flest fridom enn makt. Ta til dømes tilfellet utdanning. Er det ikkje nesten eit sjølvinnlysande aksiom at staten bør krevje og tvinge fram utdanning, opp til ein viss standard, av kvart menneske som blir fødd som borgar av han? Likevel, kven er det som ikkje er redd for å erkjenne og hevde denne sanninga? Knapt nokon vil rett nok nekte for at det er ei av dei heilagaste pliktene til foreldra (eller, slik lov og sedvane no står, til faren), etter å ha kalla eit menneske til verda, å gje dette mennesket ei utdanning som gjer det skikka til å spele rolla si vel i livet, overfor andre og overfor seg sjølv. Men medan dette samrøystes blir erklært å vere plikta til faren, vil knapt nokon i dette landet tole å høyre om å forplikte han til å oppfylle henne. I staden for at det blir kravd av han at han gjer nokon innsats eller noko offer for å sikre barnet utdanning, blir det overlate til hans val å ta imot henne eller ikkje når ho blir tilboden gratis! Det er framleis ikkje erkjent at det å setje eit barn til verda utan rimeleg utsikt til å kunne skaffe ikkje berre føde til kroppen, men undervisning og opplæring til sinnet, er eit moralsk brotsverk, både mot det ulukkelege avkomet og mot samfunnet; og at dersom forelderen ikkje oppfyller denne plikta, bør staten syte for at ho blir oppfylt, så langt som råd på kostnaden til forelderen.

Var plikta til å tvinge fram allmenn utdanning først vedgått, ville det bli slutt på vanskane om kva staten skal lære bort, og korleis han skal lære det bort, som no gjer emnet til ein rein slagmark for sekter og parti, og får den tida og det arbeidet som skulle vore brukt på å utdanne, til å bli sløst bort på krangel om utdanning. Om regjeringa ville bestemme seg for å krevje ei god utdanning for kvart barn, kunne ho spare seg bryet med å skaffe ei. Ho kunne overlate til foreldra å skaffe utdanninga kvar og korleis dei ville, og nøye seg med å hjelpe til med å betale skulepengane for den fattigare klassen av born, og dekkje dei fulle skuleutgiftene for dei som ikkje har nokon andre til å betale for seg. Dei innvendingane som med rette blir reiste mot statleg utdanning, gjeld ikkje at staten tvingar fram utdanning, men at staten tek på seg å leie denne utdanninga; som er noko heilt anna. At heile eller nokon stor del av utdanninga til folket skulle vere i hendene på staten, går eg like langt som nokon i å fordømme. Alt som er sagt om kor viktig individualiteten til karakteren er, og mangfald i meiningar og handlemåtar, inneber, som av same useielege viktigheit, mangfald i utdanning. Ei allmenn statleg utdanning er berre ei innretning for å støype menneska til å bli nøyaktig like kvarandre; og sidan den forma ho støyper dei i, er den som tekkjest den rådande makta i regjeringa, anten denne er ein monark, eit presteskap, eit aristokrati eller fleirtalet i den nolevande generasjonen, opprettar ho, i same grad som ho er effektiv og vellukka, eit despoti over sinnet, som etter sin naturlege tendens fører til eit despoti over kroppen. Ei utdanning oppretta og kontrollert av staten burde berre finnast, om ho i det heile skal finnast, som eitt mellom mange konkurrerande eksperiment, drivne som døme og eggjing, for å halde dei andre oppe på ein viss standard av dugleik. Med mindre, rett nok, samfunnet i det allmenne er i ein så tilbakeliggjande tilstand at det ikkje kunne eller ville skaffe seg sjølv nokon skikkelege utdanningsinstitusjonar, utan at regjeringa tok på seg oppgåva; då kan regjeringa rett nok, som det minste av to store vonde, ta på seg drifta av skular og universitet, slik ho kan ta på seg verksemda til aksjeselskap, når privat føretaksemd, i ei form skikka til å ta på seg store industrielle verk, ikkje finst i landet. Men i det allmenne, dersom landet har eit tilstrekkeleg tal på personar som er kvalifiserte til å gje utdanning under leiing av regjeringa, ville dei same personane vere i stand til og viljuge til å gje ei like god utdanning etter frivilligprinsippet, under den tryggleiken for betaling som ei lov om tvungen utdanning gjev, kombinert med statleg stønad til dei som ikkje kan dekkje utgifta.

