Syndene til lovgjevarane

Anten det er sant eller ikkje at mennesket er «danna i misgjerning» og unnfanga i synd, er det utan tvil sant at regjeringa er avla av aggresjon og ved aggresjon. I små, uutvikla samfunn der fullstendig fred har vart i lange tider, finst det ikkje noko slikt som det vi kallar regjering: inga tvangsmakt, berre eit reint æreshøvdingskap, om det i det heile finst noko høvdingskap. I desse eksepsjonelle fellesskapa, som sjølve ikkje går til åtak og som av særskilde årsaker ikkje blir angripne, er det så lite avvik frå dygdene sannferd, ærlegdom, rettferd og gåvmilde at det ikkje trengst noko meir enn at uformelt forsamla eldste no og då gir uttrykk for den allmenne meininga.¹ Omvendt finn vi prov på at makta til ein høvding, som til å begynne med berre blir anerkjend mellombels under leiing i krig, blir varig etablert ved at krigen held fram; og at ho blir sterk der vellukka aggresjon endar med underkuing av nabostammar. Og frå då av set døme frå alle folkeslag det heva over tvil at tvangsmakta til høvdingen, idet han utviklar seg til konge og til kongen over kongane (ein hyppig tittel i det gamle Austen), blir stor i same grad som erobring blir ein vane og samanslutninga av underkua samfunn blir omfattande.² Samanlikningar avdekkjer enda ei sanning som alltid burde stå for oss – den sanninga at aggressiviteten til den styrande makta innetter i eit samfunn aukar med aggressiviteten hennar utetter. Liksom soldatane i sine ulike gradar må vere underordna kommandanten for at hæren skal bli effektiv, må borgarane vere underordna for at samfunnet skal bli eit effektivt krigarsamfunn. Dei må stille rekruttar i det omfanget som blir kravd, og gi frå seg den eigedomen som blir forlangd.

Ei openberr følgje er at etikken til regjeringa, som opphavleg var identisk med etikken til krigen, lenge må halde fram med å vere i slekt med han, og berre kan fjerne seg frå han etter kvart som krigersk verksemd og krigsførebuingar minkar. Vitnemåla frå samtida viser dette. På kontinentet er borgaren i dag fri berre når tenesta hans som soldat ikkje blir kravd; og resten av livet er han i stor grad trælbunden til å halde oppe den militære organisasjonen. Sjølv hos oss ville ein alvorleg krig, gjennom den verneplikta som då vart naudsynt, oppheve fridomen for store mengder menneske og gjere inngrep i fridomen til dei andre ved gjennom skattar å ta frå dei dei forsyningane som trongst – det vil seie tvinge dei til å arbeide så og så mange dagar meir for staten. Uunngåeleg må dei etablerte handlingsreglane for korleis regjeringar går fram mot borgarane, vere i slekt med handlingsreglane deira i omgangen med kvarandre.

Eg aktar ikkje, under tittelen på denne artikkelen, å behandle overgrepa og hemnen for overgrep, som forteljingane om utgjer hovudmassen av historia; og heller ikkje å spore dei indre urettferdene som alltid har følgt dei ytre. Eg har ikkje til hensikt her å katalogisere brotsverka til dei uansvarlege lovgivarane, frå kong Khufus, der det veldige gravmælet vart mura opp i den blodige sveitten til titusenvis av slavar som sleit i lange år under piska; vidare til dei som vart gjorde av erobrarar – egyptiske, assyriske, persiske, makedonske, romerske og alle dei andre; og fram til Napoleons, der ærgjerrigheita etter å setje foten på nakken til den siviliserte verda kosta ikkje mindre enn to millionar liv.³ Heller ikkje har eg til hensikt her å rekne opp syndene til dei ansvarlege lovgivarane, slik dei viser seg i den lange lista av lover gitt i interessa til dei herskande klassane – ei liste som i vårt eige land strekkjer seg ned til dei lovene som lenge heldt oppe slaveriet og slavehandelen, og som påførte eit uhyre tal negrar redslene ved «mellompassasjen» og drap tretti prosent av dei, og som endar med kornlovene, der det, seier sir Erskine May, «for å sikre høge jordleiger var blitt fastsett at mengder av menneske skulle svelte».⁴

Ikkje slik å forstå at ei framstilling av dei iaugefallande misgjerningane til lovgivarane, ansvarlege som uansvarlege, ville vere unyttig. Ho ville ha fleire nytteverknader – éin av dei knytt til den sanninga som er peika på ovanfor. Ei slik framstilling ville gjere det klart korleis den identiteten mellom regjeringsetikk og militær etikk som nødvendigvis finst i primitive tider, då hæren simpelthen er samfunnet mobilisert og samfunnet er hæren i kvile, held fram gjennom lange stadium og sjølv no i høg grad pregar rettspleia vår og dagleglivet vårt. Etter til dømes å ha vist at den dømmande funksjonen til høvdingen hos talrike ville stammar ikkje finst, eller er nominell, og at kvar mann ganske allment på tidlege stadium hos dei siviliserte folkeslaga måtte forsvare seg sjølv og rette opp den uretten han personleg leid, så godt han kunne – etter å ha vist at retten til privat krig mellom medlemmene av krigarstanden i mellomalderens Europa vart gjord ende på, ikkje fordi overherskaren meinte det var plikta hans å dømme mellom partane, men fordi private krigar svekte effektiviteten til hæren i dei offentlege krigane – etter å ha vist at rettspleia lenge heldt fram med å vise den primitive naturen sin i stor utstrekning gjennom rettsleg tvikamp, utkjempa for kongen eller stadfortredaren hans som dommar, og som hos oss nominelt heldt fram med å vere ei alternativ rettargangsform heilt fram til 1819, kunne ein så peike på at tvikampen sjølv no lever vidare i ei anna form: advokatane er kjempene og pengepungane våpena. I sivile saker bryr den styrande makta seg knapt meir enn før om å rette opp den uretten som er gjord mot den krenkte; i praksis gjer stadfortredaren hennar lite anna enn å handheve kampreglane, og utfallet blir mindre eit spørsmål om rett og rimeleg enn eit spørsmål om pengemidlar og prosedyredugleik. Ja, så lita omsorg for rettspleia viser den styrande makta at når dei kjempande, gjennom ein rettsstrid ført i nærvær av stadfortredaren hennar, er blitt årelatne for pengar til dei ligg nede, og når avgjerda blir gjord om etter at ein av dei har anka, så blir den slegne parten sett til å betale for feilgrepa til stadfortredaren eller ein tidlegare stadfortredar; og ikkje sjeldan blir den foruretta, som søkte vern eller oppreising, boren ut av retten økonomisk død.

Gjort på ein fyllestgjerande måte kunne ei slik skildring av misgjerningane til regjeringa, både det ho har gjort og det ho har late vere, ved å prove at det delvis overlevande moralkodekset som oppstår i og høyrer heime i ein krigstilstand, framleis forderver handlingane til regjeringa, i høg grad dempe vonene hos dei som er ivrige etter å utvide kontrollen til regjeringa.

Men idet eg lèt størstedelen av det store emnet som blir romma under tittelen på denne artikkelen liggje, aktar eg her berre å behandle ein forholdsvis liten del som står att – dei av syndene til lovgivarane som ikkje spring ut av personleg ærgjerrigheit eller klasseinteresser, men kjem av mangel på dei studia som lovgivarane er moralsk forplikta til å førebu seg ved.

Ein apotekarmedhjelpar som, etter å ha høyrt skildringa av smerter han tek for kolikk, men som i røynda kjem av betennelse i blindtarmen, skriv ut eit kraftig avføringsmiddel og tek livet av pasienten, blir funnen skuldig i aktlaust drap. Han får ikkje unnskylde seg med at han ikkje meinte noko vondt, men vona på noko godt. Innvendinga om at han berre tok feil i diagnosen, blir ikkje teken til følgje. Han får høyre at han ikkje hadde rett til å risikere katastrofale følgjer ved å blande seg inn i ei sak der kunnskapen hans var så utilstrekkeleg. At han var uvitande om kor stor uvitenheita hans var, blir ikkje godteke som hinder for dom. Det blir stillteiande føresett at den røynsla som er felles for alle, burde ha lært han at sjølv dei kunnige, og enda meir dei ukunnige, kan ta feil når sjukdomar skal kjennast att og rett behandling veljast; og at han, sidan han såg bort frå den åtvaringa som kan utleiast av allmenn røynsle, var ansvarleg for følgjene.

Ansvaret lovgivarane har for den skaden dei kan gjere, måler vi på ein langt mildare måte. I dei fleste tilfelle er vi så langt frå å meine at dei fortener noka som helst straff for å ha valda ulukker ved lover vedtekne i uvitenheit, at vi knapt nok meiner dei fortener klander. Ein meiner at allmenn røynsle burde ha lært apotekarmedhjelparen, uskolert som han er, å ikkje gripe inn; men ein meiner ikkje at allmenn røynsle burde ha lært lovgivaren å ikkje gripe inn før han har skolert seg. Enda ei mengd kjensgjerningar ligg framfor han i den nedteikna lovgivinga i vårt eige og andre land, kjensgjerningar som burde innprente han dei uhyre vonda som gal behandling har valda, blir han ikkje fordømd for å sjå bort frå desse åtvaringane mot ubesindig innblanding. Tvert imot blir det rekna som forteneste for han når han – kanskje nyleg komen frå universitetet, kanskje rett frå å ha halde ei jaktmeute som gjorde han populær i grevskapet sitt, kanskje komen frå ein provinsby der han har skaffa seg ei formue, kanskje stigen opp frå advokatskranken der han har vunne seg eit namn som prosessfullmektig – går inn i parlamentet og straks, på ein ganske lettsindig måte, begynner å fremje eller hindre dette eller hint middelet til å verke inn på samfunnslekamen. I dette tilfellet er det ikkje eingong grunn til å unnskylde han med at han ikkje veit kor lite han veit; for ålmenta er samd med han i at det er unødvendig at han veit noko meir enn det debattane om dei føreslegne tiltaka fortel han.

