Den nye toryismen

Dei fleste av dei som i dag går for å vere liberale, er toryar av ein ny type. Dette er eit paradoks som eg aktar å grunngje. For å kunne grunngje det må eg først vise kva dei to politiske partia opphavleg var; og deretter må eg be lesaren bere over med meg medan eg minner han om kjensgjerningar han er fortruleg med, slik at eg kan innprente han den eigentlege naturen til toryismen og liberalismen i ordas rette forstand.

Desse to politiske partia går lenger tilbake enn namna sine, og stod i byrjinga for kvar sin av to motsette typar samfunnsorganisasjon, som i grove trekk kan skiljast som den militante og den industrielle – typar som blir kjenneteikna, den eine av statusregimet, nesten allment rådande i gamle dagar, og den andre av kontraktregimet, som har vorte vanleg i moderne tid, hovudsakleg blant dei vestlege nasjonane, og særleg hos oss og amerikanarane. Dersom vi, i staden for å bruke ordet «samvirke» i ei snever tyding, bruker det i den vidaste tydinga, som nemning på den samla verksemda til borgarane under eit kva som helst reguleringssystem, då kan desse to definerast som systemet med tvunge samvirke og systemet med frivillig samvirke. Den typiske strukturen for det eine ser vi i ein hær av vernepliktige, der einingane i sine ulike gradar må utføre ordrar under dødsstraff, og tek imot mat og klede og løn som blir tildelt vilkårleg; medan den typiske strukturen for det andre ser vi i ei gruppe produsentar eller distributørar, som kvar for seg godtek bestemte gasjar og løner mot bestemte tenester, og som etter eige ønske, med rett oppseiing, kan forlate organisasjonen dersom dei ikkje liker han.

Under den sosiale utviklinga i England kom skiljet mellom desse to grunnleggjande motsette formene for samvirke gradvis til syne; men lenge før namna tory og whig kom i bruk, var partia i ferd med å bli sporbare, og sambanda deira med høvesvis det militante og det industrielle kom vagt til syne. Det er ei kjend sanning at det her, som andre stader, vanlegvis var bybefolkningar, samansette av arbeidarar og handelsfolk som var vane med å samvirke under kontrakt, som gjorde motstand mot det tvangsstyret som kjenneteiknar samvirke under status. Medan omvendt støtta til samvirke under status, som sprang ut av og var tilpassa kronisk krigføring, kom frå landdistrikta, opphavleg folkesette av krigshovdingar og deira undergjevne, som heldt på dei primitive ideane og tradisjonane. Dessutan heldt denne motsetninga i politiske tilbøyelegheiter, som viste seg før whig- og tory-prinsippa vart klart åtskilde, fram med å vise seg etterpå. På revolusjonstida var det slik at «medan landsbyane og dei mindre byane var monopoliserte av toryane, utgjorde dei større byane, industridistrikta og handelshamnene høgborgene til whigane»; og at det same allmenne tilhøvet, trass i unntak, framleis består, treng ikkje provast.

Slik var naturen til dei to partia slik han gjekk fram av opphavet deira. Legg no merke til korleis naturen deira gjekk fram av dei tidlege læresetningane og gjerningane deira. Whiggismen byrja med motstand mot Karl II og kabalen hans, i deira forsøk på å gjenopprette uinnskrenka kongemakt. Whigane «såg på monarkiet som ein borgarleg institusjon, oppretta av nasjonen til gagn for alle medlemmene»; medan for toryane «var monarken Himmelens utsending». Og desse læresetningane innebar den oppfatninga, hos den eine, at underkastinga til borgaren under herskaren var vilkårsbunden, og hos den andre, at ho var vilkårslaus. Når Bolingbroke skildrar whig og tory slik dei vart oppfatta ved slutten av det syttande hundreåret, om lag femti år før han skreiv si «Dissertation on Parties», seier han:

Makta og majesteten til folket, ein opphavleg kontrakt, parlamenta sin autoritet og sjølvstende, fridom, motstand, utestenging, abdikasjon, avsetjing; dette var idear som på den tida vart knytte til ideen om ein whig, og som kvar whig gjekk ut frå var uoverførlege til og uforeinlege med ideen om ein tory.

Guddomleg, arveleg, uavhendeleg rett, arvefølgje i rett line, passiv lydnad, prerogativ, ikkje-motstand, slaveri, ja, og stundom pavedøme òg, vart i mange sinn knytte til ideen om ein tory, og rekna som på same måte uoverførlege til og uforeinlege med ideen om ein whig («Dissertation on Parties», s. 5).

Og samanliknar vi desse skildringane, ser vi at det i det eine partiet fanst eit ønske om å stå imot og minske tvangsmakta til herskaren over undersåtten, og i det andre partiet om å halde oppe eller auke tvangsmakta hans. Denne skilnaden i måla deira – ein skilnad som i meining og tyding overgår alle andre politiske skilnader – kom til syne i dei tidlege gjerningane deira. Whig-prinsippa fekk sitt uttrykk i Habeas Corpus-lova (Habeas Corpus Act), og i det tiltaket som gjorde dommarane uavhengige av krona; i nederlaget for lovframlegget om ikkje-motstandseid (Non-Resisting Test Bill), som føreslo ein tvungen eid for lovgjevarar og embetsmenn om at dei ikkje i noko tilfelle ville gjere væpna motstand mot kongen; og seinare fekk dei sitt uttrykk i rettsfråsegna (Bill of Rights), utforma for å sikre undersåttane mot overgrep frå monarken. Desse handlingane hadde same indre natur. Prinsippet om tvunge samvirke gjennom heile samfunnslivet vart svekt av dei, og prinsippet om frivillig samvirke styrkt. At politikken til partiet i ein seinare periode hadde same allmenne tendens, viser ein merknad av herr Green om perioden med whig-makt etter Annes død:

Før dei femti åra av styret deira var omme, hadde engelskmennene gløymt at det var mogleg å forfølgje for ulikskapar i religion, eller å undertrykkje pressefridomen, eller å tukle med rettspleia, eller å styre utan eit parlament (Green, 705).