Middelet til å handheve lova kunne ikkje vere noko anna enn offentlege eksamenar, som omfattar alle born og tek til i tidleg alder. Det kunne fastsetjast ein alder då kvart barn må eksaminerast for å slå fast om han (eller ho) kan lese. Viser eit barn seg ute av stand til det, kunne faren, med mindre han har ein tilstrekkeleg orsakingsgrunn, bli ilagd ei moderat bot, som om naudsynt blir avtent ved arbeidet hans, og barnet kunne setjast på skule på hans kostnad. Éin gong kvart år burde eksamenen fornyast, med eit gradvis utvida fagområde, slik at den allmenne tileigninga, og kva meir er, bevaringa, av eit visst minimum av allmennkunnskap i praksis vart tvungen. Ut over dette minimumet burde det vere frivillige eksamenar i alle fag, der alle som når opp til ein viss standard av dugleik, kunne krevje eit vitnemål. For å hindre staten i gjennom desse ordningane å utøve ein utilbørleg innverknad på meiningane, burde den kunnskapen som krevst for å stå til ein eksamen (ut over dei reint instrumentelle delane av kunnskapen, som språk og bruken av dei), sjølv i den høgare klassen av eksamenar, vere avgrensa utelukkande til fakta og positiv vitskap. Eksamenane i religion, politikk eller andre omstridde emne burde ikkje dreie seg om sanninga eller usanninga i meiningane, men om den kjensgjerninga at den og den meininga blir halden, på dei og dei grunnane, av dei og dei forfattarane, eller skulane, eller kyrkjene. Under dette systemet ville den oppveksande generasjonen ikkje vere verre stilt med omsyn til alle omstridde sanningar enn han er no; dei ville bli oppsedde anten som statskyrkjefolk eller dissentarar, slik dei no blir, medan staten berre syta for at dei vart opplærte statskyrkjefolk eller opplærte dissentarar. Det ville ikkje vere noko til hinder for at dei fekk undervisning i religion, om foreldra ønskte det, ved dei same skulane der dei fekk undervisning i andre ting. Alle freistnader frå staten si side på å påverke konklusjonane til borgarane i omstridde spørsmål er av det vonde; men han kan med full rett tilby å slå fast og attestere at ein person har den kunnskapen som krevst for at konklusjonane hans i eit gjeve emne skal vere verde å lytte til. Ein filosofistudent ville ha godt av å kunne stå til ein eksamen både i Locke og i Kant, same kva for ein av dei to han sluttar seg til, eller sjølv om han ikkje sluttar seg til nokon av dei: og det er inga rimeleg innvending mot å eksaminere ein ateist i prova for kristendomen, føresett at det ikkje blir kravd av han at han vedkjenner seg ei tru på dei. Eksamenane i dei høgare kunnskapsgreinene burde likevel, slik eg ser det, vere heilt frivillige. Det ville vere å gje regjeringane ei altfor farleg makt om dei fekk lov til å utelukke nokon frå yrke, sjølv frå læraryrket, på grunn av påstått mangel på kvalifikasjonar: og eg meiner, med Wilhelm von Humboldt, at gradar, eller andre offentlege vitnemål om vitskaplege eller faglege kunnskapar, burde gjevast til alle som melder seg til eksamen og står prøva; men at slike vitnemål ikkje burde gje nokon fordel framfor konkurrentar, anna enn den vekta den offentlege meininga måtte leggje på vitnemålet deira.