Og likevel er dei skadane som ukunnig lovgiving har valda – veldige i omfang samanlikna med dei som kjem av ukunnig lækjarbehandling – iaugefallande for alle som berre kastar eit blikk på historia hennar. Lesaren får tilgi meg at eg minner om nokre få velkjende døme. Hundreår etter hundreår heldt statsmenn fram med å vedta ågerlover som gjorde stillinga til skuldnaren verre – som heva renta «frå fem til seks når meininga var å senke henne til fire»,⁵ som under Ludvig XV, og som frambrakte uante vonde av indirekte art, slik som å hindre at ledig kapital vart sett i produktiv bruk, og å «leggje byrder på småeigarane med ei mengd evigvarande ytingar».⁶ Likeins heldt det strevet fram som i England varte i fem hundre år for å stanse oppkjøp av varer før dei nådde marknaden (forestalling), og som i Frankrike, slik Arthur Young var vitne til, hindra nokon i å kjøpe «meir enn to bushel kveite på torget»,⁷ generasjon etter generasjon, og auka den nauda og dødsraten som kom av knappleik; for, som alle no veit, er grossisten, som i statuttet «De Pistoribus» vart skjelt ut som «ein openlys undertrykkjar av fattigfolk»,⁸ simpelthen ein som har til funksjon å jamne ut tilgangen på ei vare ved å bremse eit utilbørleg raskt forbruk. Av nærskyld art var det tiltaket som i 1315, for å lette trykket frå hungersnauda, føreskreiv prisane på matvarer, men som i all hast vart oppheva etter at det hadde fått forskjellige matvarer til å forsvinne fullstendig frå marknadene; og likeins slike tiltak, meir vedvarande i verknaden sin, som dei som ved påbod frå øvrigheita fastsette «den rimelege fortenesta» for matvarehandlarar.⁹ Av same ånd, og følgde av nærskylde skadar, har dei mange forsøka på å fastsetje lønningar vore, som begynte med arbeidarstatuttet under Edvard III og tok slutt for berre seksti år sidan, då Overhuset og Underhuset, etter lenge å ha halde kunstig liv i ein døyande industri i Spitalfields og fostra ei elendig befolkning der, endeleg gav opp å fastsetje fortenesta til silkevevarane ved påbod frå øvrigheita.

Her førestiller eg meg ei utolmodig innvending: «Alt dette veit vi; historia er forslitt. Skadane ved å gripe inn i handelen er blitt terpa inn i øyra på oss til vi er leie; og ingen treng å lære leksa på nytt.» Det første svaret mitt er at det store fleirtalet aldri lærte leksa skikkeleg, og at svært mange av dei som lærte henne, har gløymt henne. For nøyaktig dei same påskota som før vart førte fram for slike påbod, blir førte fram igjen. I statutt 35 under Edvard III, som tok sikte på å halde prisen på sild nede (men snart vart oppheva fordi han dreiv prisen opp), vart det klaga over at folk «som kjem til marknaden … kjøpslår om sild, og kvar av dei, av vondskap og misunning, byr over den andre, og dersom éin byr førti shilling, byr ein annan ti shilling meir, og den tredje seksti shilling, og såleis overgår kvar den andre i handelen».¹⁰ Og no blir «kjøpslåinga på marknaden», som her blir fordømd og tilskriven «vondskap og misunning», fordømd på nytt. Vonda ved konkurransen har heile tida vore det faste ropet til sosialistane; og rådet i Den demokratiske føderasjonen fordømde at byte går føre seg under «kontrollen til den individuelle grådigskapen og profitten». Det andre svaret mitt er at inngrep i lova om tilbod og etterspurnad, som for ein generasjon sidan vart innrømde å vere regelmessig skadelege, no dagleg blir gjorde ved parlamentsvedtak på andre område; og at dei på desse områda, som eg snart skal vise, aukar dei vonda som skulle kurerast og frambringer nye, like mykje som dei før gjorde det på område ein ikkje lenger trengjer seg inn på.

Idet eg vender tilbake frå denne parentesen, går eg vidare med å forklare at dei ovannemnde lovene er nemnde for å minne lesaren om at ukunnige lovgivarar i tidlegare tider stadig har auka menneskeleg liding i forsøka sine på å lindre henne; og eg må no leggje til at dersom desse vonda, som er påviste å vere forsterka eller frambrakte ved lovgiving, blir gonga med ti eller meir, vil ein danne seg eit omgrep om den samla mengda vonde som er valda av lovgiving som ikkje er rettleidd av studiet av samfunnsvitskapen. I eit føredrag halde for Statistical Society i mai 1873 av herr Janson, visepresident i Law Society, vart det opplyst at det frå Merton-statuttet (20 Henrik III) til utgangen av 1872 var blitt vedteke 18 110 offentlege lover, og han rekna med at fire femdelar av dei var blitt heilt eller delvis oppheva. Han opplyste også at talet på offentlege lover som var heilt eller delvis oppheva, eller endra, i dei tre åra 1870–72, hadde vore 3 532, og av dei var 2 759 fullstendig oppheva. For å sjå om denne opphevingstakta har halde seg, har eg slått opp i dei årlege banda av «The Public General Statutes» for dei siste tre sesjonane. Når ein ser bort frå endra lover og berre tel lover som er fullstendig oppheva, blir resultatet at det i dei siste tre sesjonane er blitt oppheva, enkeltvis eller i grupper, 650 lover frå den noverande regjeringstida. Dette ligg naturlegvis langt over gjennomsnittstakta, for i det siste har det gått føre seg ei aktiv opprydding i lovsamlinga. Men sjølv når alle atterhald er tekne, må vi slutte at opphevingane i vår eiga tid har kome eit godt stykke opp i tusena. Utvilsamt har ein del av dei gjeldt lover som var forelda; andre har vore kravde av endra omstende (men når ein ser kor mange av dei som gjeld ganske nye lover, har ikkje dette vore noka stor årsak); andre simpelthen fordi lovene var verknadslause; og andre har følgt av at talrike lover er blitt samla i éi lov. Men utan tvil kom opphevingane i ei mengd tilfelle fordi lovene hadde vist seg skadelege. Vi snakkar lettvint om slike endringar – vi tenkjer på oppheva lovgiving med likesæle. Vi gløymer at før lover blir avskaffa, har dei som regel valda vonde, meir eller mindre alvorlege, nokre i nokre få år, nokre i tiår, nokre i hundreår. Byt ut den vage førestillinga di om ei dårleg lov med ei bestemt førestilling om henne som ei kraft som verkar på liva til menneske, og du ser at ho tyder så og så mykje smerte, så og så mykje sjukdom, så og så mykje død. Ei forderva form for rettargang, til dømes, anten ho er lovfesta eller tolt, påfører dei rettssøkjande kostnader, eller forseinking, eller nederlag. Kva inneber dette? Tap av pengar, ofte pengar ein dårleg kunne vere utan; stor og langvarig engsting; hyppig påfølgjande sjukdom; ulukke for familie og dei ein forsørgjer; born som får for lite mat og klede – alt saman lidingar som dreg ei mengd fjernare lidingar etter seg. Legg til dette dei langt talrikare tilfella av dei som, fordi dei manglar midlar eller mot til å gå til sak, finn seg i bedrageri, blir utarma og på same måten må bere dei lidingane på kropp og sinn som følgjer. Når dårleg lovgiving altså tyder skade på liva til menneske, så døm kor stor den samla mengda sjeleleg naud, fysisk smerte og auka død må vere som desse tusenvis av oppheva parlamentslover representerer! For fullt ut å gjere det klart at lovgiving som ikkje er rettleidd av tilstrekkeleg kunnskap fører til uhyre vonde, lat meg ta eit særskilt tilfelle som eitt av spørsmåla i dag stiller oss overfor.

Eg har alt ymta om at inngrep i sambandet mellom tilbod og etterspurnad, som er gitt opp på visse område etter at uhyre skadar var valda gjennom mange hundreår, no finn stad på andre område. Dette sambandet blir rekna for berre å gjelde der det er prova at det gjeld, gjennom dei vonda som følgjer av å sjå bort frå det – så veik er trua til menneska på det. Det synest ikkje å finnast nokon mistanke om at der det synest å svikte, er det fordi det er blitt motverka av kunstige hindringar. Og likevel, i det tilfellet eg no siktar til – tilgangen på bustader for dei fattige – treng ein berre å spørje kva lovene har gjort i lang tid, for å sjå at dei forferdelege vonda som det blir klaga over, for det meste er skapte av lover.

For ein generasjon sidan gjekk det føre seg ein diskusjon om kor utilstrekkelege og dårlege arbeidarbustadene var, og eg hadde høve til å ta opp spørsmålet. Her er eit avsnitt som vart skrive den gongen:

Ein arkitekt og landmålar skildrar henne [bygningslova] som å ha verka på følgjande måte: I dei bydelane i London som består av dårlegare hus, bygde på den skrøpelege måten den nye bygningslova skulle bøte på, finst det ei gjennomsnittsleige som gjev tilstrekkeleg avkasting for huseigarar som fekk husa sine slengde opp billeg før den nye bygningslova vart vedteken. Denne beståande gjennomsnittsleiga avgjer den leiga som må krevjast i desse bydelane for nye hus med same rom, det vil seie same tal på værelse, for dei menneska dei blir bygde for, set ingen pris på den ekstra tryggleiken ved å bu innanfor vegger forsterka med bandjern. No viser det seg ved forsøk at hus bygde i samsvar med dei gjeldande forskriftene, og leigde ut til denne etablerte satsen, ikkje på langt nær gjev rimeleg avkasting. Byggherrane har følgjeleg avgrensa seg til å føre opp hus i betre bydelar (der høvet til lønsam konkurranse med dei eksisterande husa viser at desse eksisterande husa var nokolunde solide), og har slutta å føre opp bustader for massane, unnateke i forstadene, der ingen presserande sanitære vonde finst. Imens har resultatet i dei dårlegare bydelane skildra ovanfor vorte auka trongbuddheit: eit halvt dusin familiar i eitt hus, eit snes losjerande på eitt rom. Ja, meir enn dette har følgt. Den elendige forfallstilstanden desse bustadene for dei fattige får lov til å søkke ned i, kjem av fråværet av konkurranse frå nye hus. Huseigarane opplever ikkje at leigebuarane blir freista bort av tilbod om betre husvære. Reparasjonar, som ikkje trengst for å sikre størst mogleg forteneste, blir ikkje gjorde. … For ein stor del av sjølve dei redslene sanitæragitatorane våre no prøver å kurere ved lov, har vi faktisk tidlegare agitatorar av same skule å takke! («Social Statics», s. 384, første utgåve.)

Dette var ikkje dei einaste lovskapte årsakene til slike vonde. Som det går fram av det følgjande ytterlegare avsnittet, vart fleire andre påviste:

«The Builder» skriv, før mursteinsavgifta vart oppheva: «Det er rekna med at ein fjerdedel av kostnaden ved ein bustad som blir leigd ut for 2 s. 6 d. eller 3 s. i veka, kjem av utgiftene til skøytene og avgifta på treverket og mursteinen som blir brukte i bygginga. Eigaren av slik eigedom må sjølvsagt få dekning, og han krev difor 7½ d. eller 9 d. i veka for å dekkje desse byrdene.» Herr C. Gatliff, sekretær i Selskapet for betring av bustadene til arbeidarklassane, skildrar verknaden av vindaugsskatten og seier: «Dei betaler no for institusjonen sin i St. Pancras summen av £162 16 s. i vindaugsavgift, eller éin prosent årleg av den opphavlege investeringa. Den gjennomsnittlege leiga leigebuarane til selskapet betaler, er 5 s. 6 d. i veka, og vindaugsavgifta trekkjer 7¼ d. i veka frå dette.» («Times», 31. januar 1850. «Social Statics», s. 386, originalutgåva.)

