Om den friviljuge trældomen

Å ha fleire herrar, det ser eg inkje godt i: Lat éin, og ikkje fleire, vere herre, og lat éin åleine vere konge,

slik sa Odyssevs hos Homer, då han tala offentleg. Hadde han ikkje sagt meir enn

Å ha fleire herrar, det ser eg inkje godt i …

så var det så godt sagt som noko kan vere; men i staden for, om han skulle grunngje det, å seie at herredømet til mange ikkje kunne vere godt, sidan makta til éin åleine, frå den augneblinken han tek tittelen herre, er hard og ufornuftig, gjekk han hen og la til, stikk i strid med dette,

Lat éin, og ikkje fleire, vere herre, og lat éin åleine vere konge.

Ein burde kanskje orsake Odyssevs, som den gongen moglegvis hadde behov for å bruke slike ord for å stagge opprøret i hæren; han retta, trur eg, talen sin meir etter tida enn etter sanninga. Men skal vi tale med fullt alvor, er det ei ytterleg ulukke å vere undergjeven éin herre, som ein aldri kan vere sikker på at er god, sidan det alltid står i hans makt å vere vond når han vil; og å ha fleire herrar, det er å vere ytterleg ulukkeleg like mange gonger som ein har herrar. Eg vil ikkje for denne gongen drøfte det så omstridde spørsmålet om dei andre formene for statsstyre er betre enn monarkiet; likevel ville eg gjerne vite, før eg set spørsmålsteikn ved kva rang monarkiet skal ha mellom statsformene, om det i det heile skal ha nokon, ettersom det er vanskeleg å tru at det finst noko offentleg i eit styre der alt tilhøyrer éin. Men dette spørsmålet er halde av til eit anna høve, og ville saktens krevje si eiga avhandling, eller snarare dra med seg alle dei politiske stridane.

For denne gongen ville eg berre gjerne forstå korleis det kan ha seg at så mange menneske, så mange landsbyar, så mange byar, så mange nasjonar iblant toler éin einaste tyrann, som ikkje har anna makt enn den dei gjev han; som ikkje har noka makt til å skade dei, utan at dei har makt til å tole han; som ikkje kunne gjere dei noko vondt, utan når dei heller vil lide det enn seie han imot. Ei stor sak, visseleg, og likevel så allmenn at ein dess meir må sørgje og dess mindre forbausast over å sjå millionar på millionar av menneske trælle ynkeleg, med nakken under åket, ikkje tvinga av ei større styrke, men (ser det ut til) på eit vis fortrylla og forheksa av namnet åleine til éin, som dei ikkje burde frykte makta til, sidan han er åleine, og ikkje burde elske eigenskapane til, sidan han overfor dei er umenneskeleg og vill. Veikskapen hos oss menneske er slik at vi ofte må bøye oss for makta; det er naudsynt å gje tid, vi kan ikkje alltid vere dei sterkaste. Dersom altså ein nasjon ved krigens makt blir tvinga til å trælle for éin, slik byen Athen under dei tretti tyrannane, bør ein ikkje forbausast over at han træler, men klage over ulukka; eller snarare verken forbausast eller klage, men bere det vonde tolmodig og spare seg til betre lukke i framtida.

Naturen vår er slik at dei allmenne pliktene i venskapen legg beslag på ein god del av livsløpet vårt; det er rimeleg å elske dygda, å akte dei fagre gjerningane, å kjennast ved det gode der det kom frå, og ofte å minke vår eiga velvære for å auke æra og føremonen til den vi elskar og som fortener det. Så dersom innbyggjarane i eit land har funne ein stor personlegdom som ved prøve har vist dei stor framsyn i å verne dei, stort mot i å forsvare dei, stor omsut i å styre dei; dersom dei frå då av venner seg til å lyde han og lite så mykje på han at dei gjev han visse føremoner, då veit eg ikkje om det ville vere klokt, ettersom ein tek han bort frå der han gjorde godt, for å lyfte han opp på ein stad der han vil kunne gjere vondt; men visseleg, det kunne ikkje anna enn å vere godleik i det, ikkje å frykte noko vondt frå den ein berre har teke imot godt av.

Men, å gode Gud! kva kan dette vere? Kva skal vi seie at det heiter? Kva ulukke er dette? Kva last, eller snarare kva ulukksæl last? Å sjå eit uendeleg tal menneske ikkje lyde, men trælle; ikkje bli styrte, men tyranniserte; utan eigedom, utan foreldre, utan koner eller born, ja utan eingong sitt eige liv som er deira! Å tole plyndringane, utuktene, grusemdene, ikkje frå ein hær, ikkje frå ein barbarisk leir som ein måtte forsvare blodet og livet sitt mot, men frå éin einaste; ikkje frå ein Herkules eller ein Samson, men frå eitt einaste lite menneske, og som oftast det feigaste og mest kvinnaktige i nasjonen; ikkje van med støvet på slagmarka, men knapt nok med sanden på turneringsbana; ikkje ein som med makt kan befale over menn, men ein som har fullt opp med å trælle usselt for det minste kvinnemenneske! Skal vi kalle dette feigskap? Skal vi seie at dei som træler, er feige og utmatta? Dersom to, dersom tre, dersom fire ikkje forsvarer seg mot éin, er det merkeleg, men likevel mogleg; ein vil med rette kunne seie at det kjem av mangel på mot. Men dersom hundre, dersom tusen toler éin einaste, vil ein då ikkje seie at dei ikkje vil, ikkje at dei ikkje vågar, gå laus på han, og at det ikkje er feigskap, men snarare forakt eller ringeakt? Dersom ein ser, ikkje hundre, ikkje tusen menneske, men hundre land, tusen byar, ein million menneske, ikkje gå til åtak på éin einaste, som jamvel den best behandla av dei alle får det vonde av å vere træl og slave under, kva skal vi då kunne kalle det? Er det feigskap? No har alle laster av naturen ei grense som dei ikkje kan gå utover: to kan frykte éin, kanskje òg ti; men tusen, men ein million, men tusen byar, dersom dei ikkje forsvarer seg mot éin, då er det ikkje feigskap, så langt rekk han ikkje; like lite som tapperleiken strekkjer seg så langt at éin åleine stig opp på ei festning, går til åtak på ein hær, erobrar eit kongerike. Kva uhyre av ei last er då dette, som enno ikkje fortener namnet feigskap, som ikkje finn noko namn stygt nok, som naturen nektar for å ha skapt og tunga nektar å nemne?

Set femti tusen væpna menn på den eine sida, like mange på den andre; still dei opp til slag; lat dei støyte saman, dei eine frie og kjempande for fridomen sin, dei andre for å ta han frå dei: kven vil ein på førehand spå sigeren? Kven vil ein tru går friskast i kampen, dei som vonar å få behalde fridomen sin som løn for strevet sitt, eller dei som ikkje kan vente anna løn for slaga dei gjev eller tek enn trældomen til andre? Dei eine har alltid for auge lukka frå det livet som var, og ventinga om same velvære i framtida; dei tenkjer ikkje så mykje på kva dei held ut den tida eit slag varer, som på kva dei for alltid vil måtte halde ut, dei sjølve, borna deira og heile etterslekta. Dei andre har ikkje noko som gjev dei mot, anna enn ein liten brodd av begjær, som straks blir sløv mot faren, og som ikkje kan vere så brennande at han ikkje, synest det, må sløkkjast av den minste blodsdropen som renn frå såra deira. I dei så namngjetne slaga under Miltiades, Leonidas og Themistokles, som vart utkjempa for to tusen år sidan og som enno i dag står like friskt i minnet til bøkene og menneska som om det var i forgårs, og som vart utkjempa i Hellas til det beste for grekarane og til døme for heile verda – kva trur ein gav så få menneske som grekarane var, ikkje makta, men motet til å stå imot ein flåte så stor at sjølve havet var tyngt av han, til å slå så mange nasjonar, som var så talrike at skaren av grekarar ikkje ville ha strekt til, om det hadde trengst, til å gje hovdingar til hærane til fiendane – anna enn at det synest som om det i dei ærerike dagane ikkje så mykje var slaget til grekarane mot persarane, som sigeren til fridomen over herredømet, fridomen sin over begjæret?