Og lat oss no, medan vi går forbi den krigsperioden som avslutta førre hundreår og innleidde dette, ein periode då den utvidinga av den individuelle fridomen som tidlegare var vunnen, gjekk tapt, og den tilbakegåande rørsla mot den samfunnstypen som høyrer den militante tilstanden til, viste seg i alle slags tvangstiltak, frå dei som med makt tok personane og eigedomen til borgarane til krigsføremål, til dei som undertrykte offentlege møte og søkte å kneble pressa – lat oss minnast dei allmenne trekka ved dei endringane som whigane, eller dei liberale, gjennomførte etter at gjenopprettinga av freden tillét ei gjenoppliving av industrialismens régime, og ei tilbakevending til den tilhøyrande strukturtypen. Under veksande whig-innverknad kom opphevinga av dei lovene som forbaud samanslutning blant handverkarar, så vel som av dei som greip inn i fridomen deira til å reise. Der var det tiltaket som, under whig-press, tillét dissentarane å tru som dei ville utan å lide visse borgarlege straffer; og der var whig-tiltaket, gjennomført av toryane under tvang, som sette katolikkane i stand til å vedkjenne seg religionen sin utan å miste ein del av den borgarlege fridomen sin. Fridomens område vart utvida ved lover som forbaud å kjøpe negrar og å halde dei i trældom. Den politiske liveigenskapen til dei urepresenterte vart innsnevra i omfang, både ved reformlova (Reform Bill) og den kommunale reformlova (Municipal Reform Bill); slik at dei mange, både i det store og lokalt, var mindre under tvang frå dei få. Seinare kom reduksjon og fjerning av avgrensingar på kjøp av utanlandske varer og bruk av utanlandske farty; og endå seinare fjerninga av dei byrdene på pressa som opphavleg var pålagde for å hindre spreiing av meiningar. Og om alle desse endringane er det udiskutabelt at dei, anten dei vart gjennomførte av dei liberale sjølve eller ikkje, vart gjennomførte i samsvar med dei prinsippa som dei liberale vedkjende seg og tala for.

Men kvifor ramsar eg opp kjensgjerningar som er så velkjende for alle? Ganske enkelt fordi det, som antyda innleiingsvis, synest naudsynt å minne alle om kva liberalismen var i fortida, slik at dei kan sjå ulikskapen hans med den såkalla liberalismen i notida. Det ville vere utilgjeveleg å nemne desse ulike tiltaka for å peike på det trekket dei har felles, var det ikkje for at menneska i vår tid har gløymt det felles trekket deira. Dei hugsar ikkje at alle desse sant liberale endringane på ein eller annan måte minska det tvungne samvirket gjennom heile samfunnslivet og auka det frivillige samvirket. Dei har gløymt at dei, i ei eller anna retning, innskrenka rekkjevidda av regjeringa sitt mynde og utvida det området der kvar borgar kan handle uhindra. Dei har tapt av syne den sanninga at liberalismen i tidlegare tider vanlegvis stod for individuell fridom versus statleg tvang.

Og no kjem spørsmålet: Korleis har det seg at dei liberale har tapt dette av syne? Korleis har det seg at liberalismen, etter kvart som han har kome meir og meir til makta, har vorte meir og meir tvangsprega i lovgjevinga si? Korleis har det seg at liberalismen, anten direkte gjennom sine eigne fleirtal eller indirekte gjennom den hjelpa han i slike tilfelle har gjeve fleirtala til motstandarane, i stadig større grad har gått inn for ein politikk som dikterer handlingane til borgarane, og følgjeleg innsnevrar det området der handlingane deira blir verande frie? Korleis skal vi forklare denne tankeforvirringa som breier seg, og som har ført han til, i jakta på det som synest å vere det felles beste, å snu om på den metoden han i tidlegare dagar oppnådde det felles beste med?

Kor uforklarleg denne umedvitne politikkendringa enn synest ved første augekast, skal vi finne at ho har oppstått heilt naturleg. Gjeve den uanalytiske tenkinga som vanlegvis blir nytta på politiske spørsmål, og under dei rådande tilhøva, var ikkje noko anna å vente. For å gjere dette klart trengst nokre innskotne forklaringar.