Dette er heller ikkje alt det vitnemålet pressa i dei dagane gav. I «Times» for 7. desember 1850 vart det offentleggjort (for seint til å kunne brukast i det ovannemnde verket, som eg gav ut i den siste veka av det året) eit brev datert frå Reform Club og underteikna «Arkitekt», som inneheldt følgjande avsnitt:

Tillat meg å antyde overfor hans lordskap, og venen hans lord Ashley som han viser til, at dersom —

1. vindaugsskatten vart oppheva; 2. bygningslova (Building Act) oppheva (unnateke dei føresegnene som fastset at skiljeveggar og ytterveggar skal vere brannsikre); 3. trelasttollen anten utjamna eller oppheva; og 4. ei lov vedteken for å lette overdraging av eigedom —

då ville det ikkje vere større behov for mønsterlosjihus enn det er for mønsterskip, mønsterbomullsspinneri eller mønsterdampmaskiner.

Den første avgrensar huset til den fattige mannen til sju vindauge.

Den andre avgrensar storleiken på huset til den fattige mannen til tjuefem fot gonger atten (omtrent storleiken på spisestova til ein herremann), og i dette rommet må byggmeisteren presse inn ei trapp, ein inngangsgang, ei stove og eit kjøkken (veggar og skiljeveggar medrekna).

Den tredje får byggmeisteren til å føre opp huset til den fattige mannen av trevirke som er ueigna til byggjeføremål, ettersom tollen på det gode materialet (baltisk) er femten gonger høgare enn tollen på den dårlege eller skadelege vara (kanadisk). Regjeringa sjølv utelukkar sistnemnde frå alle kontraktane sine.

For å gardere meg mot feilaktige eller overdrivne framstillingar har eg teke den føre-var-regelen å rådføre meg med ein stor byggmeister og entreprenør i East End med femtifem års røynsle, herr C. Forrest, Museum Works, 17 Victoria Park Square, Bethnal Green, som i eigenskap av kyrkjeverje, medlem av kyrkjelydsrådet og av fattigstyret legg omfattande kjennskap til lokale offentlege saker til den omfattande kjennskapen sin til byggjebransjen. Herr Forrest, som gjev meg lov til å oppgje namnet hans, stadfestar dei føregåande utsegnene med unntak av éi, som han skjerpar. Han seier at «Arkitekt» undervurderer det vonde som definisjonen av «eit fjerderangs hus» fører med seg, sidan måla er mindre enn dei han oppgjev (kanskje i samsvar med føresegnene i ei nyare bygningslov). Herr Forrest har gjort meir enn dette. Forutan å kaste lys over dei dårlege verknadene av den store auken i grunnleiga (på seksti år frå £1 til £8 10s. for eit fjerderangs hus), som saman med andre årsaker hadde tvinga han til å gje opp planar om arbeidarbustader han hadde hatt til hensikt å byggje — forutan å vere samd med «Arkitekt» i at dette vonde er blitt sterkt forverra av vanskane ved overdraging av grunn som kjem av det lovfeste systemet med stiftingar og bandlagt arvegods, peika han på at ei ytterlegare straff for bygging av små hus blir påført gjennom tillegg til dei lokale byrdene («prohibitive avgifter» kalla han dei): eitt av døma han nemnde, var at kostnaden for kvart nytt hus må leggjast til kostnaden for fortau, køyrebane og kloakk, som blir rekna etter fasadelengd, og som følgjeleg utgjer ein langt større del av verdien av eit lite hus enn av verdien av eit stort.

Frå desse lovskapte skadane, som var store for ein generasjon sidan og sidan har auka, lat oss gå over til nyare lovskapte skadar. Då elendet, sjukdomen og dødstala i «rookeries» (slumkvartera), stadig forverra av kunstige hindringar for auken av fjerderangs hus og av den dermed naudsynte sterkare samanstuinga i dei som fanst, var blitt ein skandale, vart regjeringa påkalla for å fjerne det vonde. Ho svara med lovene om handverkarbustader (Artisans’ Dwellings Acts), som gav lokale styresmakter fullmakt til å rive dårlege hus og syte for bygging av gode. Kva har resultata vore? Ei oversikt over verksemda til Metropolitan Board of Works, datert 21. desember 1883, viser at det fram til september i fjor, til ein kostnad av ein og ein kvart million for skattytarane, hadde gjort 21 000 personar huslause og skaffa hus til 12 000 — medan dei resterande 9 000, som skal sytast for seinare, i mellomtida står utan bustad. Dette er ikkje alt. Ein annan lokal stadfortredar for regjeringa, bystyret i London (Corporation of London), som arbeider etter dei same linjene, har rydda fire tomter på til saman fleire acres; men har diverre ikkje lukkast i å få dei bygde ut med dei erstatningshusa som trengst, og har dermed lagt ytterlegare eit tusen eller to til dei som må søkje heim på elendige stader som alt er overfylte!

Sjå så kva lovgjevinga har gjort. Gjennom uheldig pålagd skattlegging, som dreiv opp prisane på murstein og trelast, auka ho kostnaden ved hus og eggja, av sparehensyn, til bruk av dårlege materiale i knappe mengder. For å stanse den påfølgjande produksjonen av elendige bustader innførte ho forskrifter som, på mellomaldersk vis, dikterte kvaliteten på den vara som vart framstilt; utan noka forståing av at ho, ved å krevje høgare kvalitet og dermed høgare pris, ville avgrense etterspurnaden og til slutt minske tilbodet. Gjennom ytterlegare lokale byrder har lovgjevinga i det siste hindra bygginga av små hus endå meir. Til slutt, etter gjennom påfølgjande tiltak å ha frambrakt først dårlege hus og deretter mangel på betre, har ho omsider sytt for den aukande straumen av fattige folk ved å minske den bustadkapasiteten som alt ikkje kunne rome dei!

Kvar ligg så skulda for dei skrikande vonda i East End? Mot kven bør «det bitre ropet frå det utstøytte London» reisast?

Den tyske antropologen Bastian fortel oss at ein sjuk innfødd i Guinea som får fetisjen til å lyge ved ikkje å bli frisk, blir kvelt;¹¹ og vi kan med rimeleg grunn gå ut frå at blant Guinea-folket ville kvar den som var dristig nok til å dra makta til fetisjen i tvil, straks bli ofra. I dei dagane då regjeringsmakta vart handheva med sterke middel, var det ein nærskyld fare knytt til å seie noko respektlaust om den politiske fetisjen. No til dags er likevel den verste straffa den som dreg allmakta hans i tvil kan vente seg, at han blir skjelt ut som ein reaksjonær som snakkar laissez-faire. At nokon fakta han måtte leggje fram, merkbart vil svekkje den etablerte trua, er ikkje å vente; for vi får dagleg sjå at denne trua står imot alle motprov. Lat oss sjå på ein liten del av den veldige mengda av slike som går upåakta hen.