Det er ein merkeleg ting å høyre tale om den tapperleiken fridomen legg i hjartet på dei som forsvarer han; men det som skjer i alle land, med alle menneske, kvar dag, at eitt menneske kuar hundre tusen og tek fridomen frå dei – kven ville tru det, om han berre høyrde det fortalt og ikkje såg det? Og om det berre skjedde i framande land og fjerne strok, og ein fortalde om det, kven ville ikkje tru at det var oppdikta og påfunne snarare enn sant? Og denne eine tyrannen – det er ikkje naudsynt å kjempe mot han, det er ikkje naudsynt å slå han, han er slegen av seg sjølv, berre landet ikkje samtykkjer i trældomen sin; ein treng ikkje ta noko frå han, berre ikkje gje han noko; landet treng ikkje gjere seg umak med å gjere noko for seg sjølv, berre det ikkje gjer noko mot seg sjølv. Det er altså folka sjølve som lèt seg kue, eller snarare får seg kua, sidan dei ville vere kvitt det berre ved å slutte å trælle; det er folket som gjer seg til træl, som skjer over sin eigen strupe, som, med valet mellom å vere træl og å vere fri, forlèt fridomen og tek på seg åket, som samtykkjer i sitt eige vonde, eller snarare jagar etter det. Hadde det kosta folket noko å vinne att fridomen sin, ville eg ikkje pressa på, sjølv om – kva skulle mennesket ha kjærare enn å kome tilbake til sin naturlege rett og, så å seie, frå dyr bli menneske att; men eg ønskjer ikkje eingong så stort mot av det; eg tillèt at det heller vil ha eg veit ikkje kva for ein tryggleik i å leve elendig enn ei usikker von om å leve i velvære. Kva? Dersom det for å få fridom ikkje trengst anna enn å ønskje han, dersom det berre trengst ein enkel vilje, finst det då ein nasjon i verda som enno synest han er for dyr, når han kan vinne han med eit einaste ønske, og som sparer på viljen til å vinne att det godet som han burde kjøpe tilbake med blodet sitt, og som, når det er tapt, får alle heiderlege menneske til å rekne livet for ubehageleg og døden for helsebringande? Visseleg, slik elden frå ein liten gneiste blir stor og stadig veks, og di meir ved han finn, dess meir reie er han til å brenne han, og slik han, utan at ein heller vatn på for å sløkkje han, berre ved at ein ikkje lenger legg på ved, og ikkje har meir å fortære, fortærer seg sjølv og blir kraftlaus og ikkje lenger eld: på same måten med tyrannane, di meir dei plyndrar, di meir dei krev, di meir dei øydelegg og tilinkjegjer, di meir ein gjev dei, di meir ein tener dei, dess meir styrkjer dei seg og blir stadig sterkare og friskare til å tilinkjegjere og øydeleggje alt; og gjev ein dei ingenting, lyder ein dei ikkje, då står dei, utan kamp, utan slag, nakne og slegne og er ikkje lenger noko, slik som greina blir tørr og død når rota ikkje lenger har saft eller næring.

Dei modige fryktar ikkje faren for å vinne det godet dei bed om; dei kloke vik ikkje for strevet; dei feige og sløve kan verken halde ut det vonde eller vinne att det gode; dei blir ståande ved å ønskje det, og krafta til å streve etter det er teken frå dei av feigskapen deira; ønsket om å ha det blir hos dei av naturen. Dette ønsket, denne viljen er felles for dei vise og dei uforstandige, for dei modige og dei feige: å ønskje seg alt det som, når det er vunne, ville gjere dei lukkelege og tilfredse. Éin einaste ting er å unnta, der eg ikkje veit korleis naturen sviktar menneska når det gjeld å begjære han: det er fridomen, som likevel er eit gode så stort og så behageleg at når han er tapt, kjem alle vonde ting på rad, og jamvel dei goda som blir att etter han, mistar heilt smaken og angen sin, forderva av trældomen. Fridomen åleine begjærer ikkje menneska, ikkje av nokon annan grunn, synest det, enn at hadde dei begjært han, ville dei hatt han; som om dei nekta å gjere denne vakre ervervinga berre fordi ho er for lett.

Arme og ynkelege, uforstandige folk, nasjonar som er stae i dykkar eige vonde og blinde for dykkar eige gode, de lèt det beste og klåraste av inntekta dykkar bli ført bort for augo på dykk, lèt åkrane dykkar plyndrast, husa dykkar ranast og tømmast for dei gamle møblane frå fedrane! De lever slik at de ikkje kan rose dykk av at noko er dykkar; og det ser ut til at det no ville vere ei stor lukke for dykk å få behalde eigedomane, familiane og liva dykkar på leige; og all denne øydelegginga, denne ulukka, denne ruinen kjem til dykk, ikkje frå fiendane, men sanneleg frå fienden, frå han som de gjer så stor som han er, som de går så tappert i krigen for, som de for storleiken hans ikkje nektar å by fram dykkar eigne personar til døden for. Han som er så mykje herre over dykk, har berre to augo, har berre to hender, har berre éin kropp, og har ikkje noko anna enn det den ringaste mannen i det store og uendelege talet i byane våre har, bortsett frå den føremonen de gjev han til å øydeleggje dykk. Kvar har han fått så mange augo frå, som han speidar på dykk med, dersom de ikkje gjev han dei? Korleis har han så mange hender til å slå dykk med, dersom han ikkje tek dei frå dykk? Føtene han trakkar ned byane dykkar med, kvar har han dei frå, dersom dei ikkje er dykkar eigne? Korleis har han noka makt over dykk, utan gjennom dykk? Korleis skulle han våge å gå laus på dykk, dersom han ikkje stod i ledtog med dykk? Kva kunne han gjere dykk, dersom de ikkje var helarar for tjuven som plyndrar dykk, medskuldige for mordaren som drep dykk, og svikarar mot dykk sjølve? De sår fruktene dykkar, for at han skal øydeleggje dei; de møblerer og fyller husa dykkar, for å forsyne plyndringane hans; de fostrar døtrene dykkar, for at han skal ha noko å mette lysta si med; de fostrar borna dykkar, for at han, som det beste han kan gjere for dei, skal føre dei i krigane sine, leie dei til slaktebenken, gjere dei til reiskapar for begjæret sitt og fullbyrdarar av hemnen sin; de slit kroppane dykkar ut i strev, for at han skal kunne kjæle seg i nytingane sine og velte seg i skitne og usle gleder; de veikjer dykk sjølve, for å gjere han sterkare og hardare til å halde dykk i strammare taum; og frå så mange nedverdigingar, som jamvel dyra anten ikkje ville merke eller ikkje ville tole, kan de fri dykk, dersom de freistar – ikkje å fri dykk, men berre å ville det. Set dykk føre ikkje å trælle meir, og straks er de frie. Eg vil ikkje at de skal støyte han eller riste han, berre at de ikkje lenger skal støtte han, og de skal sjå han, som ein veldig koloss som ein har teke fotstykket frå, søkke saman av si eiga vekt og gå i knas.

Men lækjarane rår visseleg til ikkje å leggje hand på ulækjelege sår, og eg handlar ikkje klokt når eg vil preike om dette for eit folk som for lenge sidan har mist all sans, og som, sidan det ikkje lenger kjenner det vonde sitt, dermed viser tydeleg nok at sjukdomen er dødeleg. Lat oss altså søkje ved gissing, om vi kan finne det, korleis denne stivsinna viljen til å trælle har slege så djupe røter at det no ser ut til at ikkje eingong kjærleiken til fridomen er så naturleg.

For det første er det, som eg trur, heva over tvil at dersom vi levde med dei rettane naturen har gjeve oss og med den lærdomen han gjev oss, ville vi av naturen vere lydige mot foreldra, underlagde fornufta, og trælar for ingen. Om den lydnaden som kvar og ein, utan anna tilskunding enn sin eigen natur, viser far og mor si, er alle menneske vitne, kvar for seg; om fornufta, om ho blir fødd med oss eller ikkje, er eit spørsmål som er drøfta til botnar av akademikarane og rørt ved av heile skulen av filosofar. For denne gongen trur eg ikkje eg tek feil når eg seier dette, at det i sjela vår finst eit naturleg frø av fornuft, som, når det blir næra av gode råd og vane, blomstrar i dygd, og som omvendt ofte, når det ikkje kan halde stand mot lastene som kjem til, blir kvelt og visnar bort. Men visseleg, dersom det er noko klårt og openbert i naturen, noko det ikkje er lov å spele blind for, så er det dette: at naturen, Guds tenar, styrarinna til menneska, har skapt oss alle i same form og, som det synest, i same støypeform, for at vi alle skal kjenne kvarandre som følgjesveinar, eller snarare som brør; og om han, då han fordelte dei gåvene han gav oss, gav nokon større del av det gode sitt, anten i kropp eller i ånd, til somme meir enn til andre, så har han likevel ikkje meint å setje oss i denne verda som i ein inngjerda kampplass, og han har ikkje sendt dei sterkaste og dei klokaste hit ned, som væpna røvarar i ein skog, for å kue dei veikaste; men snarare må ein tru at når han slik gjorde delane større for somme og mindre for andre, ville han gje rom for den broderlege kjærleiken, så han hadde noko å verke på, idet somme har makt til å gje hjelp og andre behov for å ta imot henne. Sidan då denne gode mora har gjeve oss alle heile jorda til bustad, har losjert oss alle på eit vis i same hus, har forma oss alle etter same mønster, for at kvar og ein skulle kunne spegle seg i og nesten kjenne seg att i den andre; dersom ho har gjeve oss alle den store gåva stemma og talen for at vi skulle bli nærare kjende og meir som brør, og ved felles og gjensidig kunngjering av tankane våre danne eit fellesskap av viljane våre; og dersom ho med alle middel har freista å stramme og knyte så fast knuten på forbundet og samfunnet vårt; dersom ho i alle ting har vist at ho ikkje så mykje ville gjere oss alle sameinte som alle til eitt, då kan det ikkje vere tvil om at vi av naturen er frie, sidan vi alle er følgjesveinar, og det kan ikkje falle nokon inn at naturen har sett nokon i trældom, når han har sett oss alle i fellesskap.

