Klassikarar

Liberalismen oppstod som kampen mot tvang, toryismen som forsvaret for han. Spencer går gjennom lovgjevinga etter 1860 og viser at dei liberale, utan å merke det, har teke over prinsippet til motparten: dei måler ikkje lenger fridom i kva borgaren slepp, men i kva staten gjer for han.

Kvart statleg tiltak skaper behovet for det neste, og kvar generasjon arvar inngrepa til førre generasjon som noko sjølvsagt. Spencer følgjer denne logikken frå fattiglova til dei sosialistiske programma i si eiga samtid, og spør kva som skil ein arbeidar som må gje staten alt han tener utover det naudsynte, frå ein slave.

Ingen får selje medisin utan å ha lært korleis kroppen verkar; men kven som helst får vedta lover for samfunnet utan å ha studert det. Spencer går gjennom hundreår med lovgjeving som oppnådde det motsette av føremålet, og krev at lovgjevaren blir halden ansvarleg for skaden av uvita si som kvar annan fagmann.

Overtrua i fortida var den guddommelege retten til kongane; den i notida er den til parlamenta. Spencer tek for seg førestillinga om at eit fleirtal kan gje seg sjølv uavgrensa makt, viser at samfunnskontrakten aldri har forklart henne, og set opp sitt eige mål for kva ei regjering rettmessig kan gjere: å sikre borgarane lik fridom, og ikkje meir.

Mill stiller spørsmålet boka skal svare på: kvar går grensa for den makta samfunnet rettmessig kan utøve over individet? Han viser korleis faren har flytta seg frå tyranniet til kongen til tyranniet til fleirtalet, og formulerer det eine enkle prinsippet sitt: tvang er berre rettkomen for å hindre skade på andre.

Å bringe ei meining til togn er eit ran mot menneskeslekta, anten meininga er sann, falsk eller noko midt imellom. Mill går gjennom alle tre tilfella, frå Sokrates og Kristus til blasfemisakene i si eiga tid, og viser at jamvel ei sann lære døyr som levande overtyding når ho ikkje lenger må forsvarast.

Eit menneske som lèt verda velje livsplanen for seg, treng inga anna evne enn evna til apa til å etterlikne. Mill forsvarer eksentrisiteten, geniet og retten til eigne forsøk i livet mot despotiet til sedvanen, og åtvarar mot eit Europa som er i ferd med å bli like einsarta som Kina.

Kor mykje av livet til eit menneske høyrer individet til, og kor mykje samfunnet? Mill skil mellom det som berre vedkjem ein sjølv og det som skader andre, og prøver skiljet mot fråhaldsrørsla, sabbatslovene, mormonarane og forbodet mot svinekjøt: alle tilfelle der eit fleirtal vil tvinge andre til å leve som det sjølv.

Dei to grunnsetningane brukte på praksis: handel, sal av gift, fyll, spel, ekteskap, foreldremakt og skuleplikt. Mill avsluttar med åtvaringa mot staten som syg all dugleik inn i sitt eige byråkrati: ein stat som gjer menneska små for at dei skal bli føyelege reiskapar, vil oppdage at med små menneske kan ingenting stort gjerast.

Marx’ system i kortform: berre arbeid skaper verdi, og merverdien er det ubetalte arbeidet til arbeidarane. Böhm-Bawerk gjev att læra slik Marx sjølv la henne fram i første bind.

røyndomen viser lik profitt på lik kapital, ikkje på lik arbeid. Korleis går det saman med verdilova? Svaret til Marx i tredje bind: varene blir ikkje selde til verdien sin, men til produksjonsprisar.

Hovudkapitlet til Böhm-Bawerk: første og tredje bind av Marx motseier kvarandre, og forsvararane til Marx (Engels, Conrad Schmidt, Sombart) løyser det ikkje. Han går gjennom fire argument, eit etter eit.

Kvar går tankekjeda i stykke? Böhm-Bawerk peikar på sjølve utgangspunktet: beviset til Marx for at arbeid åleine er det felles i byttet, kviler på ei utelukking av alt som ikkje passar.

Sombart forsvarte Marx ved å seie at verdien er ei tanke-storleik, ikkje ei empirisk. Böhm-Bawerk viser at forsvaret gjev bort alt Marx ville bevise.

Böhm-Bawerk opnar med kvifor Marx er ein lukkeleg forfattar: eit vanskeleg verk som likevel vart ein apostel for massane. Han forklarer kvifor tredje bind av Das Kapital (1894) gjer det mogleg å gjere opp rekneskapen over heile systemet.

Kva er staten? Oppenheimer går gjennom dei gamle teoriane (kontrakt, rett, organisme) og stiller dei opp mot si eiga: staten som er skapt av erobring.

Skiljet mellom det økonomiske og det politiske middel: arbeid mot ran. Oppenheimer følgjer jegerar, hakkebønder, hyrdar og vikingar fram til augneblinken ein erobrar slår seg ned og blir herre.

Forma på herredømmet, korleis erobrarar og undersåttar veks saman, og korleis klassane oppstår.

Handel, hamner og sjørøveri som ein annan veg til staten: korleis Athen og Roma fekk klassar, slaveri og rikdom utan å erobre landjorda.

Frå storgods og livøyging til lenssystem og ridderstand: korleis det primitive herredømet blir eit fullt utvikla føydalsamfunn.

Byane, pengeøkonomien og frigjeringa av bøndene: korleis stendene og seinare forfatningane veks fram.

Slutvurderinga til Oppenheimer: kva retning utviklinga til staten peikar, og kva som skjer når det politiske middel til slutt møter grensene sine.