«Eit regjeringskontor er som eit omvendt filter; du sender inn rekneskapane klare, og dei kjem ut grumsete.» Slik var samanlikninga eg for mange år sidan høyrde avdøde sir Charles Fox gjere, han som i forretningsdrifta si hadde mykje røynsle med offentlege departement. At meininga hans ikkje var eineståande, sjølv om samanlikninga hans var det, veit alle. Avsløringar i pressa og kritikk i parlamentet lèt ingen vere uvitande om lastene ved rutinen til papirmølla. Forseinkingane hennar, som det stadig blir klaga over, og som på herr Fox Maules tid gjekk så langt at «offiserspatenta i hæren» i alminnelegheit var «omkring to år på etterskot», blir illustrerte på ny ved utgjevinga av det første bandet av den detaljerte folketeljinga frå 1881, meir enn to år etter at opplysningane vart samla inn. Søkjer vi forklaringar på slike forseinkingar, finn vi at éi kjelde er ei knapt truverdig forvirring. Når det gjeld dei forseinka folketeljingsoppgåvene, fortel riksregistratoren (the registrar-general) oss at «vansken ligg ikkje berre i den veldige mengda av ulike område som må takast med i rekninga, men endå meir i den forvirrande innfløkte strukturen i grensene deira»: det finst trettini tusen administrative område av tjueto ulike slag som overlappar kvarandre — herad (hundreds), underrettsdistrikt, lieutenancy-distrikt, sanitærdistrikt for by og land, fattigdistrikt (unions), skulestyredistrikt, skulepliktdistrikt osv. Og dessutan, som herr W. Rathbone peikar på,¹² har desse mange lagvis oppstabla setta av område, med kryssande grenser, kvar sine styringsorgan med styresmakter som grip inn i distrikta til kvarandre. Spør nokon kvifor parlamentet for kvar ny forvaltning har oppretta eit nytt sett inndelingar? Svaret som melder seg, er: for å ta vare på konsekvens i metoden. For denne organiserte forvirringa harmonerer fullstendig med den organiserte forvirringa som parlamentet kvart år aukar ved å kaste hundre nye lover på haugen av dei gamle lovene sine, lover der føresegnene på alle slags måtar går på tvers av og modifiserer føresegnene i dei utallege lovene dei blir kasta oppå: byrda med å avgjere kva som er gjeldande rett, blir overlaten til privatpersonar, som mistar eigedomen sin på å skaffe seg fortolkingane til dommarane. Og vidare er dette systemet med å leggje nettverk av distrikt over andre nettverk, med dei motstridande styresmaktene deira, heilt i samsvar med den metoden som gjer at lesaren av folkehelselova av 1872 (Public Health Act), som ønskjer å vite kva fullmakter som blir utøvde over han, blir vist til tjueseks føregåande lover av fleire slag og talrike datoar.¹³ Slik er det òg med tregleiken i forvaltninga. Stadig førekjem det tilfelle som viser motstanden embetsveldet har mot forbetringar: som hos admiralitetet då bruk av den elektriske telegrafen vart føreslått, og svaret lydde: «Vi har eit svært godt semaforsystem»; eller som hos postverket, som avdøde sir William Siemens for fleire år sidan sa hadde motarbeidd innføringa av forbetra telegraferingsmetodar, og som sidan har hindra den allmenne bruken av telefonen. Andre tilfelle, i slekt med det som ovanfor er framstilt i detalj, viser no og då korleis staten med den eine handa aukar vonde som han med den andre handa prøver å minske: som når han legg avgift på brannforsikringar og deretter gjev forskrifter for betre sløkking av brannar; og dessutan dikterer visse byggjemåtar som, slik kaptein Shaw viser, fører med seg ytterlegare farar.¹⁴ Vidare blir absurditetane i den offisielle rutinen, stiv der han ikkje treng vere det og slapp der han burde vere stiv, frå tid til annan påfallande nok til å vekkje skandalar: som når eit viktig hemmeleg statsdokument som er lagt i hendene på ein dårleg betalt avskrivar, som ikkje eingong er fast tilsett i tenesta til regjeringa, blir offentleggjort av han; eller som når framgangsmåten for å lage Moorsom-tennrøyret, som vart halden hemmeleg sjølv for dei høgaste artillerioffiserane våre, vart lærd dei av russarane, som hadde fått lov til å lære han; eller som når eit diagram som viste «dei avstandane der britiske og utanlandske panserskip kunne gjennomholast av dei store kanonane våre», meddelt av ein føretaksam attaché til hans eiga regjering, deretter vart kjent «for alle regjeringane i Europa», medan engelske offiserar heldt fram med å vere uvitande om fakta.¹⁵ Slik er det òg med statleg tilsyn. Frå tid til annan blir det peika på at kolgruveeksplosjonar held fram trass i kolgruveinspeksjon: den einaste verknaden er at det blir kravd meir inspeksjon og strengare forskrifter. Sjølv der svikten i inspeksjonen er mest påfallande, blir det ikkje lagt merke til han; ta som døme den forferdelege katastrofen der eit tog fullt av menneske gjekk til grunne saman med Tay-brua. Utallege fordømmingar, høglydte og nådelause, vart retta mot ingeniør og entreprenør; men lite, om noko i det heile, vart sagt om den statstenestemannen som gav brua godkjenninga til staten. Slik er det òg med førebygging av sjukdom. Det spelar inga rolle at nokre av dei verste vonda hender under leiing eller diktat av agentane til staten: som når livet til åttisju soldatkoner og -born blir ofra på skipet Accrington;¹⁶ eller som når tyfoidfeber og difteri blir spreidde av eit statspålagt kloakksystem, som i Edinburgh;¹⁷ eller som når offisielt påbodne sanitærinnretningar, som stadig går sund, aukar dei vonda dei skulle minske.¹⁸ Desse og utallege slike fakta lèt tilliten som sanitærinspeksjon blir påkalla med, stå uforminska — påkalla, ja, meir enn nokon gong, slik det går fram av det nylege framlegget om at alle offentlege skular bør stå under tilsyn av helsetenestemenn. Ja, sjølv når staten openbert har valda den skaden det blir klaga over, blir ikkje trua på det velgjerande verket hans svekt det minste; slik vi ser av det faktum at etter at han for ein generasjon sidan tillét, eller snarare påla, byane å leggje kloakksystem som førte kloakken ut i elvane, og dermed forureina kjeldene til vassforsyninga, har vassverkselskapa kome dit at dei dagleg blir fordømde for ureinskapane i vatnet sitt; og som det einaste botemiddelet følgjer kravet om at staten gjennom dei lokale stadfortredarane sine skal ta over heile verksemda. Misgjerningane til staten blir, som i tilfellet med arbeidarbustadene, grunnar til å bønnfalle han om å gjere meir.

Dette verket til lovgjevinga er i éi tyding faktisk mindre unnskyldeleg enn den fetisjdyrkinga eg stillteiande har samanlikna det med. Den ville har til sitt forsvar at fetisjen hans er taus — han vedgår ikkje udugleiken sin. Men det siviliserte mennesket held fram med å tilskrive dette avgudsbiletet, laga med dets eigne hender, krefter som det på den eine eller andre måten vedgår at det ikkje har. Eg meiner ikkje berre at debattane dagleg fortel oss om lovtiltak som har gjort vondt i staden for godt; heller ikkje meiner eg berre at dei tusen av parlamentslover som opphevar føregåande lover, er like mange stillteiande vedgåingar av fiasko. Heller ikkje siktar eg berre til slike quasi-regjeringsmessige vedgåingar som den som finst i rapporten frå fattiglovkommissærane, der dei sa at «vi finn på den eine sida at det knapt finst éi lov knytt til forvaltninga av offentleg stønad som har frambrakt den verknaden lovgjevarane sikta mot, og at fleirtalet av dei har skapt nye vonde og forverra dei som dei var meinte å førebyggje». Eg siktar snarare til dei som er avgjevne av statsmenn og av statsdepartement. Her les eg til dømes, i ei oppmoding stila til herr Gladstone og vedteken på eit svært innverknadsrikt møte halde under leiing av avdøde lord Lyttelton:

Vi, underteikna, peerar, medlemer av Underhuset, skattytarar og innbyggjarar i hovudstaden, som sterkt kjenner sanninga og krafta i utsegna Dykkar i Underhuset i 1866 om at «det framleis rår ein sørgjeleg og beklageleg tilstand i heile ordninga vår med omsyn til offentlege arbeid: vingling, uvisse, kostbarheit, sløseri, smålegheit og alle dei motstridande lastene som kunne reknast opp, er sameinte i vårt noverande system», osv., osv.¹⁹

Og her er igjen eit døme levert av eit nyleg notat frå handelsdepartementet (Board of Trade) (november 1883), der det blir sagt at sidan «forliskomiteen av 1836 har knapt ein sesjon gått utan at ei eller anna lov er blitt vedteken eller eitt eller anna steg er blitt teke av lovgjevarane eller regjeringa med dette føremålet» (førebygging av forlis); og at «mengda av lover, som alle vart samla i éi lov i 1854, igjen er blitt ein skandale og ei skam» — kvart tiltak vedteke fordi dei føregåande hadde slått feil. Og så kjem straks vedgåinga av at «tapet av liv og av skip har vore større sidan 1876 enn det nokon gong var før». I mellomtida er forvaltningskostnadene heva frå £17 000 i året til £73 000 i året.²⁰

Det er overraskande korleis innbillingskrafta, trass i betre vitande, blir påverka av kunstige hjelpemiddel brukte på bestemte måtar. Vi ser det gjennom heile historia til menneska, frå krigsmålinga den ville skremmer motstandaren sin med, ned gjennom religiøse seremoniar og kongelege prosesjonar, til kappene til ein Speaker og staven til ein uniformert dørvaktar. Eg hugsar eit barn som, i stand til å sjå med nokolunde fatning på ei frykteleg likbleik maske medan ho vart halden i handa, sprang skrikande sin veg då faren tok henne på. Ei nærskyld kjensleendring kjem over valkrinsane når representantane deira går frå byar og grevskap over til salen i lovgjevingsforsamlinga. Medan dei står framfor dei som kandidatar, blir dei av det eine eller det andre partiet håna, latterleggjorde, «avbrotne med tilrop» og på alle måtar behandla med fullstendig mangel på respekt. Men så snart dei samlast i Westminster, vekkjer dei same mennene som spott og skjellsord, skuldingar om udugleik og dårskap, var blitt auste over frå presse og talarstol, uavgrensa tillit. Å dømme etter bønene som blir retta til dei, finst det ingenting som visdomen deira og makta deira ikkje kan utrette.

Svaret på alt dette vil utvilsamt bli at ein ikkje kan få noko betre enn å la seg leie av «den kollektive visdomen» – at dei utvalde mennene i nasjonen, leidde av nokre få som er valde ut på nytt mellom dei, set dei beste kreftene sine, opplyste av all kunnskapen i tida, inn på dei sakene som ligg framfor dei. «Kva meir vil de ha?» vil vere spørsmålet dei fleste stiller.

Svaret mitt er at denne beste kunnskapen i tida, som lovgivarane blir sagde å kome førebudde til pliktene sine med, er ein kunnskap som for størstedelen openbert er irrelevant, og at dei er å klandre for ikkje å sjå kva den relevante kunnskapen er. Inga mengd av dei språkkunnskapane mange av dei utmerkjer seg ved, vil hjelpe dømekrafta deira det minste; og dei vil heller ikkje bli nemnande hjelpte av dei litteraturane desse kunnskapane opnar for dei. Verken Thukydids historie, Plutarks biografiar eller Platons dialogar vil i nokon større grad førebu dei på å døme om korleis dette eller hitt tiltaket vil verke på samfunnslivet. Ikkje eingong Aristoteles’ «Politikken» vil gi dei stor hjelp til å døme om korleis lovene frå parlamentet truleg vil verke. Dei kan gruble over gjerningane til alle dei store mennene som samfunnet, ifølgje Carlyles teori, er forma av, og dei kan bruke år på dei forteljingane om internasjonale konfliktar, og svik, og intrigar, og traktatar, som fyller historieverka, utan å kome stort nærare ei forståing av korleis og kvifor strukturane og handlingane i samfunnet er som dei er, og av måtane lovene påverkar dei på. Og heller ikkje slik kunnskap som blir plukka opp i fabrikken, på børsen eller i rettslokalet, rekk langt mot den førebuinga som krevst.

Det som verkeleg trengst, er eit systematisk studium av den naturlege årsakssamanhengen slik han viser seg mellom menneske som er samla i samfunn. Endå om eit tydeleg medvit om årsakssamanheng er det siste draget den intellektuelle utviklinga fører med seg – endå om den ville ikkje oppfattar ei enkel mekanisk årsak som ei årsak – endå om sjølv mellom grekarane flukta til eit spyd vart tenkt styrt av ein gud – endå om epidemiar, frå deira tid og nesten ned til vår eiga, vanemessig har vore rekna som av overnaturleg opphav – og endå om ein mellom samfunnsfenomena, dei mest samansette av alle, kan vente at årsaksforholda lengst vil halde fram med å vere ukjende; så er likevel, i våre dagar, nærværet av slike årsaksforhold blitt klart nok til å tvinge den slutninga på alle som tenkjer, at før ein grip inn i dei, bør dei studerast flittig. Dei reine kjensgjerningane, no velkjende, at det er ein samanheng mellom talet på fødslar, dødsfall og ekteskap og kornprisen, og at forholdet mellom brotsverk og folketal i det same samfunnet i løpet av den same generasjonen held ein nærskyld regelmessigheit, burde vere nok til å få alle til å sjå at menneskelege ønske, med den forstanden som er knytt til dei som rettleiar, verkar på tilnærma einsarta vis. Ein burde slutte at mellom samfunnsårsakene må dei som blir sette i gang ved lovgiving, og som på liknande vis verkar med ein gjennomsnittleg regelmessigheit, ikkje berre endre handlingane til menneska, men som følgje av det endre naturen deira – truleg på måtar som ikkje var tilsikta. Det burde vere ei erkjenning av det faktum at samfunnsmessig årsakssamanheng, meir enn all annan årsakssamanheng, er ein fruktbargjerande årsakssamanheng; og ein burde sjå at indirekte og fjerne verknader ikkje er mindre uunngåelege enn dei nærmaste verknadene. Eg meiner ikkje at desse påstandane og slutningane blir nekta for. Men det finst tru og tru – somme som berre blir haldne i namnet, somme som påverkar åtferda i liten grad, somme som styrer henne uimotståeleg under alle omstende; og ulykkelegvis er trua lovgivarane har om årsakssamanheng i samfunnsforhold, av det overflatiske slaget. Lat oss sjå på nokre av dei sanningane dei stillteiande vedgår, men som det knapt blir teke omsyn til i lovgivinga.