Frå dei lågaste til dei høgaste skapningar gjer intelligensen framsteg gjennom skiljande handlingar; og slik held han fram med å gjere framsteg blant menneska, frå dei mest uvitande til dei mest danna. Å klassifisere rett – å setje i same gruppe ting som i sitt vesen er av same natur, og i andre grupper ting av vesensulik natur – er det grunnleggjande vilkåret for rett styring av handlingar. Frå eit rudimentært syn, som varslar om at ein stor ugjennomsiktig lekam passerer i nærleiken (slik lukka auge vende mot vindauget, som oppfattar skuggen av ei hand halden framfor dei, fortel oss om noko som rører seg framfor), går utviklinga til eit utvikla syn, som ved nøyaktig oppfatta kombinasjonar av former, fargar og rørsler identifiserer gjenstandar på stor avstand som bytte eller fiendar av det eine eller andre slaget, og slik gjer mogleg tilpassingar av åtferda for å skaffe føde eller unngå døden. At ei stadig betre oppfatning av skilnader og ein derav følgjande større rettleik i klassifiseringa under eitt av sine hovudaspekt utgjer utviklinga av sinnet, ser vi like tydeleg når vi går frå det nokså enkle fysiske synet til det nokså samansette intellektuelle synet – det synet ved hjelp av kva ting som tidlegare vart grupperte etter visse ytre likskapar eller visse ytre omstende, kjem til å bli meir sannferdig grupperte i samsvar med sin indre struktur eller natur. Eit uutvikla intellektuelt syn er like lite skiljande og like feilaktig i klassifiseringane sine som eit uutvikla fysisk syn. Ta som døme den tidlege inndelinga av plantene under overskriftene tre, buskar og urter: Storleiken, det mest iaugefallande trekket, var grunnlaget for skiljet, og dei gruppene som vart danna, var slike som sameina mange planter som i sin natur var ytst ulike, og skilde andre som var nært i slekt. Eller endå betre, ta den folkelege klassifiseringa som under same fellesnamn set saman fisk og skaldyr, og under undernamnet skaldyr set saman krepsdyr og blautdyr; ja, som går lenger, og reknar kvalpattedyra som fisk. Dels på grunn av likskapen i levevis som vassbuande, og dels på grunn av ein viss allmenn likskap i smak, blir skapningar som i sitt vesen står langt lenger frå kvarandre enn ein fisk står frå ein fugl, grupperte under same klasse og under same underklasse.

No gjeld den allmenne sanninga som slik er eksemplifisert, gjennom heile det høgare området av intellektuelt syn som har med ting å gjere som ikkje kan framstillast for sansane, og mellom anna slike ting som politiske institusjonar og politiske tiltak. For òg blant desse skal vi finne at resultata av utilstrekkeleg intellektuell evne, eller utilstrekkeleg oppøving av henne, eller begge delar, er feilaktige klassifiseringar og derav følgjande feilaktige slutningar. Ja, faren for feil er her mykje større, ettersom dei tinga forstanden har med å gjere, ikkje lèt seg undersøkje på same lettvinte måte. Ein kan ikkje ta på eller sjå ein politisk institusjon: Han kan berre erkjennast ved ei anstrenging av den konstruktive innbillingskrafta. Heller ikkje kan ein oppfatte eit politisk tiltak ved fysisk sansing: Dette krev i endå høgare grad ein prosess av mental førestilling der elementa blir sette saman i tanken, og den vesentlege naturen til kombinasjonen blir gripen. Her viser difor eit mangelfullt intellektuelt syn seg, endå meir enn i dei ovannemnde tilfella, i gruppering etter ytre kjenneteikn eller ytre omstende. Korleis institusjonar av denne grunnen blir feilklassifiserte, ser vi i den vanlege førestillinga om at den romerske republikken var ei folkeleg styreform. Ser ein på dei tidlege ideane til dei franske revolusjonære som sikta mot ein ideell fridomstilstand, finn ein at institusjonane og gjerningane til romarane var førebileta deira; og sjølv no kunne ein nemne ein historikar som fører fram forderva i den romerske republikken som eit prov på kva folkestyre fører til. Likevel var likskapen mellom institusjonane til romarane og frie institusjonar i ordets rette forstand mindre enn den mellom ein hai og ei nise – ein likskap i allmenn ytre form som følgjer vidt ulike indre strukturar. For det romerske styret var eit lite oligarki innanfor eit større oligarki, der medlemmene av kvart av dei var uinnskrenka eineherskarar. Eit samfunn der dei einaste mennene som hadde politisk makt, og som i ei avgrensa tyding var frie, var like mange småtyrannar, som heldt ikkje berre slavar og undergjevne, men til og med born i den same absolutte trældomen som dei heldt buskapen sin i, er i sin indre natur nærare i slekt med eit vanleg despoti enn med eit samfunn av politisk likestilte borgarar.

Når vi no går over til vårt særskilde spørsmål, kan vi forstå kva slags forvirring liberalismen har gått seg vill i, og opphavet til dei feilaktige klassifiseringane av politiske tiltak som har villeidd han – klassifiseringar, som vi skal sjå, etter iaugefallande ytre trekk i staden for etter indre natur. For kva var, i den folkelege oppfatninga og i oppfatninga til dei som gjennomførte dei, dei endringane dei liberale gjorde i fortida? Dei var avskaffingar av urett som folket, eller delar av det, leid under: Dette var det fellestrekket ved dei som gjorde sterkast inntrykk på sinna til menneska. Dei var lindringar av vonde som direkte eller indirekte var vortne kjende av store klassar av borgarar, som årsaker til elende eller som hindringar for lykke. Og sidan eit retta vonde i sinnet til dei fleste er det same som eit oppnådd gode, kom desse tiltaka til å bli oppfatta som like mange positive velgjerningar; og velferda til dei mange kom til å bli oppfatta, av liberale statsmenn og liberale veljarar likt, som målet til liberalismen. Derav forvirringa. Sidan oppnåinga av eit folkeleg gode var det ytre, iaugefallande trekket som var felles for liberale tiltak i tidlegare dagar (den gongen i kvart tilfelle oppnådd ved ei lemping av avgrensingar), har det hendt at det folkelege gode har kome til å bli søkt av dei liberale, ikkje som eit mål som skal nåast indirekte gjennom slike lempingar, men som det målet som skal nåast direkte. Og i forsøket på å nå det direkte har dei brukt metodar som i sitt vesen er motsette av dei som opphavleg vart brukte.