Men i sanning er det ganske fåfengt å drøfte om fridomen er naturleg, sidan ein ikkje kan halde nokon i trældom utan å gjere han urett, og sidan det ikkje finst noko i verda som er så stridande mot naturen, som er heilt igjennom fornuftig, som uretten. Det står altså att at fridomen er naturleg, og på same måten, etter mi meining, at vi ikkje berre er fødde i eige av fridomen vår, men òg med trongen til å forsvare han. Men om vi tilfeldigvis skulle tvile på dette, og er så vanslekta at vi verken kan kjenne goda våre eller dei medfødde tilbøyelegheitene våre, då må eg vise dykk den æra som tilkjem dykk, og så å seie setje dei umælande dyra på preikestolen for å lære dykk naturen og vilkåra dykkar. Dyra, så hjelpe meg Gud! dersom menneska ikkje gjer seg altfor døve, ropar til dei: Leve fridomen! Fleire av dei døyr straks dei blir fanga: slik fisken forlèt livet så snart han forlèt vatnet, slik forlèt desse lyset og vil ikkje overleve den naturlege fridomen sin. Hadde dyra nokon rangorden seg imellom, ville dei gjere desse til adelen sin. Dei andre, frå dei største til dei minste, gjer når dei blir fanga så stor motstand med klør, med horn, med nebb og med føter at dei tydeleg nok viser kor kjært dei held det dei mistar; og når dei så er fanga, gjev dei oss så mange openberre teikn på at dei kjenner ulukka si, at det er lett å sjå at det for dei er meir å vansmekte enn å leve, og at dei held fram med livet meir for å sørgje over det tapte velværet sitt enn for å finne hugnad i trældomen. Kva anna vil elefanten seie, som, etter å ha forsvart seg til han ikkje orkar meir, ikkje ser nokon utveg og er i ferd med å bli fanga, då borar kjevane inn i trea og brekk tennene mot dei – anna enn at det store ønsket han har om å halde fram med å vere fri, slik han er, gjev han vit og rår han til å prute med jegerane om han for prisen av tennene kan sleppe fri, og om det blir godteke at han gjev elfenbeinet sitt og betaler denne løysepengen for fridomen sin? Vi lokkar hesten frå han er fødd, for å venje han til å tene; og likevel veit vi ikkje å smigre han så godt at han ikkje, når det kjem til å temje han, bit i bikselet og slår bakut mot sporen, som (ser det ut til) for å vise naturen og i det minste slik vitne om at dersom han tener, er det ikkje av eigen vilje, men ved vår tvang. Kva skal ein då seie?

Jamvel oksane stønnar under tyngda av åket, Og fuglane i buret klagar,

som eg sa ein gong før, då eg fordreiv tida med dei franske rima våre; for eg vil ikkje vere redd, når eg skriv til deg, å Longa, for å flette inn nokre av versa mine, som eg aldri les høgt utan at du, ved den mina du set opp av å like dei, gjer meg heilt stolt. Sidan altså alle ting som har kjensle, frå den augneblinken dei har henne, kjenner det vonde ved underkastinga og spring etter fridomen; sidan dyra, som jamvel er skapte til tenesta for mennesket, ikkje kan venje seg til å tene utan å protestere med eit motsett ønske – kva uhell har det då vore som har kunna forvrengje mennesket så, det einaste som i sanning er fødd til å leve fritt, og få det til å miste minnet om sitt første vesen og ønsket om å ta det att?

Det finst tre slags tyrannar: somme har riket ved folkets val, andre ved våpenmakt, andre ved arv etter slekta si. Dei som har vunne det ved krigens rett, oppfører seg slik at ein godt merkar at dei er (som ein seier) i erobra land. Dei som blir fødde til kongar, er vanlegvis ikkje stort betre, men då dei er fødde og oppfostra i fanget til tyranniet, syg dei inn naturen til tyrannen med mjølka, og ser på folka under seg som sine arvelege trælar; og etter det lynnet dei er mest tilbøyelege til, gjerrige eller øydsle, slik dei no er, gjer dei med riket som med arven sin. Den som folket har gjeve makta, burde, synest eg, vere lettare å halde ut, og ville vere det, trur eg, var det ikkje for at han, frå den augneblinken han ser seg heva over dei andre, smigra av eg veit ikkje kva ein kallar storleik, vedtek å ikkje rikke seg derifrå; vanlegvis har denne til føremål å overlate til borna sine den makta folket har gjeve han. Og frå den augneblinken desse har fått denne tanken, er det merkeleg kor mykje dei overgår dei andre tyrannane i alle slags laster og jamvel i grusemd, då dei ikkje ser andre middel til å sikre det nye tyranniet enn å stramme trældomen så hardt og fjerne undersåttane så langt frå fridomen at dei, sjølv om minnet om han er friskt, kan få dei til å miste det. Så for å seie sanninga ser eg nok at det er ein viss skilnad mellom dei, men noko å velje mellom ser eg ikkje; og sjølv om vegane til herredømet er ulike, er måten å herske på alltid nesten den same: dei valde behandlar folket som om dei hadde fått oksar å temje; erobrarane gjer med det som med byttet sitt; arvingane tenkjer å gjere med det som med sine naturlege slavar.

Men apropos: dersom det tilfeldigvis i dag vart fødde nokre heilt nye menneske, verken vane med underkasting eller lokka av fridom, og som ikkje visste kva verken det eine eller det andre var, knapt nok namna; dersom ein la fram for dei anten å vere trælar eller å leve frie, etter lover som dei ikkje ville vere samde om: då kan det ikkje vere tvil om at dei langt heller ville lyde fornufta åleine enn trælle for eit menneske; med mindre det kanskje var Israels folk, som utan tvang og utan noko behov gjorde seg ein tyrann – eit folk som eg aldri les historia til utan å få ei altfor stor harme, nesten så langt at eg blir umenneskeleg og gleder meg over alle dei vonde tinga som råka dei for det. Men visseleg, alle menneske, så lenge dei har noko menneskeleg i seg, må eitt av to før dei lèt seg underkue: anten tvingast eller svikast; tvingast av framande våpen, som Sparta eller Athen av styrkane til Aleksander, eller av partistrid, slik herredømet over Athen tidlegare var kome i hendene på Peisistratos. Ved svik mistar dei ofte fridomen, og i dette er dei ikkje så ofte forførte av andre som dei er svikne av seg sjølve: slik folket i Syrakus, hovudbyen på Sicilia (ein seier meg at han i dag heiter Saragousse), som pressa av krigar og utan ettertanke berre ordna opp i den nærverande faren, opphøgde Dionysios, den første tyrannen, gav han ansvaret for å føre hæren, og ikkje passa på at det hadde gjort han så stor at denne gode fyren, då han kom sigrande tilbake, som om han ikkje hadde sigra over fiendane sine, men over medborgarane sine, gjorde seg frå hovding til konge og frå konge til tyrann. Det er ikkje til å tru korleis folket, frå den augneblinken det er underkua, så brått fell i ei så djup gløymsle av fridomen at det ikkje er mogleg at det vaknar for å få han att, og træler så villig og så gjerne at ein skulle seie, når ein ser det, at det ikkje har mist fridomen sin, men vunne trældomen sin. Det er sant at ein i byrjinga træler tvinga og overvunnen av makt; men dei som kjem etter, træler utan anger og gjer gjerne det forgjengarane hadde gjort under tvang. Slik er det: menneske som blir fødde under åket, og så fostra og oppdregne i trældom, nøyer seg, utan å sjå lenger, med å leve slik dei er fødde, og tenkjer ikkje på at dei har noko anna gode eller nokon annan rett enn det dei har funne; dei tek tilstanden ved fødselen sin for naturen sin. Og likevel finst det ingen arving så øydsel og likesæl at han ikkje iblant kastar eit blikk på protokollane til faren for å sjå om han nyt alle rettane i arven sin, eller om nokon har forgripe seg på han eller forgjengaren hans. Men visseleg, vanen, som i alle ting har stor makt over oss, har ikkje på noko område så stor kraft som i dette: å lære oss å trælle og, som ein seier om Mithridates, som vande seg til å drikke gift, å lære oss å svelgje gifta frå trældomen og ikkje finne henne beisk. Ein kan ikkje nekte for at naturen har god del i oss, til å dra oss dit han vil og få oss til å kallast vel eller ille fødde; men ein må likevel vedgå at han har mindre makt over oss enn vanen: for det naturlege, kor godt det enn er, går tapt om det ikkje blir halde ved like; og oppfostringa formar oss alltid på sin måte, korleis det enn er, naturen til trass. Dei frøa av det gode som naturen legg i oss, er så små og skjøre at dei ikkje toler det minste støytet frå ei motsett oppfostring; dei blir ikkje like lett haldne ved like som dei vanslektar, smeltar bort og blir til ingenting: verken meir eller mindre enn frukttrea, som jo alle har ein eigen natur, som dei godt held på om ein lèt dei vekse fritt, men som dei straks forlèt for å bere andre, framande frukter og ikkje sine eigne, alt etter korleis ein podar dei. Urtene har kvar sin eigenskap, sin natur og eigenart; men likevel legg frosten, vêret, jordsmonnet eller handa til gartnaren mykje til eller trekkjer mykje frå krafta deira: planten ein har sett ein stad, kan ein ein annan stad ikkje kjenne att. Den som såg venetianarane, ei handfull menneske som lever så fritt at den uslaste mellom dei ikkje ville vere konge over alle, slik fødde og oppfostra at dei ikkje kjenner annan ærelyst enn den om kven som best vil sjå til og mest omhugsamt vakte over å ta vare på fridomen, slik opplærte og forma frå vogga av at dei ikkje ville ta imot all den andre lukka på jorda for å miste det minste av fridomen sin; den som har sett, seier eg, desse menneska, og derifrå dreg til landa til han vi kallar Storherren, og der ser menneske som ikkje vil vere fødde til anna enn å tene han, og som gjev livet sitt for å halde oppe makta hans – ville han tru at desse og dei andre hadde same natur, eller ville han ikkje snarare meine at han, idet han gjekk ut frå ein by av menneske, var komen inn i ei innhegning av dyr? Lykurgos, lovgjevaren i Sparta, hadde, blir det sagt, fostra opp to hundar, begge brør, begge dia med same mjølk, den eine feita opp på kjøkenet, den andre van med lyden av horn og jakthorn på markene; og då han ville vise det lakedaimonske folket at menneska blir slik oppfostringa gjer dei, sette han dei to hundane midt på torget, og mellom dei ei suppe og ein hare: den eine sprang til fatet og den andre til haren. «Og likevel,» sa han, «er dei brør.» Så han, med lovene sine og statsordninga si, fostra og forma lakedaimonarane så godt at kvar av dei heller ville døy tusen gonger enn å godkjenne nokon annan herre enn kongen og fornufta.