Det er den ubestridelege kjensgjerninga at kvart menneske i ein viss grad lèt seg endre, både fysisk og mentalt. Kvar teori om oppseding, kvar disiplin, frå reknemeisterens til prisboksarens, kvar føreslegen løn for dygd eller straff for last, føreset den trua, nedfelt i ymse ordtak, at bruk eller ikkje-bruk av kvar evne, kroppsleg eller mental, blir følgd av ei tilpassande endring i henne – tap av kraft eller vinning av kraft etter som det krevst.

Det er den kjensgjerninga, i dei breiare ytringane sine òg allment godkjend, at endringar i naturen, frambrakte på den eine eller andre måten, går i arv. Ingen nektar for at konstitusjonen ved opphoping av små endringar, slekt etter slekt, tilpassar seg forholda; slik at eit klima er sunt for den tilpassa rasen som er dødeleg for andre rasar. Ingen nektar for at folk som høyrer til same opphavlege stamme, men har spreidd seg til ulike leveområde der dei har levd ulike liv, med tida har tileigna seg ulike anlegg og ulike tilbøyelegheiter. Ingen nektar for at nye nasjonalkarakterar sjølv no blir forma under nye forhold, som amerikanarane vitnar om. Og dersom ingen nektar for ein tilpassingsprosess som går føre seg overalt og alltid, er det ein openberr implikasjon at tilpassande endringar må setjast i gang av kvar endring i samfunnsforholda.

Til dette kjem det ubestridelege korollaret at kvar lov som tener til å endre handlemåtane til menneska – ved å tvinge, eller hindre, eller hjelpe, på nye måtar – påverkar dei slik at ho med tida frambringer ein tilpassa natur. Utover kvar umiddelbar verknad som blir frambrakt, er det den fjerne verknaden, fullstendig oversedd av dei fleste – ei omforming av gjennomsnittskarakteren: ei omforming som kan vere av ønskjeleg eller uønskt slag, men som i alle fall er det viktigaste av dei resultata som bør takast i betraktning.

Andre allmenne sanningar, som borgaren, og endå meir lovgivaren, burde sjå på til dei blir vovne inn i det intellektuelle stoffet hans, blir avdekte når vi spør korleis verksemdene i samfunnet blir frambrakte; og når vi erkjenner det opplagde svaret, at dei er dei samla resultata av ønska til individ som kvar for seg søkjer tilfredsstillingar, og som vanlegvis følgjer dei vegane som, med dei førre vanane og tankane deira, synest lettast – som følgjer linjene med minst motstand: idet sanningane i den politiske økonomien er like mange følgjer av dette. Det treng ikkje provast at strukturane i samfunnet og handlingane i samfunnet på ein eller annan måte må vere resultatet av menneskelege kjensler leidde av idear – anten forfedrane sine eller dei nolevande menneska sine. Og at den rette tolkinga av samfunnsfenomena er å finne i samverket mellom desse faktorane frå slekt til slekt, følgjer uunngåeleg.

Ei slik tolking fører oss snart til den slutninga at av dei samla resultata av ønska til menneska som søkjer si tilfredsstilling, har dei som har drive dei private verksemdene deira og det spontane samverket deira, gjort langt meir for samfunnsutviklinga enn dei som har verka gjennom organa til regjeringa. At rike avlingar no veks der det ein gong berre kunne sankast ville bær, kjem av jakta på individuelle tilfredsstillingar gjennom mange hundreår. Framsteget frå wigwamar til gode hus er kome av ønske om å auke den personlege velferda; og byar har oppstått under liknande tilskundingar. Med byrjing i kramkarar og i handel på samkomer ved religiøse høgtider er handelsorganisasjonen, no så omfattande og samansett, blitt frambrakt utelukkande ved strevet til menneska for å nå dei private måla sine. Regjeringane har støtt hemma og forstyrra veksten, men har på ingen måte fremja han, bortsett frå ved delvis å utføre den eigentlege oppgåva si og halde oppe samfunnsordenen. Slik er det òg med dei framstega i kunnskap og dei forbetringane av reiskapar som har gjort desse strukturelle endringane og denne aukande verksemda mogleg. Det er ikkje staten vi skuldar dei talrike nyttige oppfinningane frå plogen til telefonen; det er ikkje staten som gjorde utvida sjøfart mogleg gjennom ein utvikla astronomi; det er ikkje staten som gjorde oppdagingane i fysikk, kjemi og dei andre vitskapane som rettleier moderne fabrikantar; det er ikkje staten som fann opp maskineriet for å framstille stoff av alle slag, for å flytte menneske og ting frå stad til stad, og for på tusen måtar å tene vårt velvære. Dei verdsomspennande transaksjonane som går føre seg på kontora til kjøpmennene, trafikkstraumen som fyller gatene våre, detaljhandelssystemet som bringar alt innan lett rekkjevidd og dagleg leverer livsnaudsyna ved dørene våre, er ikkje av statleg opphav. Alt dette er resultata av den spontane verksemda til borgarane, kvar for seg eller i fellesskap. Ja, det er desse spontane verksemdene regjeringane skuldar sjølve midla til å utføre pliktene sine. Ta frå det politiske maskineriet alle dei hjelpemidla vitskap og kunst har gitt det – lat det behalde berre dei som embetsmennene i staten har funne opp – og funksjonane til det ville opphøyre. Sjølve språket som lovene til det er nedteikna i, og som ordrane frå agentane til det dagleg blir gitt i, er ein reiskap som ikkje i fjernaste grad skuldast lovgivaren, men som umerkeleg har vakse fram under samkvemet mellom menneska medan dei søkte dei personlege tilfredsstillingane sine.

Og så er det ei sanning, som den føregåande fører oss til, at denne spontant danna samfunnsorganisasjonen er så samanbunden at ein ikkje kan verke på éin del utan å verke meir eller mindre på alle delar. Vi ser dette umiskjenneleg når ein bomullshungersnaud, som først lammar visse fabrikkdistrikt og deretter påverkar gjeremåla til grossistar og detaljistar over heile riket, så vel som dei menneska dei forsyner, går vidare til å påverke produsentane og forhandlarane, så vel som brukarane, av andre stoff – ull, lin osv. Eller vi ser det når ei stiging i kolprisen, i tillegg til å påverke heimelivet overalt, hemmar størstedelen av industriane våre, hevar prisane på dei varene som blir produserte, endrar forbruket av dei og forandrar vanane til forbrukarane. Det vi ser tydeleg i desse markerte tilfella, skjer i alle tilfelle, på merkbare eller umerkelege måtar. Og lovene frå parlamentet er openbert mellom dei faktorane som, utover dei verknadene dei direkte frambringer, har utallege andre verknader av mangfaldige slag. Som eg høyrde ein framståande professor merke, ein som studia hans gir rikeleg grunnlag for å døme: «Når ein først byrjar å gripe inn i ordenen i naturen, er det ikkje godt å vite kvar resultata vil ende.» Og dersom dette er sant om den undermenneskelege naturordenen han sikta til, er det endå meir sant om den naturordenen som finst i dei samfunnsmessige ordningane frambrakte av menneske i samling.

Og no, for å drive heim den konklusjonen at lovgivaren bør ta med seg til vervet sitt eit levande medvit om desse og andre slike breie sanningar om det menneskelege samfunnet han aktar å gi seg i kast med, lat meg framstille noko fyldigare éi av dei som enno ikkje er nemnd.

Det framhaldande livet til kvar høgare art av skapningar er avhengig av at han rettar seg, snart etter det eine, snart etter det andre, av to radikalt motsette prinsipp. Det tidlege livet til medlemmene og det vaksne livet til medlemmene må handsamast på motsette måtar. Vi skal sjå på dei i den naturlege rekkjefølgja deira.

Ei av dei mest velkjende kjensgjerningane er at dyr av høgare typar, som er forholdsvis seine til å nå mogning, blir sette i stand til, når dei har nådd henne, å gi avkomet sitt meir hjelp enn dyr av lågare typar. Dei vaksne pleier ungane sine gjennom meir eller mindre langvarige periodar, medan ungane enno ikkje er i stand til å sørgje for seg sjølve; og det er openbert at oppretthaldinga av arten berre kan sikrast ved ei foreldreomsorg som er avpassa etter det behovet som følgjer av ufullkomenskapen. Det treng ikkje provast at den blinde, ufjøra fugleungen i hekken, eller kvalpen sjølv etter at han har fått syn, straks ville døy om han måtte halde seg varm og skaffe sin eigen mat. Den vederlagsfrie foreldrehjelpa må vere stor i forhold til kor lite ungen er verd, anten for seg sjølv eller for andre; og ho kan minke like fort som ungen, ved veksande utvikling, vinn verdi, først til å halde seg sjølv oppe og etter kvart til å halde andre oppe. Det vil seie at under umogninga må mottekne gode stå i omvendt forhold til krafta eller evna til mottakaren. Dersom goda i denne første delen av livet var avpassa etter fortenester, eller lønene etter fortent, ville arten klart forsvinne i løpet av éin generasjon.

Frå dette regimet i familiegruppa, lat oss vende oss til regimet i den større gruppa som blir danna av dei vaksne medlemmene i arten. Spør kva som skjer når det nye individet, som får full bruk av kreftene sine og sluttar å få foreldrehjelp, blir overlate til seg sjølv. No trer eit prinsipp i kraft som er stikk motsett av det som er skildra ovanfor. Gjennom resten av livet sitt får kvar vaksen gode i forhold til forteneste – løn i forhold til fortent: idet forteneste og fortent i kvart tilfelle blir forstått som evna til å oppfylle alle krava i livet – å skaffe mat, å sikre seg ly, å sleppe unna fiendar. Sett i konkurranse med medlemmer av sin eigen art, og i motsetnad til medlemmer av andre artar, svinn det bort og blir drepe, eller trivst og forplantar seg, etter som det er dårleg utrusta eller godt utrusta. Eit motsett regime, om det kunne haldast oppe, ville openbert med tida vere skjebnesvangert for arten. Dersom dei goda kvar medlem av han fekk, stod i forhold til underlegenheita hans – dersom, som ei følgje av dette, formeiringa av dei underlegne vart fremja og formeiringa av dei overlegne hindra, ville resultatet bli ei fortløpande forringing; og til slutt ville arten som heilskap ikkje klare å halde stand overfor fiendtlege artar og konkurrerande artar.