Og no, etter å ha sett korleis denne omsnuinga av politikken har oppstått (eller delvise omsnuing, burde eg seie, for den nylege gravferdslova (Burials Act), og strevet med å fjerne alle attverande religiøse ulikskapar, viser at den opphavlege politikken held fram i visse retningar), lat oss gå vidare til å sjå på kor langt ho er vorten driven i den seinare tid, og kor mykje lenger framtida vil sjå henne driven dersom dei rådande ideane og kjenslene held fram med å dominere.

Før vi går vidare, kan det vere på sin plass å seie at det ikkje er meint nokon kritikk av dei motiva som har gjeve støyten til det eine etter det andre av desse ulike avgrensingane og påboda. Desse motiva var utan tvil gode i nesten alle tilfelle. Det må vedgåast at dei avgrensingane som ei lov av 1870 la på sysselsetjinga av kvinner og born i tyrkisk-raud-fargeri, i si hensikt ikkje var mindre menneskekjærlege enn Edvard VI sine, som føreskreiv den kortaste tida ein svein skulle haldast i teneste. Utan tvil var lova om såkornforsyning for Irland (Seed Supply (Ireland) Act) av 1880, som gav fattigforstandarane mynde til å kjøpe såkorn til fattige leiglendingar, og deretter sjå til at det vart skikkeleg sådd, driven av eit ønske om offentleg velferd som ikkje var mindre enn det som i 1533 føreskreiv kor mange sauer ein leiglending kunne halde, eller det av 1597, som påbaud at forfalne gardshus skulle byggjast opp att. Ingen vil nekte for at dei ulike tiltaka som i dei seinare åra er gjorde for å avgrense salet av rusande drikkar, er gjorde like mykje av omsyn til den offentlege moralen som dei tiltaka som i gamle dagar vart gjorde for å stagge luksusens vonde, som til dømes i det fjortande hundreåret, då kosthaldet så vel som klesdrakta vart regulert. Kvar og ein må sjå at dei forordningane Henrik VIII skreiv ut for å hindre dei lågare klassane i å spele terning, kort, kjegler osv., ikkje var meir framkalla av ønske om velferda til folket enn dei lovene som nyleg er vedtekne for å stagge pengespel.

Vidare er det ikkje nokon del av mi noverande hensikt å dra i tvil klokskapen i desse moderne inngrepa, som konservative og liberale kappast om å mangfaldiggjere, meir enn klokskapen i dei gamle som dei i mange tilfelle liknar. Vi skal ikkje her vurdere om dei planane som nyleg er vedtekne for å verne livet til sjøfolk, er meir fornuftige eller ikkje enn det omfattande skotske tiltaket som midt i det femtande hundreåret forbaud farty å segle om vinteren. Inntil vidare skal det bli verande eit ope spørsmål om det finst betre grunnlag for å gje politiet mynde til å ransake lokala til visse matvarehandlarar etter ueigna mat enn det var for Edvard III si lov, som påla vertshushaldarar i sjøhamnene under eid å ransake gjestene sine for å hindre utførsel av pengar eller sølvtøy. Vi skal gå ut frå at det ikkje er mindre klokskap i den føresegna i kanalbåtlova (Canal-boat Act) som forbyr ein eigar å gje borna til båtfolket kost gratis, enn det var i Spitalfields-lovene, som fram til 1824, til gagn for handverkarane, forbaud fabrikantane å leggje fabrikkane sine meir enn ti engelske mil frå Royal Exchange.

Vi held altså desse spørsmåla om menneskekjærleg motiv og klok dømmekraft utanfor, idet vi tek begge for gjevne, og skal her utelukkande ha med tvangsnaturen å gjere i dei tiltaka som, til godt eller vondt alt etter som, er sette i verk i periodar med liberalt overtak.