Eg har glede av å minne om ein samtale som ein gong fann stad mellom ein av yndlingane til Xerxes, den store kongen til persarane, og to lakedaimonarar. Då Xerxes gjorde i stand den store hæren sin for å erobre Hellas, sende han sendeboda sine rundt til dei greske byane for å krevje vatn og jord: det var måten persarane oppmoda byane til å gje seg over på. Til Athen og Sparta sende han ingen, fordi dei som Dareios, far hans, hadde sendt dit, hadde atenarane og spartanarane kasta, somme i gravene og andre i brønnane, og sagt at dei der fritt kunne ta vatn og jord å bere til fyrsten sin: desse menneska kunne ikkje tole at ein rørte ved fridomen deira med så mykje som eit ord. Fordi dei hadde handla slik, forstod spartanarane at dei hadde drege på seg vreiden til gudane, særleg Talthybios sin, guden til heroldane: dei bestemte seg for å sende to av borgarane sine til Xerxes for å blidgjere dei, så dei kunne stille seg fram for han, og han kunne gjere med dei som han ville, og ta seg betalt der for dei sendeboda dei hadde drepe for far hans. To spartanarar, den eine ved namn Sperthias og den andre Bulis, baud seg friviljug til å gå og gjere opp denne betalinga. Dei drog faktisk av stad, og på vegen kom dei til palasset til ein persar ved namn Hydarnes, som var statthaldaren til kongen i alle byane i Asia som ligg ved havkysten. Han tok imot dei med stor ære og gjorde stort gjestebod for dei, og etter at samtalen hadde falle frå det eine til det andre, spurde han dei kvifor dei så sterkt avslo venskapen til kongen. «Sjå, spartanarar,» sa han, «og lær av meg korleis kongen veit å ære dei som fortener det, og tenk at om de høyrde han til, ville han gjere det same med dykk: om de høyrde han til og han hadde kjent dykk, ville det ikkje vere éin av dykk som ikkje var herre over ein by i Hellas.» – «I dette, Hydarnes, kan du ikkje gje oss godt råd,» sa lakedaimonarane, «for det gode du lovar oss, har du prøvd, men det vi nyt, veit du ikkje kva er: du har røynt gunsten til kongen; men om fridomen, kva smak han har, kor søt han er, veit du ingenting. Hadde du smakt på han, ville du sjølv rå oss til å forsvare han, ikkje med lanse og skjold, men med tenner og negler.» Berre spartanaren sa det som skulle seiast, men visseleg tala begge slik dei var oppfostra; for det kunne ikkje vere at persaren sakna fridomen, sidan han aldri hadde hatt han, eller at lakedaimonaren tolte underkastinga, sidan han hadde smakt fridomen.

Kato frå Utica, då han enno var barn og under riset, gjekk ofte ut og inn hos diktatoren Sulla, både fordi ein på grunn av den standen og det huset han kom frå aldri nekta han døra, og fordi dei var nære slektningar. Han hadde alltid læraren sin med når han gjekk dit, slik born av gode hus plar. Han la merke til at ein i huset til Sulla, i hans nærvær eller med hans samtykke, fengsla somme og dømde andre; éin vart forvist, ein annan kvelt; éin kravde eigedomen til ein borgar inndregen, ein annan kravde hovudet hans; kort sagt, alt gjekk der ikkje som hos ein byembetsmann, men som hos ein folketyrann, og det var ikkje ein rettssal, men ein verkstad for tyranni. Då sa denne unge guten til læraren sin: «Kvifor gjev de meg ikkje ein dolk? Eg skal gøyme han under kappa mi: eg går ofte inn i kammeret til Sulla før han har stått opp, og eg har arm sterk nok til å fri byen frå han.» Dette er visseleg ord som i sanning høyrer Kato til: det var byrjinga på denne mannen, verdig døden hans. Og likevel, om ein ikkje nemner namnet hans eller landet hans, men berre fortel saka slik ho er, vil saka sjølv tale, og ein vil med god grunn døme at han var romar og fødd i Roma, og det på den tida då byen var fri. Kva er føremålet med alt dette? Visseleg ikkje at eg meiner landet eller jordsmonnet gjer noko frå eller til, for i alle strok, under all himmel, er underkastinga beisk og det å vere fri behageleg; men fordi eg er av den meininga at ein bør ha medkjensle med dei som ved fødselen fann åket på nakken, eller at ein orsakar dei, eller at ein tilgjev dei, dersom dei, utan å ha sett så mykje som skuggen av fridomen og utan å vere gjorde merksame på han, ikkje merkar det vonde det er for dei å vere slavar. Dersom det fanst eit land, slik Homer seier om kimmeriarane, der sola viser seg annleis enn hos oss, og etter å ha lyst for dei seks månader i strekk lèt dei sove i mørkret utan å kome tilbake det andre halvåret – ville dei som vart fødde under denne lange natta, dersom dei ikkje hadde høyrt tale om lyset, undre seg, eller ville dei, sidan dei aldri hadde sett dagen, venje seg til mørkret dei var fødde i, utan å ønskje seg lyset? Ein saknar aldri det ein aldri har hatt, og sorga kjem først etter gleda, og alltid følgjer, med kunnskapen om det vonde, minnet om den framfarne gleda. Naturen til mennesket er nok å vere fritt og å ville vere det, men naturen er òg slik at det av naturen held på den falden oppfostringa gjev det.

Lat oss altså seie det slik: for mennesket blir alt det liksom naturleg som det blir fostra opp med og venner seg til; men berre det er medfødd hos det som den enkle og uforfalska naturen kallar det til. Slik er den første årsaka til den friviljuge trældomen vanen: liksom dei tapraste hestane, som i byrjinga bit i beikslet og sidan leikar med det, og der dei nyleg slo bakut mot salen, pyntar dei seg no i seletøyet og bryster seg stolte under dekkenet. Folk seier at dei alltid har vore undersåttar, at fedrane deira levde slik; dei trur dei er forplikta til å tole det vonde, lèt seg overtyde av dømet, og grunnfester sjølve, gjennom lengda på tida, eigedomsretten for dei som tyranniserer dei; men i sanning gjev åra aldri rett til å gjere vondt, dei gjer snarare uretten større. Alltid finst det likevel nokre, betre fødde enn dei andre, som kjenner tyngda av åket og ikkje kan la vere å riste på det; som aldri lèt seg temje av underkastinga, og som alltid, lik Odyssevs, som over hav og land stadig søkte å sjå røyken frå sitt eige hus, ikkje kan la vere å tenkje på dei naturlege rettane sine og minnast forgjengarane sine og sitt opphavlege vesen; det er gjerne dei som, med klar forstand og skarpsynt ånd, ikkje nøyer seg, som den store hopen, med å sjå på det som ligg framfor føtene deira, men ser både bakover og framover, og dessutan minnest det som har vore, for å dømme om det som kjem og måle det som er; det er dei som, med eit hovud som i seg sjølv er godt skapt, attåt har slipt det ved studium og kunnskap. Desse, sjølv om fridommen skulle vere heilt tapt og borte frå verda, førestiller seg han og kjenner han i si ånd, ja, dei nyt smaken av han enno, og trældomen fell dei ikkje i smak, kor fint ein enn pyntar han.