Den breie kjensgjerninga som her skal merkast, er altså at handsamingsmåtane til naturen innanfor familiegruppa og utanfor familiegruppa er diametralt motsette av kvarandre; og at inntrenginga av den eine måten på området til den andre ville vere skjebnesvanger for arten, anten umiddelbart eller på lengre sikt.

Er det nokon som trur at det same ikkje gjeld for menneskearten? Han kan ikkje nekte for at det innanfor den menneskelege familien, som innanfor kvar lågare familie, ville vere skjebnesvangert å avpasse gode etter forteneste. Kan han hevde at det utanfor familien, mellom vaksne, ikkje bør vere noka avpassing av gode etter forteneste? Vil han påstå at ingen skade vil følgje dersom dei dårleg utrusta blir sette i stand til å trivast og formeire seg like mykje som, eller meir enn, dei godt utrusta? Eit samfunn av menneske, som står overfor andre samfunn i forhold av anten fiendskap eller konkurranse, kan reknast som ein art, eller, meir bokstaveleg, som ein varietet av ein art; og det må gjelde for det som for andre artar eller varietetar, at det vil vere ute av stand til å hevde seg i kampen med andre samfunn dersom det stiller dei overlegne einingane sine dårlegare for å stille dei underlegne einingane sine betre. Ingen kan vel unngå å sjå at dersom prinsippet i familielivet vart teke i bruk og fullt ut gjennomført i samfunnslivet – dersom løna alltid var stor i forhold til kor lita fortenesta var – ville skjebnesvangre følgjer for samfunnet raskt kome; og om så er, då vil sjølv ei delvis inntrenging av regimet til familien i regimet til staten sakte bli følgd av skjebnesvangre følgjer. Samfunnet i sin korporative eigenskap kan ikkje, utan umiddelbar eller fjern ulykke, gripe inn i spelet mellom desse motsette prinsippa; det er under dei kvar art har nådd den skikka evna for levemåten sin som han har, og det er under dei han held oppe denne skikka evna.

Eg seier med overlegg – samfunnet i sin korporative eigenskap: utan å ville utelukke eller fordømme hjelp som dei overlegne gir dei underlegne i eigenskap av enkeltpersonar. Endå om slik hjelp, når ho blir gitt så vilkårleg at ho set dei underlegne i stand til å formeire seg, fører skade med seg; så ville likevel, i fråvær av hjelp gitt av samfunnet, den individuelle hjelpa, meir allment etterspurd enn no og knytt til ei større ansvarskjensle, i gjennomsnitt bli gitt med den verknaden at ho pleidde dei ulykkelege verdige snarare enn dei medfødt uverdige: idet det dessutan alltid er den medfølgjande samfunnsnytten som oppstår av at medkjensla blir dyrka. Men alt dette kan vedgåast samstundes som ein hevdar at det radikale skiljet mellom familieetikk og statsetikk må haldast oppe; og at medan gåvmilde må vere det vesentlege prinsippet for den eine, må rettferd vere det vesentlege prinsippet for den andre – ei streng oppretthalding av dei normale forholda mellom borgarane, der kvar får til gjengjeld for arbeidet sitt, faglært eller ufaglært, kroppsleg eller mentalt, så mykje som etterspurnaden etter det viser at det er verd: eit slikt vederlag, altså, som vil setje han i stand til å trivast og fostre opp avkom i forhold til dei føremonene som gjer han verdifull for seg sjølv og andre.

Og likevel, trass i at desse sanningane er så iaugefallande, slik at dei burde slå kvar den som legg frå seg ordbøkene sine, og skøytene sine, og rekneskapsbøkene sine, og ser ut i den naturlege ordenen i tinga som vi lever under og må rette oss etter, blir det stadig tala til fordel for faderleg styre. Inntrenginga av familieetikk i etikken til staten, i staden for å bli rekna som samfunnsskadeleg, blir meir og meir kravd som det einaste verksame middelet til samfunnsgagn. Så langt er denne vrangførestillinga no gått, at ho forderver trua hos dei som, meir enn alle andre, kunne reknast å vere trygge for henne. I det essayet som Cobden-klubben tildelte prisen sin i 1880, finst den påstanden at «sanninga i frihandelen blir fordunkla av laissez-faire-feilslutninga»; og vi får høyre at «vi treng mykje meir faderleg styre – skremselet til dei gamle økonomane».²¹

Så livsviktig som den sanninga eg ovanfor har insistert på er, sidan det å godta eller forkaste henne påverkar heile byggverket av politiske konklusjonar som blir danna, får eg vere orsaka om eg understrekar henne på nytt ved her å sitere visse avsnitt frå eit verk eg gav ut i 1850: idet eg berre seier på førehand at lesaren ikkje må halde meg bunden til slike teleologiske implikasjonar som dei inneheld. Etter å ha skildra «den tilstanden av allmenn krig som blir halden oppe gjennom heile den lågare skapningen», og vist at det følgjer eit gjennomsnitt av gode verknader av han, har eg halde fram slik:

Merk vidare at dei kjøtetande fiendane deira ikkje berre fjernar frå dei planteetande flokkane individ som har passert sin beste alder, men òg lukar ut dei sjukelege, dei vanskapte og dei minst raske eller kraftige. Ved hjelp av denne reinsande prosessen, så vel som ved kampane som er så allmenne i paringstida, blir all forderving av rasen gjennom formeiring av dei underlegne eksemplara hans hindra, og oppretthaldinga av ein konstitusjon som er fullstendig tilpassa dei omkringliggjande forholda, og difor mest frambringande av lykke, blir sikra.

Utviklinga av den høgare skapningen er eit framsteg mot ei tilværeform som er i stand til lykke uforminska av desse ulempene. Det er i menneskeslekta fullbyrdinga skal skje. Sivilisasjonen er det siste stadiet i fullbyrdinga av henne. Og det ideelle mennesket er det mennesket hos kven alle vilkåra for denne fullbyrdinga er oppfylte. I mellomtida blir både velferda til den eksisterande menneskeslekta og utfaldinga av henne mot denne endelege fullkomenskapen sikra ved den same velgjerande, om enn strenge disiplinen som den levande skapningen i det heile er underlagd – ein disiplin som er nådelaus i utarbeidinga av det gode, ei lykkesøkjande lov som aldri vik for å unngå delvis og mellombels liding. Fattigdomen til dei udugelege, dei trengslene som råkar dei uvarsame, svolten til dei late, og skubbinga frå dei sterke av dei svake til sides, som etterlèt så mange «på grunnar og i elende», er dekreta frå ein stor, framsynt velvilje …

For å bli skikka til samfunnstilstanden må mennesket ikkje berre miste villskapen sin, men det må tileigne seg dei evnene som trengst for eit sivilisert liv. Evna til uthaldande arbeid må utviklast; ei slik endring av forstanden som vil gjere han skikka til dei nye oppgåvene hans, må finne stad; og framfor alt må det vinnast evne til å ofre ei lita umiddelbar tilfredsstilling for ei stor framtidig. Overgangstilstanden vil sjølvsagt vere ein ulykkeleg tilstand. Elende følgjer uunngåeleg av misforhold mellom konstitusjon og forhold. Alle desse vondane som plagar oss, og som for dei uinnvigde synest å vere dei opplagde følgjene av denne eller hi årsaka som lèt seg fjerne, er uunngåelege følgjesveinar til den tilpassinga som no går føre seg. Menneskeslekta blir pressa mot dei ubønhøyrlege naudsyna i den nye stillinga si – blir forma til samklang med dei, og må bere den ulykka som følgjer, så godt ho kan. Prosessen må gjennomgåast, og lidingane må haldast ut. Inga makt på jorda, ingen listig uttenkte lover frå statsmenn, ingen verdsforbetrande planar frå dei menneskekjærlege, ingen kommunistiske universalmiddel, ingen reformer som menneske nokon gong har lansert eller nokon gong vil lansere, kan minke dei det grann. Forsterkast kan dei, og blir det; og i å hindre at dei blir forsterka, vil dei filantropiske finne rikeleg rom for innsats. Men det er bunde til forandringa ei normal mengd liding, som ikkje kan minkast utan å endre sjølve lovene i livet …

Sjølvsagt, i den grad strengleiken i denne prosessen blir mildna ved den spontane medkjensla menneska har med kvarandre, er det rett at han blir mildna; om enn det blir gjort utvilsam skade når medkjensle blir vist utan noko omsyn til dei endelege resultata. Men dei ulempene som oppstår av dette, er på ingen måte på høgd med dei goda som elles blir gitt. Berre når denne medkjensla tilskundar til eit brot på rettferda – berre når ho gir opphav til ei innblanding som er forboden ved lova om lik fridom – berre når ho, ved å gjere det, opphevar forholdet mellom konstitusjon og forhold på eit bestemt område av livet, verkar ho reint vondt. Då motverkar ho likevel sitt eige mål. I staden for å minke lidinga aukar ho henne til slutt. Ho gjer det lettare for dei som er dårlegast skikka for tilværet, å formeire seg, og hindrar følgjeleg formeiringa av dei som er best skikka for tilværet – ettersom ho etterlèt mindre rom for dei. Ho har ein tendens til å fylle verda med dei som livet vil bringe mest smerte, og ein tendens til å halde dei ute av henne som livet ville bringe mest glede. Ho påfører positivt elende og hindrar positiv lykke. – «Social Statics», s. 322–325 og s. 380, 381 (utgåva av 1851).