For å halde døma innanfor rimelege rammer, lat oss byrje med 1860, under lord Palmerstons andre regjering. Det året vart avgrensingane i fabrikklova (Factory Act) utvida til blekeri og fargeri; det vart gjeve mynde til å tilsetje analytikarar som skulle lønast av dei lokale skattane; det kom ei lov om tilsyn med gassverk, så vel som om fastsetjing av kvalitet og prisgrenser; det kom den lova som, i tillegg til ytterlegare gruvetilsyn, gjorde det straffbart å tilsetje gutar under tolv år som ikkje kunne lese og skrive; og det kom ytterlegare føresegner om billeg befordring på jernbanane. I 1861 vart tvangsføresegnene i fabrikklova utvida til kniplingsfabrikkar; fattigforstandarane osv. fekk mynde til å tvinge gjennom vaksinasjon; lokale styre vart gjevne fullmakt til å gjere forbetringar på privat eigedom og belaste eigaren; og visse lokalt danna organ fekk mynde til å skattleggje distriktet for drenerings- og vatningsanlegg på landsbygda, og for vassforsyning til buskap. I 1862 vart det vedteke ei lov som avgrensa sysselsetjinga av kvinner og born i friluftsbleiking, og ei lov som gjorde det ulovleg med ei kolgruve med éi enkelt sjakt, eller med sjakter åtskilde med mindre enn ein bestemt avstand. I 1863 kom utvidinga av tvungen vaksinasjon til Skottland, og òg til Irland; det kom fullmakta til visse styre til å ta pengar frå skattytarane for å sysselsetje og løne arbeidslause; det kom fullmakta til bystyresmakter til å overta forsømde parkanlegg og skattleggje innbyggjarane for vedlikehaldet av dei; og det kom bakerireguleringslova (Bakehouses Regulation Act), som, forutan å fastsetje minstealder for tilsette som arbeidde mellom visse klokkeslett, føreskreiv regelmessig kalking, tre strok måling der det vart måla, og vask med varmt vatn og såpe minst éin gong kvart halvår. Av tvangslovgjeving frå 1864 kan nemnast ei utviding av fabrikklova til fleire nye næringar, med forskrifter om reingjering og ventilasjon, og med føresegn om at visse tilsette i fyrstikkfabrikkar ikkje måtte ete måltid i lokala unnateke i trekuttingsromma. Dessutan vart det vedteke feiarlova (Chimney-sweepers Act), lova om ytterlegare regulering av stengjetida til skjenkestadene, lova om tvungen prøving av ankerkjettingar og anker, og lova om smittsame sjukdomar (Contagious Diseases Act), som sistnemnde gav politiet, på bestemte stader, fullmakter som, med omsyn til visse klassar av kvinner, oppheva fleire av dei verna om den individuelle fridomen som var oppretta i tidlegare tider. Året 1865 såg ytterlegare føresegner om mottak og mellombels forsorg for omstreifarar på kostnaden til skattytarane; og endå ei lov om stengjetida til skjenkestadene, med sekstifire endringar. Deretter, under lord John Russells regjering, i 1866, må nemnast ei lov om regulering av fjøs osv. i Skottland, som gav dei lokale styresmaktene fullmakt til å inspisere dei sanitære tilhøva og fastsetje talet på buskap; ei lov som tvinga humledyrkarar til å merkje sekkene sine med dyrkingsår og -stad og den rette vekta, og gav politiet inspeksjonsmynde; ei lov for å lette bygginga av losjihus i Irland, med føresegner om regulering av bebuarane; ei folkehelselov (Public Health Act), som innfører registrering av losjihus og avgrensing av talet på bebuarar, med tilsyn og pålegg om kalking osv.; og ei folkebiblioteklov (Public Libraries Act), som gjev lokale fullmakter som lèt eit fleirtal skattleggje eit mindretal for bøkene sine.

Går vi så over til lovgjevinga under herr Gladstones første regjering, har vi i 1870 opprettinga av statstelegrafen, med det medfølgjande forbodet mot telegrafering gjennom nokon annan instans; vi har inspeksjon, ikkje berre av stiftingsskular, men av registrerte privatskular, og avskjedigering, utan ankehøve, av lærarar og funksjonærar som ikkje er godkjende; vi har ei lov som gjev Styret for offentlege arbeid (Board of Public Works) mynde til å gje erstatning for godseigarars forbetringar; vi har lova som set Undervisningsdepartementet i stand til å opprette skulestyre, kjøpe tomter til skular, opprette gratisskular finansierte av lokale skattar, og som set skulestyra i stand til å betale skulepengane for eit barn, å tvinge foreldre til å sende borna sine, osv., osv.; vi har endå ei fabrikk- og verkstadlov (Factories and Workshops Act), som mellom andre innskrenkingar innfører nokre på sysselsetjinga av kvinner og born i fruktkonserverings- og fiskeforedlingsanlegg. I 1871 møter vi ei endra handelsskipsfartslov (Merchant Shipping Act), som pålegg tenestemennene i Handelsstyret (Board of Trade) å registrere djupgangen til sjøgåande farty som forlèt hamn; det er endå ei fabrikk- og verkstadlov med ytterlegare innskrenkingar; det er ei kramkarlov (Peddlers’ Act), som ilegg straff for omførselshandel utan løyve, og som avgrensar det politidistriktet løyvet gjeld innanfor, og dessutan gjev politiet mynde til å ransake børene til kramkarane; og det er ytterlegare tiltak for å handheve vaksinasjon. Året 1872 hadde, mellom andre lover, éi som gjer det ulovleg å ta imot meir enn eitt barn til pleie mot betaling, med mindre det skjer i eit hus registrert av styresmaktene, som fastset talet på spedborn som kan takast imot; det hadde ei skjenkelov (Licensing Act), som forbaud sal av brennevin til dei under seksten; og det hadde endå ei handelsskipsfartslov, som innførte ei årleg besiktiging av passasjerfarty samt eit forbod mot losar utan sertifikat. Så, i 1875, vart lova om born i jordbruket (Agricultural Children’s Act) vedteken, som gjorde det ulovleg for ein bonde å sysselsetje eit barn som ikkje har prov på grunnleggjande skulegang; og det vart vedteke ei handelsskipsfartslov som krev ein djupgangsskala på kvart farty, krev eksaminering av offiserar, og føreskriv talet på båtar og livredningsmiddel. Vend så blikket mot liberal lovgjeving under den noverande regjeringa. Vi har i 1880 ei lov som forbyr vilkårsbundne forskotstilvisingar som betaling av hyra til sjøfolk; og òg ei lov som føreskriv visse ordningar for sikker frakt av kornlaster. I 1881 kjem lovgjeving for å hindre tråling over skjelbankar og agnbankar, og eit forbod som gjer det umogleg å kjøpe eit glas øl på sundag i Wales. I 1882 vart kornhandlarar pålagde, under ei bot på tjue pund, å levere ei vekentleg oppgåve over forretningane sine til offentleggjering; kommunale organ fekk høve til å skrive ut skatt til elektrisk lys; ytterlegare utlikningar på skattytarane vart tillatne for å skaffe lettare tilgjengelege bade- og vaskehus; og lokale styresmakter fekk mynde til å gje forskrifter for å sikre sømeleg losji for personar som arbeider med humleplukking eller plukking av frukt og grønsaker. Så, endeleg, kan det av slik lovgjeving i den siste sesjonen nemnast lova om billege tog (Cheap Trains Act), som, dels ved å skattleggje nasjonen med £400 000 i året (i form av fråfallen passasjeravgift), og dels på kostnaden til jernbaneeigarane, gjer reiser endå billegare for arbeidarar: Handelsstyret får, gjennom jernbanekommissærane, mynde til å sikre tilstrekkeleg god og hyppig befordring. Vidare er det lova som, under ei bot på ti pund for ulydnad, forbyr utbetaling av løn til arbeidarar på eller i skjenkestader; det er endå ei fabrikk- og verkstadlov, som påbyr inspeksjon av blykvittfabrikkar og bakeri, regulerer arbeidstida i begge, og i detalj føreskriv visse bygningsmessige innretningar for dei sistnemnde, som skal haldast i ein stand inspektørane finn tilfredsstillande.