Det er ikkje berre i utdanningsspørsmålet at malplasserte førestillingar om fridom hindrar at moralske plikter frå foreldra si side blir godkjende, og rettslege plikter pålagde, der det alltid er dei sterkaste grunnane for dei første, og i mange tilfelle òg for dei siste. Sjølve den kjensgjerninga å valde eksistensen til eit menneske er ei av dei mest ansvarsfulle handlingane i heile området til menneskelivet. Å ta på seg dette ansvaret – å gje eit liv som kan bli anten ei forbanning eller ei velsigning – med mindre det vesenet som skal få det, vil ha i det minste dei allmenne utsiktene til ei ønskjeleg tilvære, er eit brotsverk mot dette vesenet. Og i eit land som anten er overfolka, eller blir truga av å bli det, er det å setje born til verda ut over eit svært lite tal, med den verknaden at løna for arbeidet blir senka ved konkurransen frå dei, eit alvorleg brot mot alle som lever av løna for arbeidet sitt. Dei lovene som i mange land på kontinentet forbyr ekteskap med mindre partane kan vise at dei har middel til å forsørgje ein familie, går ikkje ut over den legitime makta til staten: og anten slike lover er føremålstenlege eller ikkje (eit spørsmål som hovudsakleg kjem an på lokale forhold og kjensler), er dei ikkje å innvende mot som krenkingar av fridomen. Slike lover er inngrep frå staten si side for å forby ei skadeleg handling – ei handling som er til skade for andre, og som burde vere gjenstand for fordømming og sosialt stigma, sjølv når det ikkje blir rekna som føremålstenleg å leggje til rettsleg straff. Likevel ville dei gjengse førestillingane om fridom, som så lett bøyer seg for verkelege inngrep i fridomen til individet i ting som berre vedkjem han sjølv, avvise freistnaden på å leggje noko band på tilbøyelegheitene hans når følgja av at han gjev etter for dei, er eit liv, eller fleire liv, i elende og forderving for avkomet, med mangfaldige vonde for dei som er nær nok til på nokon måte å bli råka av handlingane deira. Når vi samanliknar den underlege respekten menneskeslekta har for fridom, med den underlege mangelen på respekt for han, kunne vi tenkje oss at ein mann hadde ein uavhendeleg rett til å skade andre, og ingen rett i det heile til å glede seg sjølv utan å påføre nokon smerte.

Eg har spart til sist ein stor klasse av spørsmål om grensene for inngripinga frå regjeringa, som, sjølv om dei heng nær saman med emnet for dette essayet, strengt teke ikkje høyrer til det. Dette er tilfelle der grunnane mot inngriping ikkje dreier seg om fridomsprinsippet: spørsmålet gjeld ikkje å avgrense handlingane til individa, men å hjelpe dei: det blir spurt om regjeringa bør gjere, eller la gjere, noko til deira beste, i staden for å overlate det til dei sjølve å gjere det, kvar for seg eller i friviljug samanslutning.

Innvendingane mot inngripinga frå regjeringa, når ho ikkje er av eit slag som inneber krenking av fridomen, kan vere av tre slag.

Den første er når det som skal gjerast, truleg blir betre gjort av individ enn av regjeringa. Allment tala er det ingen som er så skikka til å drive ei verksemd, eller til å avgjere korleis eller av kven ho skal drivast, som dei som personleg har interesse i henne. Dette prinsippet fordømmer dei inngrepa, ein gong så vanlege, som den lovgjevande forsamlinga eller embetsmennene til regjeringa gjorde i dei vanlege prosessane i næringslivet. Men denne delen av emnet er blitt tilstrekkeleg utdjupa av dei politiske økonomane, og har ikkje noko særleg samband med prinsippa i dette essayet.