Stortyrken har godt skjøna at bøker og lærdom, meir enn noko anna, gjev menneska sans og forstand til å kjenne seg sjølve og til å hate tyranniet; eg høyrer at han knapt har lærde folk i landa sine, og heller ikkje bed om nokon. Men vanlegvis blir den gode iveren og kjærleiken hos dei som trass tida har teke vare på hengjevnaden for fridommen, kor mange dei enn måtte vere, utan verknad fordi dei ikkje kjenner kvarandre: under tyrannen er fridommen til å handle, til å tale og nesten til å tenkje teken heilt frå dei; dei blir alle einslege i draumane sine. Difor spotta Momos, spottens gud, ikkje så heilt utan grunn då han fann dette å setje fingeren på ved det mennesket Vulkan hadde laga: at han ikkje hadde sett eit lite vindauge i hjartet på det, slik at ein gjennom det kunne sjå tankane til det. Ein har villa seie at Brutus og Cassius, då dei tok på seg å frigjere Roma, eller snarare heile verda, ikkje ville at Cicero, denne store eldsjela for det allmenne vel om det nokon gong har vore éin, skulle vere med, og meinte at hjartet hans var for veikt for ei så høg dåd: dei stolte nok på viljen hans, men var ikkje trygge på motet. Og likevel, den som vil gå gjennom hendingane i fortida og dei gamle årbøkene, vil finne få eller ingen av dei som, då dei såg landet sitt vanstyrt og i vonde hender, tok på seg med ei god, heil og uforstilt hensikt å frigjere det, utan at dei kom i mål, og utan at fridommen sjølv, for å kome til syne, la skuldra til. Harmodios, Aristogeiton, Thrasybulos, Brutus den eldre, Valerius og Dion gjennomførte lukkeleg det dei hadde tenkt så edelt; i slike tilfelle nektar lukka nesten aldri den gode viljen hjelpa si. Brutus den yngre og Cassius avskaffa trældomen med hell, men då dei førte fridommen tilbake, døydde dei: ikkje ynkeleg (for kva for ein blasfemi ville det ikkje vere å seie at det var noko ynkeleg ved desse mennene, verken i deira død eller i deira liv?), men visseleg til stor skade, evig ulukke og fullstendig ruin for republikken, som, etter alt å dømme, vart gravlagd saman med dei. Dei andre føretaka som sidan er gjorde mot dei romerske keisarane, var berre samansverjingar av ærgjerrige folk, som ikkje er å klage over for dei ulempene som råka dei av det, sidan det er lett å sjå at dei ønskte ikkje å fjerne krona, men å flytte henne, idet dei ville jage tyrannen og halde på tyranniet. For desse ville eg sjølv ikkje ha ønskt at det hadde gått dei vel, og eg er nøgd med at dei ved dømet sitt har vist at ein ikkje skal misbruke det heilage namnet til fridommen til å gjere vonde føretak.

Men for å vende tilbake til emnet vårt, som eg nesten hadde mist av syne: den første grunnen til at menneska tener viljug, er at dei blir fødde som trælar og fostra opp som det. Av denne følgjer ein annan: at folk under tyrannane lett blir feige og blautaktige, og for det er eg Hippokrates, stamfaren til lækjekunsten, uvanleg takksam, han som la merke til det og sa det slik i ei av bøkene sine, den han kallar Om sjukdommane. Denne mannen hadde visseleg hjartet på rette staden i alt, og viste det godt då Storkongen ville lokke han til seg med tilbod og store gåver: han svara han beint ut at han ville ha store samvitskvalar ved å gje seg til å lækje barbarane som ville drepe grekarane, og ved å tene med kunsten sin han som tok på seg å gjere Hellas til træl. Brevet han sende han, kan enno i dag sjåast mellom dei andre verka hans, og vil for alltid vitne om hans gode hjarte og edle natur. Så er det altså sikkert at med fridommen går tapperleiken tapt på eitt slag. Undersåttane har verken glede eller bit i kampen: dei går mot faren nesten som bundne og heilt lamslegne, for å ha gjort plikta si, og kjenner ikkje gløden frå fridommen koke i hjartet, den som får ein til å forakte faren og vekkjer lysta til å kjøpe seg ære og ry ved ein vakker død mellom kameratane sine. Mellom frie folk kappast dei om kven som gjer det best, kvar for det felles beste, kvar for seg sjølv; dei reknar alle med å få sin del av det vonde ved nederlaget eller det gode ved sigeren; men dei trælbundne mistar, forutan dette krigarmotet, òg livskrafta i alle andre ting, og har eit lågt og blautt hjarte, udugeleg til alt stort. Tyrannane kjenner dette godt, og når dei ser at folket tek denne falden, hjelper dei dessutan til for å få dei til å sløvast endå meir.

Xenofon, ein alvorleg historikar av første rang mellom grekarane, har skrive ei bok der han lèt Simonides samtale med Hieron, tyrannen i Syrakus, om ulukkene til tyrannen. Denne boka er full av gode og alvorlege formaningar, framførte med så god ynde, etter mi meining, som det er mogleg. Gud gjeve at alle tyrannar som nokon gong har levd, hadde hatt henne for auga og brukt henne som spegel! Eg kan ikkje tru anna enn at dei ville ha kjent att vortene sine og skamma seg litt over flekkene sine. I denne avhandlinga fortel han om den pina tyrannane lever i, dei som, fordi dei gjer alle vondt, er tvinga til å frykte alle. Mellom anna seier han dette, at dei vonde kongane bruker framande i krigen og leiger dei, sidan dei ikkje vågar å gje våpen i hendene på sine eigne folk, som dei har gjort urett. (Det har nok vore gode kongar som har hatt framande folkeslag i sold, slik som franskmennene sjølve, og meir før enn no, men med ei anna hensikt: for å spare sine eigne, idet dei rekna tapet av pengar for ingenting når dei kunne spare menneske. Det var det Scipio, trur eg, den store Africanus, sa: at han heller ville ha redda éin borgar enn slått hundre fiendar.) Men dette er visseleg heilt sikkert: at tyrannen aldri trur makta er trygg for han før han er komen dit at han ikkje har ein einaste mann under seg som duger; difor kan ein med rette seie til han det Thraso hos Terents skryter av å ha sagt til elefantføraren:

Er De så tapper av den grunn
at De har dyra å passe?