Men vi er langt frå å danne oss ei fullgod førestilling om vi berre ser på den tvangslovgjevinga som faktisk er innført i dei seinare åra. Vi må òg sjå på den som det blir teke til orde for, og som trugar med å bli langt meir omfattande i rekkjevidd og strengare i karakter. Vi har nyleg hatt ein statsråd, ein av dei mest framskridne såkalla liberale, som avfeiar planane til den førre regjeringa for å forbetre arbeidarbustader som berre «flikking», og som tek til orde for at det skal utøvast verknadsfull tvang over eigarar av små hus, over grunneigarar og over skattytarane. Her er ein annan statsråd som, i ein tale til veljarane sine, snakkar nedlatande om det filantropiske selskap og religiøse organ gjer for å hjelpe dei fattige, og (tilsynelatande utan tanke på fattiglova) seier at «heile folket i dette landet burde sjå på dette arbeidet som sitt eige arbeid»; det vil seie, det krevst eit eller anna altomfattande regjeringstiltak. Her er vidare ein radikal medlem av parlamentet, som leier ei stor og mektig samanslutning som siktar mot, med stadig større utsikter til å lukkast for kvart år, å påtvinge edruskap ved å gje lokale fleirtal makt til å hindre fri utveksling av visse varer. Det er òg eit stigande krav om at undervisninga skal gjerast gratis for alle: betaling av skulepengar byrjar å bli fordømd som ein urett – staten må bere heile børa. Dessutan føreslår mange at staten, som blir rekna som ein utvilsamt kompetent domar over kva som utgjer god utdanning for dei fattige, òg skal ta på seg å føreskrive god utdanning for middelklassane – skal prege òg borna til desse etter eit statleg mønster, som dei ikkje tvilar meir på kor framifrå er, enn kinesarane gjorde då dei fastsette sitt. Så er det «forskingsfinansieringa», som i det siste er blitt energisk påskunda. Allereie gjev regjeringa kvart år eit beløp på mange tusen pund til dette føremålet, som blir fordelt gjennom Royal Society; og i fråvær av nokon som har særleg interesse av å gjere motstand, kan presset frå dei interesserte, støtta av dei som dei lett overtalar, etter kvart opprette det løna «presteskapet til vitskapen» som sir David Brewster for lenge sidan tok til orde for. Nok ein gong blir det fremja tilforlatelege framlegg om at det skal organiserast eit system med tvungen forsikring, der menneska i dei tidlege leveåra sine skal tvingast til å syte for den tida då dei blir arbeidsuføre.