Den andre innvendinga står emnet vårt nærmare. I mange tilfelle, sjølv om individa kanskje ikkje gjer den bestemte tingen like godt, i gjennomsnitt, som embetsmennene til regjeringa, er det likevel ønskjeleg at han blir gjord av dei heller enn av regjeringa, som eit middel til deira eiga åndelege oppseding – ein måte å styrkje dei aktive evnene deira på, øve dømmekrafta deira og gje dei ein fortruleg kjennskap til dei emna dei slik får overlatne å befatte seg med. Dette er ei viktig, om enn ikkje den einaste, tilråding for juryrettargang (i saker som ikkje er politiske); for frie og folkelege lokale og kommunale institusjonar; for at industrielle og filantropiske føretak blir drivne av friviljuge samanslutningar. Dette er ikkje spørsmål om fridom, og dei heng saman med det emnet berre gjennom fjerne tendensar; men dei er spørsmål om utvikling. Det høyrer heime ved eit anna høve enn dette å dvele ved desse tinga som delar av den nasjonale oppsedinga; som i sanning den særeigne skuleringa til borgaren, den praktiske delen av den politiske oppsedinga til eit fritt folk, som fører dei ut av den tronge krinsen av personleg og familiær egoisme, og vel dei til å forstå felles interesser og å forvalte felles saker – som gjer det til vane for dei å handle ut frå offentlege eller halvoffentlege motiv, og å la åtferda si styrast av mål som sameinar dei i staden for å isolere dei frå kvarandre. Utan desse vanane og evnene kan ei fri forfatning verken drivast eller bevarast, slik det viser seg ved den altfor ofte forbigåande naturen til den politiske fridomen i land der han ikkje kviler på eit tilstrekkeleg grunnlag av lokale fridomar. At reint lokale saker blir forvalta av lokalsamfunna, og dei store industrielle føretaka av samanslutninga av dei som friviljug skyt inn pengemidlane, blir vidare tilrådd av alle dei fordelane som i dette essayet er framstilte som knytte til individualitet i utviklinga og mangfald i handlemåtar. Verksemda til regjeringa har ein tendens til å vere lik overalt. Hos individ og friviljuge samanslutningar er det derimot mangfaldige eksperiment og ein endelaus rikdom av erfaring. Det staten kan gjere med nytte, er å gjere seg til ein sentral oppbevaringsstad for, og ein aktiv formidlar og spreiar av, den erfaringa som spring ut av mange forsøk. Oppgåva hans er å setje kvar eksperimentator i stand til å dra nytte av eksperimenta til andre, i staden for ikkje å tole andre eksperiment enn sine eigne.

Den tredje og mest tungtvegande grunnen til å avgrense inngripinga frå regjeringa er det store vondet i å auke makta hennar unødig. Kvar funksjon som blir lagd til dei regjeringa alt utøver, gjer at innverknaden hennar over håp og frykt blir spreidd vidare omkring, og omskaper meir og meir den aktive og ærgjerrige delen av publikum til påhengarar av regjeringa, eller av eit parti som siktar mot å bli regjeringa. Dersom vegane, jernbanane, bankane, forsikringskontora, dei store aksjeselskapa, universiteta og dei offentlege velgjerdsinstitusjonane alle saman var greiner av regjeringa; dersom dessutan dei kommunale korporasjonane og dei lokale styra, med alt som no fell på dei, vart avdelingar av sentraladministrasjonen; dersom dei tilsette i alle desse ulike føretaka vart utnemnde og lønte av regjeringa, og såg til regjeringa for kvart framsteg i livet; då ville ikkje all pressefridom og all folkeleg samansetjing av den lovgjevande forsamlinga gjere dette eller noko anna land fritt anna enn i namnet. Og vondet