Men denne tyrannlisten med å fordumme undersåttane kan ikkje sjåast klarare enn i det Kyros gjorde mot lydarane, etter at han hadde teke Sardes, hovudstaden i Lydia, og teke Krøsus, den så rike kongen, til fange på nåde og unåde og ført han med seg: ein bar bod til han om at innbyggjarane i Sardes hadde gjort opprør; han hadde dei snart under si hand att; men sidan han verken ville plyndre ein så vakker by eller stadig ha bryet med å halde ein hær der for å vakte han, fann han på eit stort middel for å sikre seg han: han oppretta bordell, vertshus og offentlege leikar der, og lét kunngjere ei forordning om at innbyggjarane skulle gjere bruk av dei. Han fann seg så vel tent med denne garnisonen at det sidan aldri vart naudsynt å dra sverdet mot lydarane. Desse stakkars og ynkelege menneska mora seg med å finne opp alle slags leikar, så til dei grader at latinarane har henta ordet sitt derifrå, og det vi kallar tidtrøyte, kallar dei ludi, som om dei ville seie Lydi. Ikkje alle tyrannar har slik uttrykkjeleg erklært at dei ville gjere folket sitt blautaktig; men i sanning, det denne påbaud formelt og i gjerning, har dei fleste av dei drive fram i det skjulte. I sanning er det naturen til den meinige hopen, den som alltid er størst i tal inne i byane, at han er mistenksam mot den som elskar han, og truskuldig mot den som bedreg han. Tru ikkje at det finst nokon fugl som lettare lèt seg fange med lokkefløyte, eller nokon fisk som for godbiten på marken raskare bit på kroken, enn alle folk snøgt lèt seg lokke til trældom av den minste fjør ein, som ein seier, stryk dei framfor munnen; og det er ein forunderleg ting at dei gjev etter så fort, berre ein kilar dei. Teatra, leikane, farsane, skodespela, gladiatorane, dei framande dyra, medaljane, måleria og anna slikt kram var for dei gamle folka agnet til trældomen, prisen for fridommen deira, reiskapane til tyranniet. Dette middelet, denne praksisen, desse lokkemidla hadde dei gamle tyrannane for å dysse undersåttane i søvn under åket. Slik syntest folka, fordumma, at desse tidtrøytene var vakre, og underhaldne av ei tom fornøying som gleid forbi auga deira, vande dei seg til å tene like einfaldig, men med dårlegare utbyte, som småborn som lærer å lese for å få sjå dei glinsande bileta i dei illuminerte bøkene. Dei romerske tyrannane fann dessutan på endå eit knep: å halde hyppige gjestebod for laga til folket, og slik misbruke dette pakket som det fortente, det som meir enn til noko anna gjev seg over til gleda for ganen: den klokaste og mest forstandige mellom dei ville ikkje ha gjeve frå seg suppeskåla si for å vinne tilbake fridommen i republikken til Platon. Tyrannane delte rundhanda ut eit kvart mål korn, ein setier vin og ein sesterts; og då var det ei ynk å høyre ropet: Leve kongen! Tosken skjøna ikkje at dei berre fekk tilbake ein del av sitt eige, og at sjølv det dei fekk tilbake, kunne tyrannen ikkje ha gjeve dei om han ikkje først hadde teke det frå dei sjølve. Mang ein som i dag hadde sanka sestersen og meska seg ved det offentlege gjestebodet og velsigna Tiberius og Nero og den fagre gjevmilda deira, sa dagen etter, då han vart tvinga til å overlate eigedelane sine til griskheita deira, borna sine til utukta deira, ja sitt eige blod til grusemda hos desse storslegne keisarane, ikkje eit ord, like lite som ein stein, og rørte seg ikkje meir enn ein stubbe. Slik har hopen alltid vore: for den fornøyinga han ikkje med ære kan ta imot, er han heilt open og tøyleslaus, og for den uretten og smerta han ikkje med ære kan tole, er han kjenslelaus. Eg ser no ingen som, når dei høyrer tale om Nero, ikkje skjelv berre ved namnet på dette stygge uhyret, denne skitne og motbydelege verdspesten; og likevel kan ein om han, denne brannstiftaren, denne bøddelen, dette villdyret, godt seie at etter hans død, like stygg som livet hans, kjende det edle romerske folket ei slik sorg, i minnet om leikane og gjesteboda hans, at det var på nippet til å gå i sørgjedrakt for han; slik har Cornelius Tacitus skrive det, ein god og alvorleg forfattar, og ein av dei mest pålitelege. Det vil ein ikkje finne underleg, når ein ser kva det same folket tidlegare hadde gjort ved Julius Cæsars død, han som gav lovene og fridommen avskil, ein mann det etter mi meining ikkje var noko verdfullt ved, for sjølv menneskelegdomen hans, som det blir preika så mykje om, var skadelegare enn grusemda hos den villaste tyrann som nokon gong har levd, fordi det i sanning var denne hans giftige mildskap som sukra trældomen for det romerske folket; men etter hans død kappast dette folket, som enno hadde smaken av gjesteboda hans i munnen og minnet om øydsla hans i sinnet, om å stable opp benkene frå torget for å vise han den siste ære og brenne han til oske, og reiste han så ei søyle som Far til folket (slik stod det på kapitelet), og viste han, så død han var, meir ære enn det med rette skulda noko menneske i verda, om det då ikkje skulle vere dei som hadde drepe han. Dei romerske keisarane gløymde heller ikkje dette: vanlegvis å ta tittelen folketribun, både fordi dette embetet vart halde for heilagt og ukrenkjeleg, og fordi det var innstifta til forsvar og vern for folket, og nytte gunsten til staten. På denne måten sikra dei seg at folket ville stole meir på dei, som om det berre skulle høyre namnet og ikkje kjenne verknadene, som var det motsette. I dag gjer dei det ikkje stort betre, dei som knapt gjer noko vondt, sjølv av tyding, utan å sende i førevegen nokre vakre ord om det allmenne vel og felles lette: for du kjenner godt, o Longa, formularet, som dei nokre stader kunne bruke ganske fint; men for dei fleste kan det visseleg ikkje vere nokon finesse der det er så mykje skamløyse. Kongane i Assyria, og etter dei kongane i Media, viste seg offentleg så sjeldan dei kunne, for å få hopen til å undrast på om dei i noko var meir enn menneske, og la dei folka som gjerne lèt fantasien springe om ting dei ikkje kan dømme om med eigne auge, bli verande i denne draumen. Slik vande så mange folkeslag, som lenge nok var under dette assyriske riket, seg ved dette mysteriet til å tene, og tente dess viljugare fordi dei ikkje visste kva for herre dei hadde, og knapt om dei hadde nokon, og alle frykta, på tru og love, éin som ingen nokon gong hadde sett. Dei første kongane i Egypt viste seg knapt utan å bere snart ein katt, snart ei grein, snart eld på hovudet; og ved å gjere dette, ved det underlege i saka, gav dei undersåttane ei viss ærefrykt og beundring, der dei hos folk som ikkje hadde vore altfor dumme eller altfor trælbundne, etter mi meining berre ville ha vekt tidtrøyte og lått. Det er ei ynk å høyre om kor mange ting tyrannane i fortida drog nytte av for å grunnleggje tyranniet sitt; kor mange små middel dei brukte, sidan dei til alle tider har funne denne hopen laga etter deira mål, ein hop dei ikkje kunne spenne garnet så dårleg for at han ikkje gjekk i det, og som dei alltid har bedrege så billeg at dei aldri undertrykte han så grundig som når dei dreiv mest gjøn med han.

Kva skal eg seie om ei anna fin skrøne som dei gamle folka tok for god fisk? Dei trudde fullt og fast at stortåa til Pyrrhus, kongen over epirotane, gjorde mirakel og lækte dei som leid av milten; dei pynta endå betre på forteljinga: at denne tåa, etter at heile liket var brent, vart funnen att mellom oska, idet ho hadde berga seg trass elden. Slik lagar det dumme folket sjølv lygnene, for sidan å tru på dei. Mange har skrive det slik, men på ein måte som gjer det lett å sjå at dei har samla det frå bysladder og det tomme snakket til hopen. Vespasian, på veg tilbake frå Assyria og gjennom Alexandria for å dra til Roma og leggje under seg riket, gjorde under: han retta opp dei halte, gav dei blinde synet, og ei mengd andre vakre ting, og den som ikkje kunne sjå bedraget i dei, var etter mi meining blindare enn dei han lækte. Tyrannane sjølve syntest det var underleg at menneska kunne tole eit menneske som gjorde dei vondt; dei ville gjerne stille religionen framfor seg som skjold, og om mogleg låne ei lita prøve av guddomen til å halde sitt vonde liv oppe. Difor står Salmoneus, om ein skal tru sibyllen til Vergil i hans underverd, no til rekneskap for å ha drive slik gjøn med folk og villa spele Jupiter, og ho såg han i den inste underverda,

lidande grufulle pinsler for å ha villa etterlikne
himmelens tore og Jupiters eld.
På fire hestar fór han fram, svaiande,
høgt til vogns, med ein stor flammande fakkel i neven,
gjennom dei greske folka og midt på torget,

i byen Elis hadde han fare stolt fram,
og med skrytet sitt gjorde han slik krav
på den æra som åleine tilkom gudane.
Dåren, som etterlikna uvêret og det uetterliknelege lynet
med malm og med eit frykteleg laup
av hornhova hestar, han såg den allmektige Faderen;
og han, som snart etter straffa dette store vonde,
slyngde, ikkje ein fakkel, ikkje lyset
frå ein voksfakkel med røyken hans,
men med det harde slaget av eit grufullt uvêr
styrta han han ned, med føtene over hovudet.

Dersom han som berre spela narr, no blir behandla slik der nede, trur eg at dei som har misbrukt religionen for å vere vonde, får det endå betre tilmålt der.

Våre eigne sådde i Frankrike eg veit ikkje kva av same slag: padder, liljer, salvingsampullen og oriflammen. Det vil eg for min del, korleis det no enn heng saman, ikkje tvile på, sidan verken vi eller forfedrane våre hittil har hatt nokon grunn til å tvile på det, ettersom vi alltid har hatt kongar som er så gode i fred og så tapre i krig at sjølv om dei blir fødde som kongar, synest det som om dei ikkje er skapte av naturen som dei andre, men utvalde av den allmektige Gud, før dei vart fødde, til å styre og ta vare på dette riket; og sjølv om det ikkje var slik, ville eg ikkje av den grunn gå i kamp for å drøfte sanninga i historiene våre, eller granske dei så nærgåande, for ikkje å ta bort denne vakre leiken som den franske diktinga vår kan utfalde seg kraftig i, den som no ikkje berre er pynta opp, men, som det synest, skapt heilt på ny av vår Ronsard, vår Baïf, vår du Bellay, som i dette fører språket vårt så langt fram at eg vågar å håpe at verken grekarane eller latinarane snart vil ha noko forsprang på oss i så måte, utan kanskje førstefødselsretten. Og visseleg ville eg gjere rimet vårt stor urett, for eg bruker gjerne dette ordet, og det mishagar meg ikkje, for sjølv om fleire har gjort det til handverk, ser eg likevel nok av folk som er i stand til å adle det på ny og gje det tilbake den første æra si; men eg ville, seier eg, gjere det stor urett om eg no tok frå det desse vakre forteljingane om kong Klodvig, der eg alt synest eg ser kor muntert, kor ubesværa åra til vår Ronsard vil boltre seg i hans Franciade. Eg skjønar rekkjevidda, eg kjenner den skarpe ånda, eg veit kva for ynde mannen har: han vil gjere seg nytte av oriflammen like godt som romarane av sine ancilia,

og skjolda som vart kasta ned frå himmelen,

som Vergil seier; han vil forvalte ampullen vår like godt som atenarane korga til Erikhthonios; han vil få folk til å tale om våpna våre like godt som dei om oliventreet sitt, som dei hevdar enno står i Minervas tårn. Visseleg ville det vere frekt av meg å ville motseie bøkene våre og slik trakke i spora til diktarane våre. Men for å vende tilbake dit eg, eg veit ikkje korleis, hadde leidd tråden i talen min bort frå: det har aldri hendt at tyrannane, for å sikre seg, ikkje har streva etter å venje folket til ikkje berre lydnad og trældom overfor dei, men òg til tilbeding. Så det eg har sagt hittil, det som lærer folk å tene viljugare, tener tyrannane knapt til anna enn for den meinige og grove hopen.