Heller ikkje oppramsinga av desse ytterlegare tvangstiltaka, som trugar oss nært føreståande eller i det fjerne, fullfører rekneskapen. Hittil er det berre gjort flyktige hentydingar til den medfølgjande tvangen som tek form av auka skattlegging, allmenn og lokal. Dels for å dekkje kostnadene ved å gjennomføre desse stadig fleire tvangstiltaka, som kvart krev ein ytterlegare stab av tenestemenn, og dels for å møte utgiftene til nye offentlege institusjonar, slik som kommunale skular, gratis bibliotek, offentlege museum, bade- og vaskehus, friluftsområde osv., blir dei lokale skattane auka år etter år, slik den allmenne skattlegginga blir auka gjennom løyvingar til vitskaps- og kunstavdelingane osv. Kvar einaste av desse inneber ytterlegare tvang – innskrenkar den frie handlinga til borgaren endå meir. For den underforståtte tiltalen som følgjer med kvar ny utlikning, er: «Hittil har du vore fri til å bruke denne delen av inntekta di på kva måte du ville; heretter skal du ikkje bruke han slik, men vi skal bruke han til det ålmenne beste.» Slik blir borgaren, anten direkte eller indirekte, og i dei fleste tilfelle begge delar på éin gong, ved kvart nytt steg i veksten til denne tvangslovgjevinga, på den eine eller andre måten fråteken ein fridom han tidlegare hadde.

Slik er altså gjerningane til det partiet som gjer krav på namnet liberalt, og som kallar seg liberalt fordi det er talsmann for utvida fridom.

Eg tvilar ikkje på at mang ein såkalla liberal vil ha lese det føregåande avsnittet med utolmod, sidan han ønskjer å peike på ei enorm forgløyming som han meiner øydelegg gyldigheita til argumentet. «Du gløymer», vil han seie, «den grunnleggjande skilnaden mellom den makta som i fortida innførte dei innskrenkingane liberalismen avskaffa, og den makta som i notida innfører dei innskrenkingane du kallar antiliberale. Du gløymer at den eine var ei uansvarleg makt, medan den andre er ei ansvarleg makt. Du gløymer at om folk på ulike vis blir regulerte gjennom den nyare lovgjevinga til dei liberale, så er det organet som regulerer dei, deira eige verk, og det har fullmakta deira til handlingane sine.»

Svaret mitt er at eg ikkje har gløymt denne skilnaden, men er budd på å hevde at skilnaden i stor grad er uvedkomande for saka.

For det første er det eigentlege spørsmålet om det blir gripe meir inn i livet til borgarane enn før; ikkje arten av den instansen som grip inn i det. Ta eit enklare tilfelle. Ein medlem av ei fagforeining har saman med andre oppretta ein organisasjon av reint representativ karakter. Gjennom han blir han tvinga til å gå ut i streik dersom eit fleirtal avgjer det; han blir forboden å ta imot arbeid unnateke på dei vilkåra dei dikterer; han blir hindra i å dra nytte av den overlegne dugleiken eller energien sin i den grad han kunne ha gjort det om det ikkje var for forbodet deira. Og han kan ikkje vere ulydig utan å gje avkall på dei pengemessige fordelane ved organisasjonen som han har betalt kontingent for, og utan å dra på seg forfølginga, og kanskje valden, frå kameratane sine. Er han noko mindre tvinga fordi det organet som tvingar han, er eitt som han hadde like stor røyst som dei andre i å danne?

For det andre, dersom det blir innvendt at analogien er mangelfull, sidan det styrande organet til ein nasjon, som alle må underkaste seg, under trugsmål om samfunnsmessig oppløysing, i eigenskap av vernar av livet og interessene til nasjonen, har ein langt høgare autoritet over borgarane enn styret i nokon privat organisasjon kan ha over medlemmene sine; då er svaret at, sjølv om ein vedgår skilnaden, held svaret som er gjeve, fram med å vere gyldig. Dersom menneske bruker fridomen sin på ein slik måte at dei gjev avkall på fridomen sin, er dei deretter noko mindre slavar? Dersom eit folk ved eit plebiscitt vel ein mann til despot over seg, held dei fram med å vere frie fordi despotiet var deira eige verk? Skal tvangsedikta han gjev ut, reknast som legitime fordi dei i siste instans er resultatet av deira eigne røyster? Like gjerne kunne ein hevde at den ville som bryt eit spyd i nærværet til ein annan for slik å bli trælen hans, framleis held på fridomen sin fordi han fritt valde herren sin.

Endeleg, dersom nokon – ikkje utan teikn til irritasjon, kan eg tenkje meg – protesterer mot dette resonnementet og seier at det ikkje er nokon sann parallell mellom forholdet folket har til regjeringa der ein uansvarleg einehersker er vald for alltid, og forholdet der eit ansvarleg representativt organ blir halde oppe og frå tid til anna attvalt, då kjem det endelege svaret – eit aldeles kjettersk svar – som dei fleste vil bli sterkt forbausa over. Dette svaret er at desse talrike innskrenkande lovene ikkje kan forsvarast med den grunngjevinga at dei kjem frå eit folkevalt organ; for autoriteten til eit folkevalt organ skal ikkje meir reknast som ein uavgrensa autoritet enn autoriteten til ein monark; og slik den sanne liberalismen i fortida bestreid føresetnaden om den uavgrensa autoriteten til ein monark, slik vil den sanne liberalismen i notida bestride føresetnaden om uavgrensa parlamentarisk autoritet. Men meir om dette sidan. Her antydar eg det berre som eit endeleg svar.