ville vere større di meir effektivt og vitskapleg det administrative maskineriet var bygt – di dyktigare ordningane var for å skaffe dei best kvalifiserte hender og hovud til å drive det med. I England er det i det siste blitt føreslått at alle medlemmer av det sivile embetsverket til staten skal veljast ut ved konkurranseeksamen, for å skaffe desse stillingane dei mest intelligente og opplyste personane som kan oppdrivast; og mykje er blitt sagt og skrive for og imot dette framlegget. Eit av dei argumenta motstandarane har halde sterkast på, er at stillinga som fast embetsmann i tenesta til staten ikkje gjev tilstrekkelege utsikter til løn og vekt til å trekkje til seg dei høgaste talenta, som alltid vil kunne finne ein meir innbydande karriere i dei frie yrka, eller i teneste hos selskap og andre offentlege organ. Ein ville ikkje ha blitt overraska om dette argumentet var blitt brukt av venene til framlegget, som eit svar på den største vansken ved det. Frå motstandarane er det underleg nok. Det som blir ført fram som ei innvending, er tryggingsventilen i det føreslåtte systemet. Dersom verkeleg alt det høge talentet i landet kunne trekkjast inn i tenesta til regjeringa, kunne eit framlegg som gjekk i retning av å frambringe dette resultatet, med rette vekkje uro. Dersom kvar del av verksemda i samfunnet som kravde organisert samverknad, eller store og omfattande synsmåtar, låg i hendene på regjeringa, og dersom embeta i regjeringa overalt vart sette med dei dyktigaste menn, ville all den utvida daninga og øvde intelligensen i landet, unnateke den reint spekulative, bli samla i eit talrikt byråkrati, som resten av samfunnet åleine ville sjå til for alle ting: mengda for leiing og diktat i alt ho hadde å gjere; dei dyktige og framstrevande for personleg avansement. Å bli opptekne i rekkjene til dette byråkratiet, og når ein var oppteken, å stige i gradene der, ville vere det einaste målet for ærgjerrigheita. Under dette regimet er ikkje berre publikum utanfor dårleg skikka, av mangel på praktisk erfaring, til å kritisere eller kontrollere verkemåten til byråkratiet, men sjølv om tilfella i despotiske institusjonar eller den naturlege verknaden av folkelege institusjonar av og til hevar til toppen ein herskar eller herskarar med reformtilbøyelegheiter, kan inga reform gjennomførast som strir mot interessa til byråkratiet. Slik er den sørgjelege tilstanden i det russiske riket, slik det går fram av forteljingane frå dei som har hatt tilstrekkeleg høve til å iaktta. Tsaren sjølv er maktlaus overfor byråkratiet som korps; han kan sende kven som helst av dei til Sibir, men han kan ikkje regjere utan dei, eller mot viljen deira. Mot kvart dekret han sender ut, har dei eit stillteiande veto, simpelthen ved å la vere å setje det i verk. I land med meir framskriden sivilisasjon og ein meir opprørsk ånd held publikum, som er vant til å vente at alt skal gjerast for dei av staten, eller i det minste til ikkje å gjere noko sjølv utan å be staten ikkje berre om løyve til å gjere det, men til og med om korleis det skal gjerast, naturleg nok staten ansvarleg for alt vondt som råkar dei, og når vondet overstig deira mål av tolmod, reiser dei seg mot regjeringa og lagar det som blir kalla ein revolusjon; kvarpå ein annan, med eller utan legitim myndigheit frå nasjonen, svingar seg opp i setet, gjev ordrane sine til byråkratiet, og alt går omtrent som før; byråkratiet er uforandra, og ingen andre er i stand til å ta plassen deira.