Men no kjem eg til eit punkt som etter mi meining er drivfjøra og løyndomen til herredømet, støtta og grunnvollen til tyranniet. Den som trur at hellebardane, vaktene og oppstillinga av vaktpostane vaktar tyrannane, tek etter min dom grundig feil; og dei bruker dei, trur eg, meir for forma si skuld og som fugleskremsel enn fordi dei set si lit til dei. Bogeskyttarane hindrar dei dårleg kledde, som ikkje har nokon middel, i å kome inn i palasset, ikkje dei godt væpna, som kan setje noko i verk. Visseleg er det lett å telje opp mellom dei romerske keisarane at det ikkje har vore så mange som har sloppe unna ein fare ved hjelp av vaktene sine, som det har vore av dei som er drepne av sine eigne bogeskyttarar. Det er ikkje ryttarskarane, det er ikkje kompania til fotfolket, det er ikkje våpna som forsvarar tyrannen. Ein vil ikkje tru det med det første, men det er visseleg sant: det er alltid fire eller fem som held tyrannen oppe, fire eller fem som held heile landet i trældom. Det har alltid vore slik at fem eller seks har hatt øyret til tyrannen, og anten har nærma seg han av seg sjølve eller er blitt kalla av han, for å vere medskuldige i grusemdene hans, kameratar i fornøyingane hans, hallikar for vellysta hans og deltakarar i goda frå plyndringane hans. Desse seks styrer hovdingen sin så godt at han for fellesskapet si skuld må vere vond, ikkje berre ved sine eigne vondskapar, men òg ved deira. Desse seks har seks hundre som tener under dei, og dei gjer med sine seks hundre det dei seks gjer med tyrannen. Desse seks hundre held under seg seks tusen, som dei har lyfta opp i stand, og som dei lèt få anten styret over provinsane eller forvaltinga av pengane, for at dei skal gå griskheita og grusemda deira til hande og setje henne i verk når tida kjem, og dessutan gjere så mykje vondt at dei ikkje kan bestå anna enn i skuggen deira, og ikkje unndra seg lovene og straffa anna enn ved deira hjelp. Stort er følgjet som kjem etter dette, og den som vil ta seg bryet med å nøste opp dette garnet, vil sjå at ikkje dei seks tusen, men dei hundre tusen, ja millionane, held seg til tyrannen ved dette tauet og bruker det slik som Jupiter hos Homer, som skryter av at han, om han dreg i lekkja, kan dra alle gudane til seg. Derifrå kom utvidinga av senatet under Julius, opprettinga av nye stender, innstiftinga av embete; rett forstått visseleg ikkje nokon reform av rettsstellet, men nye støtter for tyranniet. Kort sagt kjem ein dit, gjennom dei gunstprovene og undergunstprovene, dei vinstane og ettervinstane ein har hos tyrannane, at det til slutt finst nesten like mange som tyranniet synest å vere gagnleg for, som det finst slike fridommen ville vere kjær for. Nett som lækjarane seier at dersom det i kroppen vår er noko som er forderva, så søkjer alt som rører på seg ein annan stad, straks hen til denne rotne delen: på same måten, så snart ein konge har erklært seg som tyrann, samlar alt det vonde, heile berma i riket, seg rundt han, eg seier ikkje ein haug med småtjuvar og øyrekutta, som knapt kan gjere verken vondt eller godt i eit samfunn, men dei som er flekka av ein brennande ærgjerrigskap og ei monaleg griskheit, og dei støttar han for å få del i byttet og for sjølve å vere småtyrannar under den store tyrannen. Slik gjer dei store røvarane og dei illgjetne sjørøvarane: nokre speidar i landet, andre jagar dei reisande; nokre ligg i bakhald, andre held vakt; nokre myrdar, andre plyndrar, og sjølv om det er rangskilnader mellom dei, og nokre berre er tenarar, andre hovdingar for flokken, finst det til slutt ikkje éin som ikkje får sin del, om ikkje av hovudbyttet, så i det minste av etterrakstene. Det blir fortalt at dei sicilianske sjørøvarane ikkje berre samla seg i så stort tal at ein måtte sende Pompeius den store mot dei, men dessutan drog fleire vakre byar og store stader inn i forbundet sitt, byar der dei søkte tryggleik i hamnene når dei kom tilbake frå tokta, og som dei til gjengjeld gav ei viss forteneste for å skjule tjuvegodset.

Slik gjer tyrannen undersåttane til trælar, dei eine ved hjelp av dei andre, og blir vakta av dei han burde vakte seg for, om dei var noko verde; og, som ein seier, for å kløyve ved lagar han kilane av veden sjølv. Der har ein bogeskyttarane hans, der vaktene hans, der hellebardistane hans; ikkje så å forstå at dei ikkje sjølve av og til lir under han, men desse fortapte, forlatne av Gud og menneske, er nøgde med å tole vondt for å kunne gjere vondt, ikkje mot han som gjer dei det, men mot dei som toler det som dei sjølve, og som ikkje kan noko for det. Likevel, når eg ser desse menneska som smiskar for tyrannen for å slå mynt på tyranniet hans og trældomen til folket, blir eg ofte gripen av undring over vondskapen deira, og iblant av medynk med dumskapen deira: for sant å seie, kva anna er det å nærme seg tyrannen enn å trekkje seg lenger bort frå fridommen sin, og så å seie gripe trældomen med begge hender og omfamne han? Lat dei leggje ærgjerrigskapen litt til sides og lette seg litt for griskheita, og så sjå på seg sjølve og kjenne seg sjølve att, og dei vil klart sjå at landsbyfolka, bøndene, som dei trakkar under fot så mykje dei kan og handsamar verre enn galeislavar eller trælar, dei vil sjå, seier eg, at desse, så mishandla dei er, likevel i samanlikning med dei er lukkelege og på eit vis frie. Bonden og handverkaren, kor trælbundne dei enn er, er ferdige med det når dei har gjort det som blir sagt; men tyrannen ser dei andre som er nær han, korleis dei kryp og tiggar om gunsten hans: dei må ikkje berre gjere det han seier, men tenkje det han vil, og ofte, for å tilfredsstille han, må dei dessutan kome tankane hans i forkjøpet. Det er ikkje nok for dei å lyde han, dei må òg behage han; dei må slite seg ut, pine seg, ta livet av seg med å arbeide for sakene hans, og så glede seg over gleda hans, gje opp sin eigen smak for hans, tvinge naturen sin, kle av seg sitt eige vesen; dei må gje akt på orda hans, røysta hans, teikna hans og auga hans; dei må ikkje ha auge, fot eller hand som ikkje alt er på vakt for å utspionere viljen hans og avdekkje tankane hans. Er det å leve lukkeleg? Blir det kalla å leve? Finst det noko i verda mindre uthaldeleg enn dette, eg seier ikkje for ein mann med hjarte, eg seier ikkje for ein velboren, men berre for ein som har sunn fornuft, eller berre andletet til eit menneske? Kva for ein tilstand er meir ynkeleg enn å leve slik, at ein ikkje har noko som sitt eige, men har velferda si, fridommen sin, kroppen sin og livet sitt frå ein annan?

Men dei vil tene for å få gods: som om dei kunne vinne noko som vart deira, når dei ikkje eingong kan seie om seg sjølve at dei høyrer seg sjølve til; og som om nokon kunne eige noko eige under ein tyrann, vil dei at godset skal vere deira, og hugsar ikkje at det er dei som gjev han styrken til å ta alt frå alle og ikkje la noko bli att som ein kan seie høyrer nokon til. Dei ser at ingenting gjer menneska så utsette for grusemda hans som gods; at det ikkje finst noko brotsverk mot han som fortener døden, utan det å eige noko; at han berre elskar rikdommane og berre øydelegg dei rike, og likevel kjem dei og stiller seg fram, som framfor slaktaren, for å by seg fram slik, feite og velnærte, og vekkje lysta hans. Yndlingane hans burde ikkje så mykje minnast dei som har vunne mykje gods rundt tyrannane, som dei som, etter ei tid å ha samla, sidan har mist både gods og liv der; det burde ikkje så mykje falle dei inn kor mange andre som har vunne rikdommar der, men kor få av desse som har halde på dei. Lat ein gå gjennom alle dei gamle historiene, lat ein sjå på dei vi sjølve hugsar, og ein vil fullt ut sjå kor stort talet er på dei som, etter å ha vunne øyret til fyrstane med vonde middel, anten ved å bruke vondskapen deira eller ved å misbruke einfaldet deira, til slutt er blitt tilinkjesgjorde av dei same, og like lett som dei hadde funne dei til å lyfte seg opp, like ustadige har dei sidan funne dei til å slå seg ned. Sikkert er det at mellom det store talet på menneske som nokon gong har stått nær så mange vonde kongar, har det vore få, eller så godt som ingen, som ikkje ein gong sjølve har fått kjenne grusemda til tyrannen, den dei før hadde hissa opp mot andre: som oftast har dei, etter å ha rika seg i skuggen av gunsten hans med eigedomen til andre, til slutt sjølve rika han med sin.