At det har gått ein tredjedel av eit hundreår sidan desse avsnitta vart offentleggjorde, har ikkje gjeve meg nokon grunn til å trekkje meg tilbake frå det standpunktet som vart teke i dei. Tvert imot har det ført med seg ei veldig mengd vitnemål som styrkjer dette standpunktet. Dei gagnlege verknadene av at dei best tilpassa overlever, viser seg å vere umåteleg mykje større enn dei som er antyda ovanfor. Prosessen «naturleg utval», som herr Darwin kalla han, har han vist – i samverke med ein tilbøyelegheit til variasjonar og til nedarving av variasjonar – å vere ei hovudårsak (om enn ikkje, trur eg, den einaste årsaka) til den utviklinga som alle levande vesen har gått gjennom, frå dei lågaste av, idet dei greina seg ut og greina seg ut på nytt etter kvart som dei utvikla seg, fram til dei noverande gradene sine av organisering og tilpassing til levemåtane sine. Så velkjend er denne sanninga vorten at det synest å trengjast ei slags orsaking for å nemne henne. Og likevel, merkeleg å seie: no som denne sanninga er godkjend av dei fleste danna menneske – no som den velgjerande verknaden av at dei best tilpassa overlever, er vorten innprenta dei så sterkt at ein, langt meir enn hos folk i tidlegare tider, kunne vente at dei ville nøle før dei sette verknaden av han ut av spel – no gjer dei, meir enn nokon gong før i verdssoga, alt dei kan for å fremje at dei dårlegast tilpassa overlever!

Men føresetnaden om at menneska er fornuftsvesen, leier ein stadig til å trekkje slutningar som viser seg å treffe svært langt frå målet.²²

«Ja visst; prinsippet Dykkar er henta frå livet til dyra, og er eit dyrisk prinsipp. De får meg ikkje til å tru at menneska skal vere underlagde den tukta dyra er underlagde. Eg bryr meg ikkje om dei naturhistoriske argumenta Dykkar. Samvitet mitt viser meg at dei veike og dei lidande må hjelpast; og dersom eigenkjærlege menneske ikkje vil hjelpe dei, må dei tvingast ved lov til å hjelpe dei. Ikkje fortel meg at mjølka frå menneskekjærleiken skal vere atterhalden for tilhøvet mellom einskildpersonar, og at regjeringar ikkje skal forvalte anna enn hard rettferd. Kvart menneske med medkjensle i seg må kjenne at svolt og smerte og elende må hindrast, og at dersom private organ ikkje strekk til, så må offentlege organ opprettast.»

Slik er det svaret eg ventar å få frå ni av ti. Hos nokre av dei vil det utan tvil springe ut av ei medkjensle så sterk at dei ikkje kan sjå på menneskeleg elende utan ei utolmodigheit som utelukkar kvar tanke på fjerne følgjer. Når det gjeld kjenslevarleiken til dei andre, kan vi derimot tillate oss ein viss skepsis. Personar som, snart i det eine tilfellet og snart i det andre, blir sinte dersom styresmaktene, for å hevde våre antekne nasjonale «interesser» eller vår nasjonale «prestisje», ikkje straks sender ut nokre tusen mann for delvis å bli øydelagde medan dei øydelegg andre tusen menneske som vi mistenkjer intensjonane til, eller som vi meiner har institusjonar som er farlege for oss, eller som har landområde kolonistane våre vil ha – slike personar kan trass alt ikkje vere så ømtolige at det er dei uuthaldeleg å sjå på strabasane til dei fattige. Ein treng ikkje nære stor beundring for den medkjensla som blir vedkjend av menn som driv fram ein politikk som bryt opp samfunn i framgang, og som så ser på med kynisk likesæle medan det bølgjande kaoset dei let etter seg, ligg der med all den lidinga og døden det fører med seg. Dei som, då eit folk som hevda sjølvstendet sitt sette seg til motverje mot oss med hell, vart sinte fordi den britiske «æra» ikkje vart hevda ved å kjempe for å hemne eit nederlag, på kostnad av meir død og elende for våre eigne soldatar og motstandarane deira – dei kan ikkje ha så mykje «begeistring for menneskeslekta» som protestar av det slaget som er antyda ovanfor, skulle få ein til å vente. Ja, saman med denne raske medkjensla som dei hevdar ikkje lèt dei sjå med tolmod på smertene i «livsens kamp» slik han stilt går føre seg rundt dei, synest dei å ha ei kjensleløyse som ikkje berre toler, men nyt å sjå på smertene i kampar av det bokstavlege slaget; som ein ser av etterspurnaden etter illustrerte blad med scener av blodbad, og av grådigheita som detaljerte forteljingar om blodige slag blir lesne med. Vi kan med rimeleg grunn tvile på menn som er så kjenslevare at dei ikkje toler tanken på strabasar som blir borne, for det meste av dei late og lite framsynte, og som likevel har kravd tjueni opplag av «The Fifteen Decisive Battles of the World», der dei kan fråtse i forteljingar om nedslakting. Ja, endå meir merkverdig er kontrasten mellom den vedkjende ømhjarta og den faktiske hardhjarta hos dei som vil snu den normale gangen i tinga for at augneblinkeleg elende skal hindrast, jamvel på kostnad av større elende som blir frambrakt sidan. For ved andre høve kan ein høyre dei, med fullstendig ringeakt for blodsutgyting og død, hevde at det i interessa til menneskeslekta som heilskap er vel at dei underlegne rasane blir utrydda og plassen deira teken av dei overlegne rasane. Slik at dei – underleg å fortelje – endå dei ikkje toler å tenkje på dei vondane som følgjer kampen for tilværet slik han blir ført utan vald mellom einskildmenneske i deira eige samfunn, ikkje berre kan tole, men kan hylle slike vonde i deira intense og massive former når dei blir påførte heile samfunn med eld og sverd. Ikkje mykje respekt verd, då, synest det meg, er denne gåvmilde omtanken for dei underlegne heime som blir følgd av skruppellaus ofring av dei underlegne ute.

Endå mindre aktverdig ter denne ytterleggåande omsorga for dei av vårt eige blod seg, ho som går saman med fullstendig likesæle for dei av anna blod, når vi ser på metodane hennar. Hadde ho eggja til personleg innsats for å lindre lidinga, ville ho med rette fått godkjennande bifall. Var dei mange som gjev uttrykk for denne billege medynken, like dei få som tolmodig, veke etter veke og år etter år, vier store delar av tida si til å hjelpe og oppmuntre, og av og til underhalde, dei som – i nokre tilfelle ved ulykke og i andre tilfelle ved udugleik eller dårleg åtferd – er førte til eit liv i naud, ville dei vere verdige atterhaldslaus beundring. Di fleire det finst av menn og kvinner som hjelper dei fattige til å hjelpe seg sjølve – di fleire det finst av dei som viser medkjensla si direkte og ikkje gjennom stadfortredar, di meir kan vi gle oss. Men det overveldande fleirtalet av dei som ønskjer å lindre ved lov elendet til dei mislukka og dei uvørdne, føreslår å gjere dette i liten grad på eigen kostnad og hovudsakleg på kostnad av andre – nokre gonger med samtykket deira, men for det meste utan. Meir enn dette er sant; for dei som skal tvingast til å gjere så mykje for dei elendige, treng ofte like mykje eller meir at noko blir gjort for dei. Dei verdige fattige er mellom dei som blir tyngde med å betale kostnadene ved å ta seg av dei uverdige fattige. Liksom den flittige og framsynte arbeidaren under den gamle fattiglova måtte betale for at døgenikta ikkje skulle lide, til han ofte braut saman under denne ekstra børa og sjølv søkte tilflukt i fattighuset – liksom det i dag blir vedgått at dei samla skattane som blir pålagde i store byar til alle offentlege føremål, no har nådd ei slik høgd at dei «ikkje kan overskridast utan å påføre dei små kjøpmennene og handverkarane stor naud, dei som alt har vanskeleg nok for å halde seg frie frå stempelet til fattiglemen»;²³ slik er politikken i alle tilfelle ein som forsterkar smertene til dei som mest fortener medynk, for at smertene til dei som minst fortener medynk, skal lindrast. Kort sagt: menn som er så medkjenslefulle at dei ikkje kan la kampen for tilværet påføre dei uverdige dei lidingane som følgjer av udugleiken eller den dårlege åtferda deira, er så lite medkjenslefulle at dei med sinnsro kan gjere kampen for tilværet hardare for dei verdige, og påføre dei og borna deira kunstige vonde i tillegg til dei naturlege vondane dei må bere!

Og her er vi førte tilbake til det opphavlege emnet vårt – syndene til lovgjevarane. Her trer den vanlegaste av dei overtrampa som herskarar gjer, klart fram for oss – eit overtramp så vanleg, og så helga av sedvane, at ingen førestiller seg at det er eit overtramp. Her ser vi at regjeringa, slik det vart antyda innleiingsvis, avla av aggresjon og ved aggresjon, stadig held fram med å røpe den opphavlege naturen sin gjennom aggressiviteten sin; og at jamvel det som på den nærmaste sida si synest å vere berre velgjerd, på den fjernare sida si viser ikkje så lite vondskap – godleik på kostnad av grusemd. For er det ikkje grusamt å auke lidingane til dei betre for at lidingane til dei verre skal minkast?

Det er sanneleg underleg kor lett vi lèt oss narre av ord og vendingar som antydar éi side av kjensgjerningane medan dei lèt den motsette sida bli verande uantyda. Eit godt døme på dette, og eitt som vedkjem det føreliggjande spørsmålet, ser vi i bruken frihandelsmotstandarane gjer av orda «vern» og «proteksjonist», og i den stillteiande godtakinga frå frihandlarane av at bruken er høveleg. Medan det eine partiet av vane har oversett, har det andre partiet av vane late vere å understreke, den sanninga at dette såkalla vernet alltid inneber aggresjon; og at namnet aggresjonist burde setjast i staden for namnet proteksjonist. For ingenting kan vere sikrare enn at dersom B, for å halde oppe forteneste til A, blir forboden å kjøpe av C, eller blir ilagd ei bot på storleik med tollen dersom han kjøper av C, så blir det gjort aggresjon mot B for at A skal bli «verna». Ja, «aggresjonistar» ville langt meir sannferdig skildre frihandelsmotstandarane enn den forskjønnande tittelen «proteksjonistar»; sidan ti forbrukarar blir flådde for at éin produsent skal tene.

No kan nøyaktig den same omgrepsforvirringa, forårsaka av at ein ser på berre éi side av transaksjonen, sporast gjennom all den lovgjevinga som med makt tek eigedomen frå denne mannen for å gje gratis gode til hin mannen. Når eitt av dei talrike tiltaka som blir kjenneteikna slik, blir drøfta, dreier den rådande tanken seg vanlegvis om den stakkars Jones som skal vernast mot eitt eller anna vondt, medan ingen tanke blir ofra på den hardtarbeidande Brown som blir utsett for aggresjon, og som ofte er langt meir å synast synd på. Pengar blir drivne inn (anten direkte eller gjennom auka husleige) frå gatehandlarkona som berre ved å knipe til det ytste kan klare seg, frå muraren som er kasta ut av arbeid ved ein streik, frå mekanikaren som sparepengane smeltar bort for under ein sjukdom, frå enkja som vaskar eller syr frå daggry til mørkret fell for å mette dei farlause små sine; og alt for at dei utsvevande skal bergast frå svolt, for at borna til mindre forarma naboar skal få undervisning, og for at diverse menneske, for det meste betrestilte, skal få lese aviser og romanar gratis! Feilen i namnebruken er i éin henseende meir villeiande enn den som, som vi ser, lèt aggresjonistar bli kalla proteksjonistar; for som nettopp vist, inneber vern av dei lastefulle fattige aggresjon mot dei dydige fattige. Utan tvil er det sant at størstedelen av pengane som blir drivne inn, kjem frå dei som er forholdsvis velståande. Men dette er inga trøyst for dei dårleg stilte som resten blir driven inn frå. Ja, samanliknar ein dei børene som blir borne av kvar av dei to klassane, blir det openbert at saka er endå verre enn ho først synest; for medan inndrivinga for dei velståande tyder tap av luksus, tyder ho for dei dårleg stilte tap av naudsynte ting.