Eit heilt anna skode viser seg hos eit folk som er vant til å ordne sine eigne saker. I Frankrike, der ein stor del av folket har gjort militærteneste, og mange av dei har hatt i det minste underoffisers grad, finst det i kvar folkeleg oppstand fleire personar som er i stand til å ta leiinga og improvisere ein nokolunde brukbar handlingsplan. Det franskmennene er i militære saker, er amerikanarane i alle slags sivile saker; lat dei bli ståande utan regjering, og kvar gruppe amerikanarar er i stand til å improvisere ei, og til å drive denne eller ei kva som helst anna offentleg verksemd med eit tilstrekkeleg mål av intelligens, orden og avgjerdskraft. Slik bør kvart fritt folk vere: og eit folk som er i stand til dette, er sikkert på å vere fritt; det vil aldri la seg trælbinde av nokon mann eller gruppe menn fordi desse er i stand til å gripe og dra i tøymane til sentraladministrasjonen. Ikkje noko byråkrati kan håpe å få eit slikt folk til å gjere eller finne seg i noko det ikkje liker. Men der alt blir gjort gjennom byråkratiet, kan ingenting som byråkratiet verkeleg er imot, gjerast i det heile. Forfatninga i slike land er ei organisering av erfaringa og den praktiske dugleiken til nasjonen i eit disiplinert korps med det føremålet å styre resten; og di meir fullkomen denne organisasjonen er i seg sjølv, di meir vellukka han er i å trekkje til seg og oppsede for seg sjølv dei mest kapable personane frå alle lag av samfunnet, dess meir fullstendig er trældomen for alle, medlemmene av byråkratiet medrekna. For dei styrande er like mykje slavar av organisasjonen og disiplinen sin som dei styrte er av dei styrande. Ein kinesisk mandarin er like mykje reiskapen og kreaturet til eit despoti som den ringaste jorddyrkar. Ein einskild jesuitt er, i den ytste grad av fornedring, slave av ordenen sin, sjølv om ordenen sjølv eksisterer for den kollektive makta og vekta til medlemmene.

Det må heller ikkje gløymast at det å suge opp all den fremste dugleiken i landet i det styrande korpset før eller seinare er øydeleggjande for den åndelege verksemda og framstegsviljen i korpset sjølv. Samansveisa som dei er – idet dei driv eit system som, lik alle system, nødvendigvis i stor grad går etter faste reglar – står embetsverket under ei stadig freisting til å søkkje ned i sløv rutine, eller, dersom dei no og då forlèt denne rundgangen til kvernhesten, til å kaste seg over eit eller anna halvt undersøkt, umode påfunn som har falle eit leiande medlem av korpset i smak: og den einaste hemminga mot desse nært skylde, om enn tilsynelatande motsette, tendensane, den einaste sporen som kan halde den eigne dugleiken til korpset på eit høgt nivå, er å vere utsett for årvaken kritikk frå like stor dugleik utanfor korpset. Det er difor uunnverleg at det finst middel, uavhengig av regjeringa, til å danne slik dugleik, og til å gje han dei høva og den erfaringa som er nødvendig for ei rett vurdering av store praktiske saker. Dersom vi varig vil ha eit dyktig og effektivt korps av funksjonærar – framfor alt eit korps som er i stand til å frambringe og viljug til å ta i bruk forbetringar; dersom vi ikkje vil at byråkratiet vårt skal arte ut til eit pedantokrati, må dette korpset ikkje leggje beslag på alle dei syslane som dannar og dyrkar dei evnene som krevst for å styre menneskeslekta.

Å fastsetje det punktet der vonde som er så trugande for fridomen og framgangen til mennesket, byrjar, eller rettare der dei byrjar å vege tyngre enn dei goda som følgjer med at krafta i samfunnet blir nytta samla, under dei godkjende leiarane sine, for å fjerne dei hindringane som står i vegen for velværet til samfunnet; å sikre så mykje av fordelane ved sentralisert makt og intelligens som kan oppnåast utan å leie ein for stor del av den allmenne verksemda inn i kanalane til regjeringa – det er eit av dei vanskelegaste og mest samansette spørsmåla i styringskunsten. Det er i stor grad eit detaljspørsmål, der mange og ulike omsyn må haldast for auge, og ingen absolutt regel kan stillast opp. Men eg trur at det praktiske prinsippet som tryggleiken ligg i, det idealet som skal haldast for auge, den målestokken som alle ordningar meinte på å overvinne vansken skal prøvast