Sjølv dei rettskafne, om det då finst nokon av dei som tyrannen elskar, kor langt dei enn er komne i gunsten hans, kor sterkt dygda og rettskaffenheita enn lyser i dei, ho som til og med gjev dei vondaste ei viss ærefrykt når dei ser henne på nært hald, men dei rettskafne, seier eg, kan ikkje halde ut der, og dei må få kjenne det felles vonde og på eigen kostnad røyne tyranniet. Ein Seneca, ein Burrus, ein Thrasea, denne treklangen av rettskafne menn, der to vart førte nær tyrannen av sin vonde lagnad, som la styringa av sakene hans i hendene deira, begge akta av han, begge elska, og den eine hadde til og med oppseda han og hadde oppfostringa i barndomen hans som pant på venskapen hans; men desse tre er ved sin grufulle død tilstrekkelege vitne om kor lita tryggleik det er i gunsten til ein vond herre; og i sanning, kva for ein venskap kan ein håpe på frå ein som har eit så hardt hjarte at han hatar sitt eige rike, som ikkje gjer anna enn å lyde han, og som, fordi han enno ikkje forstår å elske, gjer seg sjølv fattig og øydelegg sitt eige rike?

Men dersom ein vil seie at desse fall i slike ulukker fordi dei hadde levd rett, så sjå berre frimodig rundt den same mannen, og ein vil sjå at dei som kom i gunsten hans og heldt seg der med vonde middel, ikkje varte lenger. Kven har høyrt om ein så hemningslaus kjærleik, ein så hardnakka lidenskap? Kven har nokon gong lese om ein mann så stridig besett av ei kvinne som han av Poppæa? Og likevel vart ho sidan forgifta av han sjølv. Agrippina, mor hans, hadde drepe mannen sin Claudius for å gjere plass for han på keisartrona; for å forplikte han hadde ho aldri vegra seg for å gjere eller tole kva som helst: likevel tok hennar eigen son, hennar oppfostring, hennar keisar skapt av hennar eiga hand, livet av henne til slutt, etter fleire mislukka forsøk; det var då ingen som ikkje sa at ho hadde fortent denne straffa fullt ut, om ho berre hadde kome frå ei anna hand enn frå han ho hadde gjeve livet. Kven var nokon gong lettare å styre, meir einfaldig, eller for å seie det betre, ein større tosk enn keisar Claudius? Kven var nokon gong meir forgapt i ei kvinne enn han i Messalina? Til slutt overgav han henne i hendene på bøddelen. Einfaldet blir alltid verande hos tyrannane, om dei har noko, når det gjeld å gjere godt, men eg veit ikkje korleis det har seg at det vesle vitet dei har, til slutt vaknar når det gjeld å utøve grusemd, sjølv mot dei som står dei nær. Ganske kjent er det vakre ordet frå ein annan av dei som, då han såg den nakne halsen på kona si, henne han elska høgast og utan kven det syntest som han ikkje kunne leve, kjærteikna henne med desse vakre orda: «Denne vakre halsen blir straks skoren over, om eg befaler det.» Det er difor dei fleste av dei gamle tyrannane vanlegvis vart drepne av dei næraste yndlingane sine, som, etter å ha lært naturen til tyranniet å kjenne, ikkje kunne stole så mykje på viljen til tyrannen som dei mistrudde makta hans. Slik vart Domitian drepen av Stephanus, Commodus av ei av sine eigne elskarinner, Antoninus av Macrinus, og på same måten nesten alle dei andre.

Det er fordi tyrannen visseleg aldri blir elska og aldri elskar. Venskapen er eit heilagt namn, det er ein heilag ting; han oppstår aldri utan mellom rettskafne menneske, og blir fatta berre ved gjensidig vørdnad; han blir halden ved like ikkje så mykje ved velgjerningar som ved eit godt liv. Det som gjer ein venn trygg på den andre, er kjennskapen han har til rettskaffenheita hans: det han har som borg for henne, er den gode naturen hans, truskapen hans og standhaftigheita hans. Det kan ikkje vere venskap der grusemda er, der truløysa er, der urettferda er; og mellom dei vonde, når dei slår seg saman, er det ei samansverjing, ikkje eit fellesskap; dei elskar ikkje kvarandre, men dei fryktar kvarandre; dei er ikkje venner, men dei er medskuldige.

Og sjølv om dette ikkje stod i vegen, ville det likevel vere vanskeleg å finne ein trygg kjærleik hos ein tyrann, for sidan han står over alle og ikkje har nokon likemann, er han alt utanfor grensene til venskapen, den som har si rette jaktmark i likskapen, som aldri vil halte, men alltid er jamn. Det er difor det mellom tjuvar (blir det sagt) finst ein viss reielegskap ved delinga av byttet, fordi dei er likemenn og kameratar, og om dei ikkje elskar kvarandre, så fryktar dei i det minste kvarandre og vil ikkje gjere styrken sin mindre ved å splitte seg; men hos tyrannen kan yndlingane hans aldri ha nokon tryggleik, sidan han av dei sjølve har lært at han kan alt, og at det ikkje finst nokon rett eller plikt som bind han, idet han gjer det til regelen sin å rekne viljen sin som fornuft, ikkje ha nokon likemann, men vere herre over alle. Er det då ikkje ei stor ynk at ingen, når dei ser så mange openberre døme, når dei ser faren så nær, vil bli klok på kostnaden til andre, og at det mellom så mange menneske som så viljug nærmar seg tyrannane, ikkje finst éin som har klokskap og mot nok til å seie til dei det reven, som fabelen fortel, sa til løva som lét som ho var sjuk: «Eg skulle gjerne ha vitja deg i hola di; men eg ser nok av spor etter dyr som går innover mot deg, men av dei som kjem ut att, ser eg ikkje eitt.»

Desse ulukkelege ser skattane til tyrannen glitre og stirer måpande på strålane frå prakta hans; og lokka av denne glansen nærmar dei seg, og ser ikkje at dei går inn i flammen, som ikkje kan la vere å fortære dei: slik den tankelause satyren (som dei gamle fablane fortel), då han såg elden Prometevs hadde funne, lyse, syntest han var så vakker at han gjekk bort for å kysse han og brende seg; slik sommarfuglen som i von om å nyte ei eller anna glede flyg inn i elden fordi han skin, og får kjenne den andre eigenskapen hans, den som brenn, som den toskanske diktaren seier. Men lat oss endå setje at desse yndlingane slepp unna hendene på han dei tener, så bergar dei seg aldri frå kongen som kjem etter: er han god, må dei leggje fram rekneskap og i det minste då bøye seg for fornufta; er han vond og lik herren deira, kan det ikkje vere annleis enn at han òg har yndlingane sine, som slett ikkje er nøgde med å overta plassen til dei andre etter tur, om dei ikkje som oftast òg får både godset og livet deira. Kan det då verkeleg finnast nokon som, i så stor fare og med så liten tryggleik, vil ta denne ulukksalige plassen, å tene med så stor møde ein så farleg herre? Kva for ei pine, kva for eit martyrium er det ikkje, sanne Gud! Å vere oppteken natt og dag med å tenkje på å behage éin, og likevel frykte han meir enn noko menneske i verda; alltid ha auget på vakt og øyret på lytt for å speide etter kvar slaget kjem frå, for å avdekkje bakhalda, for å få teften av undergangen til kameratane, for å merke seg kven som svik ein; smile til kvar og ein og likevel frykte alle, ikkje ha nokon open fiende eller nokon sikker venn; alltid med eit leande andlet og eit iskaldt hjarte, ikkje kunne vere glad, og ikkje våge å vere trist!

Men det er ei fornøying å sjå på kva dei får att for denne store pina, og det gode dei kan vente seg av møda si og sitt ynkelege liv. Folket plar ikkje klage tyrannen for det vonde det lir, men dei som styrer han: desse kjenner folka, nasjonane, alle som éin, heilt ned til bøndene, heilt ned til jordarbeidarane, ved namn; dei reknar opp lastene deira, dei dyngjer over dei tusen hån, tusen skjellsord, tusen forbanningar; alle bønene deira, alle ønska deira er retta mot desse; alle ulukker, alle pestar, all hungersnaud legg dei dei til last; og om dei iblant viser dei noka ære i det ytre, så forbannar dei dei i same stund i hjartet, og avskyr dei verre enn ville dyr. Der har ein den æra, der den heideren dei haustar av tenesta si hos folk som, om kvar og ein fekk eit stykke av kroppen deira, enno ikkje, synest dei, ville vere nøgde nok eller halvvegs mette på pina deira; men visseleg, sjølv etter at dei er døde, er dei som kjem etter aldri så late at ikkje namnet på desse folkeetarane blir sverta med blekket frå tusen penner, og ryktet deira rive i stykke i tusen bøker, og sjølve knoklane deira, så å seie, slepte i søla av ettertida, som straffar dei òg etter døden for deira vonde liv.

Lat oss då ein gong lære, lat oss lære å gjere godt; lat oss lyfte auga mot himmelen, anten for æra vår si skuld, eller av kjærleik til dygda sjølv, eller visseleg, for å tale med fullt alvor, av kjærleik og ære for den allmektige Gud, som er eit sikkert vitne til gjerningane våre og ein rettferdig dommar over feila våre. For min del trur eg nok, og tek ikkje feil, at sidan ingenting er så stikk i strid med Gud, han som er heilt og fullt gjevmild og god, som tyranniet, så held han der nede av ei særskild straff for tyrannane og dei medskuldige deira.