Og sjå no den nemesisen som trugar med å følgje denne kroniske synda hos lovgjevarane. Dei og klassen deira står, i likskap med alle eigedomsbesitjarar, i fare for å lide under ei gjennomgripande bruk av det allmenne prinsippet som i praksis blir hevda av kvar av desse konfiskerande parlamentslovene. For kva er den stillteiande føresetnaden slike lover byggjer på? Det er føresetnaden om at ingen mann har noko krav på eigedomen sin, ikkje eingong på det han har tent i sitt andlets sveitte, utan ved løyve frå samfunnet; og at samfunnet kan oppheve kravet i den utstrekninga det finn for godt. Det kan ikkje førast noko forsvar for denne tileigninga av eigedelane til A til fordel for B, utan eitt som tek utgangspunkt i den føresetnaden at samfunnet som heilskap har ein absolutt rett over eigedelane til kvar medlem. Og no blir denne læra, som har vore stillteiande føresett, ope forkynt. Herr George og venene hans, herr Hyndman og tilhengjarane hans, driv teorien til den logiske konsekvensen hans. Dei er vortne lærde av døme, som aukar i tal år for år, om at individet ikkje har andre rettar enn dei samfunnet rettmessig kan setje til sides; og no seier dei: «Det skal gå hardt for seg om vi ikkje overgår lærdomen», og set rettane til individet til sides heilt og halde.

Lovgjevingsmessige misgjerningar av dei slaga som er antyda ovanfor, blir i stor grad forklarte, og fordøminga av dei mildna, når vi ser saka på avstand. Dei har rota si i den villfaringa at samfunnet er eit fabrikat, medan det er ein vokster. Verken daninga i fortida eller daninga i notida har gjeve noko monaleg tal menneske ei vitskapleg oppfatning av eit samfunn – ei oppfatning av det som noko med ein naturleg struktur der alle institusjonane i det, statlege, religiøse, industrielle, kommersielle osv., osv., er bundne saman i innbyrdes avhengnad – ein struktur som i ei viss meining er organisk. Eller dersom ei slik oppfatning nominelt blir vedgått, trur ein ikkje på henne på ein slik måte at ho verkar inn på handlemåten. Tvert imot tenkjer ein svært ofte på den samanslutta menneskeslekta som om ho var så og så mykje deig som kokken etter eige forgodtfinnande kan forme til paibotn, eller butterdeig, eller terte. Kommunisten viser oss umiskjenneleg at han tenkjer på statslekamen som noko som lèt seg forme slik eller slik etter behag; og den stillteiande føresetnaden i mange parlamentslover er at menneske i mengd, vridne inn i den eine eller den andre ordninga, vil bli verande slik det var tenkt.

Det kan sanneleg seiast at jamvel uavhengig av denne feilaktige oppfatninga av eit samfunn som ein formbar masse i staden for som ein organisert lekam, burde kjensgjerningar som time for time tvingar seg på merksemda til ein, gjere kvar og ein skeptisk til om denne eller hin føreslåtte måten å endre handlingane til eit folk på vil lukkast. For borgaren så vel som for lovgjevaren gjev røynslene heime daglege prov på at åtferda til menneske trassar utrekning. Han har gjeve opp tanken på å styre kona si, og lèt henne styre han. Born som han har prøvd snart irettesetjing, snart straff, snart overtaling, snart løn på, svarar ikkje tilfredsstillande på nokon metode; og inga formaning hindrar mor deira i å behandle dei på måtar han meiner er skadelege. Slik lukkast òg omgangen hans med tenestefolka, anten ved resonnement eller ved skjenn, sjeldan lenge: svikt i merksemd, eller punktlegheit, eller reinsemd, eller edruskap fører til stadige utskiftingar. Likevel, kor vanskeleg han enn finn det å hanskast med menneskeslekta i detalj, er han trygg på evna si til å hanskast med den samla menneskeslekta. Borgarar som han ikkje kjenner éin tusendel av, som han aldri har sett éin hundredel av, og som i den store massen høyrer til klassar med vanar og tenkjemåtar han berre har dunkle førestillingar om – dei tvilar han ikkje på vil handle på visse måtar han ser føre seg, og oppfylle dei måla han ønskjer. Er det ikkje eit underleg mishøve mellom premissar og konklusjon?

Ein kunne ha venta at menneska, anten dei la merke til kva desse huslege nederlaga inneber, eller dei i kvar einaste avis såg teikna på eit samfunnsliv altfor veldig, altfor mangfaldig, altfor innfløkt til eingong vagt å kunne førestillast i tanken, ville ha gått til lovgjevingsgjerninga med den største nølinga. Likevel er det i dette meir enn i noko anna at dei viser ein sjølvsikker vilje. Ingen stader finst det ein så forbløffande kontrast mellom vansken i oppgåva og den manglande førebuinga hos dei som tek henne på seg. Mellom uhyrlege førestillingar er sanneleg ei av dei mest uhyrlege denne: at medan det for eit ringt handverk, som skomakeri, trengst ei lang læretid, er det einaste som ikkje treng noka læretid, å lage lovene til ein nasjon!

Når vi summerer opp resultata av drøftinga, kan vi ikkje då med rimeleg grunn seie at det ligg fleire opne løyndomar framfor lovgjevaren, løyndomar som likevel er så opne at dei ikkje burde bli verande løyndomar for ein som tek på seg det veldige og fryktelege ansvaret å befatte seg med millionar på millionar av menneske gjennom tiltak som, dersom dei ikkje medverkar til lukka deira, vil auke elendet deira og framskunde døden deira?

Først av alt er det den uomtvistelege sanninga, iaugefallande og likevel fullstendig oversedd, at det ikkje finst nokon fenomen eit samfunn syner fram, som ikkje har opphavet sitt i fenomena i det einskilde menneskelivet, som att har røtene sine i livsfenomena i det heile. Og det er den uunngåelege følgja at med mindre desse livsfenomena, kroppslege og mentale, er kaotiske i dei innbyrdes tilhøva sine (ei antaking som blir utelukka av sjølve oppretthaldinga av livet), kan dei fenomena som følgjer av dei, ikkje vere heilt kaotiske: det må finnast ei slags orden i dei fenomena som veks ut av dei når menneske i fellesskap må samverke. Når då ein som ikkje har studert slike avleidde fenomen i samfunnsordenen, tek på seg å regulere samfunnet, er det openbert temmeleg sikkert at han vil gjere skade.

For det andre burde denne konklusjonen, uavhengig av a priori-resonnement, tvinge seg på lovgjevaren gjennom samanlikning av samfunn. Det burde vere tilstrekkeleg openbert at ein, før ein blandar seg inn i detaljane i samfunnsorganiseringa, burde undersøkje om samfunnsorganiseringa har ei naturhistorie; og at det, for å svare på dette spørsmålet, ville vere vel å byrje med dei enklaste samfunna og sjå i kva henseende samfunnsstrukturane stemmer overeins. Slik samanliknande sosiologi viser, jamvel når ho blir driven i svært lita utstrekning, ein vesentleg einsarta tilblivnad. Den vanlege førekomsten av hovdingdøme, og innstiftinga av hovdingmakt ved krig; framvoksteren overalt av medisinmannen og presten; førekomsten av ein kult som alle stader har dei same grunndraga; spora av arbeidsdeling, tidleg til syne, som gradvis blir meir markerte; og dei ulike floka, politiske, kyrkjelege, industrielle, som oppstår når grupper blir sette saman og sette saman på nytt ved krig – alt dette prover raskt for kvar den som samanliknar dei, at samfunna, uansett alle dei særeigne skilnadene sine, har allmenne likskapar i måtane sine å oppstå og utvikle seg på. Dei syner fram strukturdrag som viser at samfunnsorganiseringa har lover som går føre individuelle viljar; og lover som det må vere svangert med ulykke å sjå bort frå.

Og så, for det tredje, er det den mengda av rettleiande opplysningar som lovgjevingssoga i vårt eige land og i andre land gjev, og som endå meir openbert krev merksemd. Her og andre stader har forsøk av utallege slag, gjorde av kongar og statsmenn, mislukkast i å gjere det gode som var tilsikta, og har verka uventa vonde. Hundreår etter hundreår har nye tiltak like dei gamle, og andre tiltak skylde i prinsippet, atter skuffa voner og atter ført med seg ulykke. Og likevel meiner verken veljarane eller dei som dei vel, at det er noko behov for systematisk studium av den lovgjevinga som i svunne tider stadig verka til ulykke for folket når ho freista å oppnå velferda deira. Det kan sanneleg ikkje finnast noko skikke for lovgjevande funksjonar utan omfattande kjennskap til dei lovgjevingsrøynslene som fortida har late etter seg.

Vender vi så tilbake til analogien som vart trekt innleiingsvis, må vi seie at lovgjevaren er moralsk skuldfri eller moralsk klanderverdig alt etter som han har eller ikkje har gjort seg kjend med desse ulike klassane av kjensgjerningar. Ein lege som etter års studium har skaffa seg tilstrekkeleg kunnskap i fysiologi, patologi og terapi, blir ikkje halden strafferettsleg ansvarleg dersom ein mann døyr under behandlinga hans; han har førebudd seg så godt han kan, og har handla etter sitt beste skjøn. På same måte kan ikkje lovgjevaren som har tiltak som frambringer vondt i staden for godt, trass i dei omfattande og metodiske undersøkingane som hjelpte han å avgjere, reknast for å ha gjort meir enn ei feilslutning. Omvendt kan lovgjevaren som er heilt eller i stor grad uvitande om desse mengdene av kjensgjerningar som han må undersøkje før meininga hans om eit lovframlegg kan ha nokon verdi, og som likevel er med på å vedta den lova, like lite frikjennast dersom elende og død blir følgja, som apotekarsveinen kan frikjennast når døden blir forårsaka av medisinen han uvitande skriv ut.