mot, kan uttrykkjast med desse orda: den største spreiinga av makt som er foreinleg med effektivitet; men den størst moglege sentraliseringa av informasjon, og spreiing av han frå sentrum. Slik ville det i den kommunale forvaltninga, som i New England-statane, vere ei svært finmaska fordeling mellom særskilde embetsmenn, valde av lokalsamfunna, av alle saker som ikkje betre blir overlatne til dei direkte interesserte personane; men i tillegg til dette ville det på kvart område av lokale saker finnast eit sentralt tilsyn, som utgjorde ei grein av den allmenne regjeringa. Organet for dette tilsynet ville samle, som i eit brennpunkt, mangfaldet av informasjon og erfaring som er henta frå drifta av denne greina av offentleg verksemd i alle lokalsamfunna, frå alt tilsvarande som blir gjort i framande land, og frå dei allmenne prinsippa i statsvitskapen. Dette sentrale organet burde ha rett til å vite alt som blir gjort, og den særlege plikta til organet burde vere å gjere den kunnskapen som er vunnen éin stad, tilgjengeleg for andre. Frigjort frå dei smålege fordomane og tronge synsmåtane til eit lokalsamfunn ved den opphøgde stillinga si og det omfattande observasjonsfeltet sitt, ville råda frå organet naturleg nok ha stor autoritet; men den faktiske makta til organet, som varig institusjon, burde etter mi oppfatning avgrensast til å tvinge dei lokale embetsmennene til å lyde dei lovene som er fastsette til rettleiing for dei. I alle ting som ikkje er regulerte ved allmenne reglar, burde desse embetsmennene overlatast til si eiga dømmekraft, under ansvar overfor veljarane sine. For brot på reglane burde dei stå til ansvar for lova, og reglane sjølve burde fastsetjast av den lovgjevande forsamlinga; den sentrale forvaltningsstyresmakta skulle berre vake over at dei vart gjennomførte, og dersom dei ikkje vart sette skikkeleg i verk, etter arten av saka anten vende seg til domstolen for å få lova handheva, eller til veljarane for å få avsett dei funksjonærane som ikkje hadde gjennomført henne etter ånda hennar. Slik er, i sin allmenne idé, det sentrale tilsynet som fattiglovstyret (Poor Law Board) er meint å utøve over forvaltarane av fattigskatten over heile landet. Dei fullmaktene styret utøver ut over denne grensa, var rette og nødvendige i dette særeigne tilfellet, for å kurere inngrodde vanar med vanstyre i saker som djupt rører ved ikkje berre lokalsamfunna, men heile samfunnet; for ikkje noko lokalsamfunn har nokon moralsk rett til ved vanstyre å gjere seg til eit reir for fattigdom, som nødvendigvis flyt over i andre lokalsamfunn og skader den moralske og fysiske tilstanden til heile den arbeidande befolkninga. Dei fullmaktene til administrativ tvang og underordna lovgjeving som fattiglovstyret har (men som det, på grunn av meiningstilstanden i saka, bruker svært sparsamt), ville, sjølv om dei er fullt forsvarlege i eit tilfelle av førsterangs nasjonal interesse, vere heilt malplasserte i tilsynet med reint lokale interesser. Men eit sentralt organ for informasjon og rettleiing for alle lokalsamfunna ville vere like verdfullt på alle forvaltningsområde. Ei regjering kan ikkje ha for mykje av den slags verksemd som ikkje hindrar, men hjelper og stimulerer, individuell innsats og utvikling. Skaden byrjar når ho, i staden for å kalle fram verksemda og kreftene til individ og samanslutningar, set si eiga verksemd i staden for deira; når ho, i staden for å opplyse, råde og ved høve påtale, lèt dei arbeide i lenkjer, eller bed dei stige til sides og gjer arbeidet deira i staden for dei. Verdien av ein stat er i det lange løp verdien av dei individa han består av; og ein stat som set omsynet til deira åndelege vekst og høgning til sides for litt meir administrativ dugleik, eller for det skinet av slik dugleik som øving gjev, i detaljane i forretningane; ein stat som gjer mennene sine små for at dei skal bli meir føyelege reiskapar i hendene hans, sjølv til gagnlege føremål, vil finne at med små menn kan ikkje noko stort verkeleg utrettast; og at den fullkomenskapen i maskineriet som han har ofra alt for, til slutt ikkje vil gagne han noko, av mangel på den livskrafta som han, for at maskina skulle gå jamnare, har føretrekt å forvise.