I mellomtida er det nok å peike på at inntil nyleg viste den sanne liberalismen, nett som i gamle dagar, gjennom handlingane sine at han rørte seg mot teorien om ein avgrensa parlamentarisk autoritet. Alle desse avskaffingane av innskrenkingane på religiøs tru og religiøse skikkar, på handel og samferdsel, på faglege samanslutningar og reisene til handverkarar, på offentleggjering av meiningar, teologiske eller politiske, osv., osv., var stillteiande anerkjenningar av at avgrensing var på sin plass. På same måten som den endelege oppgjevinga av luksuslover, av lover som forbaud den eine eller andre slags fornøying, av lover som dikterte driftsmåtar i jordbruket, og mange andre av liknande innblandande natur, som fann stad i tidlegare tider, var ei underforstått vedgåing av at staten ikkje burde blande seg inn i slike saker; slik var dei fjerningane av hindringar for individuell verksemd av det eine eller andre slaget, som liberalismen til den førre generasjonen gjennomførte, praktiske vedkjenningar av at òg i desse retningane burde området for handlinga til regjeringa snevrast inn. Og denne anerkjenninga av at det var rett å snevre inn handlinga til regjeringa, var ei førebuing til å snevre henne inn i teorien. Ei av dei mest velkjende politiske sanningane er at sedvane i løpet av samfunnsutviklinga går føre lov, og at sedvanen, når han er blitt godt innarbeidd, blir lov ved å få autoritativ anerkjenning og bestemt form. Openbert var altså liberalismen i fortida, gjennom praksisen sin med avgrensing, i ferd med å bu vegen for prinsippet om avgrensing.

Men når eg vender tilbake frå desse meir allmenne vurderingane til det særskilde spørsmålet, understrekar eg svaret om at den fridomen ein borgar nyt, skal målast, ikkje etter arten av det regjeringsmaskineriet han lever under, anten det er representativt eller av annan art, men etter talet på og graden av dei innskrenkingane det pålegg han; og at, anten dette maskineriet er noko han har vore med på å lage eller ikkje, er handlingane til det ikkje av det slaget som sømer seg for liberalismen dersom dei aukar slike innskrenkingar ut over dei som er naudsynte for å hindre han i direkte eller indirekte å forgripe seg på medmenneska sine – naudsynte, det vil seie, for å halde oppe fridomane til medmenneska mot overgrepa hans på dei; innskrenkingar som difor skal karakteriserast som negativt tvingande, ikkje positivt tvingande.

Eg tvilar likevel ikkje på at den liberale, og endå meir underarten radikalaren, som meir enn nokon annan i desse siste tider synest å vere av den oppfatninga at så lenge han har eit godt mål for auge, er han rettkomen til å utøve all den tvangen over menneske han maktar, vil halde fram med å protestere. Då han veit at målet hans er eit eller anna gode for folket, som skal oppnåast på ein eller annan måte, og trur at toryen derimot blir driven av klasseinteresse og ønsket om å halde oppe klassemakt, vil han rekne det som handgripeleg absurd å gruppere han som ein av same slekt – vil forakte, som reint ordkløyveri, det resonnementet som blir brukt for å prove dette.

Kanskje vil ein analogi hjelpe han til å sjå gyldigheita av det. Dersom han, langt borte i det fjerne Austen, der personleg styre er den einaste kjende styreforma, høyrde innbyggjarane fortelje om ein kamp der dei hadde avsett ein grusam og vondskapsfull despot og sett i hans stad ein som gjennom handlingane sine viste ønsket sitt om velferda deira – dersom han, etter å ha lytta til sjølvgratulasjonane deira, fortalde dei at dei ikkje vesentleg hadde endra naturen til styret sitt, ville han forbause dei sterkt; og truleg ville han ha vanskeleg for å få dei til å forstå at det å erstatte ein vondsinna despot med ein velviljug despot framleis lét styret vere eit despoti. Slik er det òg med toryismen rett forstått. Sidan han står for tvang frå staten i motsetnad til fridomen til individet, held toryismen fram med å vere toryisme, anten han utvidar denne tvangen av egoistiske eller uegoistiske grunnar. Like sikkert som despoten held fram med å vere ein despot, anten motiva hans er gode eller dårlege, like sikkert held toryen fram med å vere ein tory, anten han har egoistiske eller altruistiske motiv for å bruke statsmakta til å innskrenke den individuelle fridomen ut over den graden som krevst for å halde oppe fridomane til andre individ. Den altruistiske toryen så vel som den egoistiske toryen høyrer til slekta tory, sjølv om han utgjer ein ny art av slekta. Og begge står i tydeleg kontrast til den liberale slik han vart definert i dei dagane då dei liberale med rette vart kalla så, og då definisjonen var «ein som tek til orde for større fridom frå innskrenking, især i politiske institusjonar».

Slik er altså det paradokset eg byrja med, rettferdiggjort. Som vi har sett, oppstod toryismen og liberalismen opphavleg den eine frå den militante og den andre frå den industrielle samfunnstypen. Den eine stod for statusregimet og den andre for kontraktregimet – den eine for det systemet av tvunge samvirke som følgjer med den rettslege ulikskapen mellom klassane, og den andre for det friviljuge samvirket som følgjer med den rettslege likskapen deira; og heva over all tvil var dei tidlege handlingane til dei to partia høvesvis for å halde oppe dei innretningane som verkar dette tvungne samvirket, og for å minske dei. Openbert er følgja at, for så vidt som han har utvida tvangssystemet, er det som no blir kalla liberalisme, ei ny form for toryisme.

Kor sant dette er, skal vi sjå endå tydelegare når vi ser på kjensgjerningane frå den andre sida, noko vi snart skal gjere.