Utopisten

— Om eg var Hans Majestets minister!…

— Nå vel, kva ville De gjere?

— Eg ville byrje med… med…, sanneleg, med å vere svært forlegen. For når alt kjem til alt, ville eg berre vere minister fordi eg hadde fleirtalet; eg ville berre ha fleirtalet fordi eg hadde skaffa meg det; eg ville berre ha skaffa meg det, ærleg i det minste, ved å styre etter ideane til fleirtalet… Altså, om eg tok på meg å få mine eigne til å sigre ved å gå imot dei, ville eg ikkje lenger ha fleirtalet, og hadde eg ikkje fleirtalet, ville eg ikkje vere Hans Majestets minister.

— Eg føreset at De er det, og at fleirtalet følgjeleg ikkje er noko hinder for Dykk; kva ville De gjere?

— Eg ville undersøkje på kva side det rettferdige er.

— Og deretter?

— Eg ville undersøkje på kva side det nyttige er.

— Og så?

— Eg ville undersøkje om dei stemmer overeins eller slåst med kvarandre.

— Og om De fann at dei ikkje stemmer overeins?

— Eg ville seie til kong Philippe: Ta porteføljen Dykkar tilbake. Rimet er ikkje rikt, og stilen er gammal; men ser De ikkje at det er langt meir verdt enn desse transaksjonane som den sunne fornufta murrar mot, og at ærlegdomen der talar heilt rein?

— Men om De innser at det rettferdige og det nyttige er eitt og det same?

— Då går eg rett fram.

— Framifrå. Men for å verkeleggjere nytten gjennom rettferda trengst det ein tredje ting.

— Kva for ein?

— Høvet.

— Det har De innrømt meg.

— Når?

— Nettopp.

— Korleis?

— Ved å gje meg fleirtalet.

— Eg syntest òg at innrømminga var svært dristig, for når alt kjem til alt inneber ho at fleirtalet ser klart kva som er rettferdig, ser klart kva som er nyttig, og ser klart at dei er i fullkomen harmoni.

— Og om det såg alt dette klart, ville det gode så å seie gjere seg sjølv.

— Der er det De stadig fører meg: til ikkje å sjå nokon reform som mogleg utan gjennom framgangen i den allmenne fornufta.

— Liksom til å sjå kvar reform som ufeilbar gjennom denne framgangen.

— Storarta. Men denne føregåande framgangen tek sjølv litt tid. Lat oss gå ut frå at han er fullført. Kva ville De gjere? for eg har hastverk med å sjå Dykk i arbeid, i utføringa, i praksis.

— Først ville eg setje ned brevportoen til 10 centimar.

— Eg hadde høyrt Dykk snakke om 5 centimar.

— Ja; men sidan eg har andre reformer for auge, må eg gå fram med varsemd for å unngå underskot.

— Død og pine! for ei varsemd! Der er De alt i underskot med 30 millionar.

— Deretter ville eg setje ned saltskatten til 10 franc.

— Godt! der er De i underskot med 30 millionar til. De har utan tvil funne opp ein ny skatt?

— Himmelen bevare meg! Dessutan smigrar eg meg ikkje med å ha eit så oppfinnsamt hovud.

— Det må De då likevel… å! no har eg det. Kvar hadde eg hovudet? De vil ganske enkelt redusere utgiftene. Det tenkte eg ikkje på.

— De er ikkje den einaste. — Dit kjem eg, men for augneblinken er det ikkje det eg reknar med.

— Jaså! De reduserer inntektene utan å redusere utgiftene, og De unngår underskot?

— Ja, ved samstundes å redusere andre skattar.

(Her set samtalepartnaren høgre peikefinger mot issen og ristar på hovudet, noko som kan omsetjast slik: han snakkar over seg.)

— Min sann! framgangsmåten er sinnrik. Eg betaler 100 franc til statskassa, De lettar meg for 5 franc på saltet, 5 franc på posten; og for at statskassa ikkje skal få mindre enn 100 franc, lettar De meg for 10 franc på ein eller annan annan skatt?

— Gje meg handa; De har forstått meg.

— Pokker om det er sant! Eg er ikkje eingong sikker på at eg har høyrt Dykk.

— Eg gjentek at eg veg opp éin skattelette med ein annan.

— For pokker! eg har nokre minutt å kaste bort: like godt at eg høyrer Dykk utvikle dette paradokset.

— Her er heile mysteriet: eg kjenner ein skatt som kostar Dykk 20 franc, og som det ikkje kjem ein skilling av inn i statskassa; eg ettergjev Dykk halvparten og lèt den andre halvparten ta vegen til bygningen i rue de Rivoli.

— Verkeleg! De er ein finansmann utan like. Det er berre éin vanske. På kva måte, om eg tør spørje, betaler eg ein skatt som ikkje går til statskassa?

— Kor mykje kostar denne frakken Dykk?

— 100 franc.

— Og om De hadde late kledet kome frå Verviers, kor mykje ville han koste Dykk?

— 80 franc.

— Kvifor har De då ikkje tinga det frå Verviers?

— Fordi det er forbode.

— Og kvifor er det forbode?

— For at frakken skal kome på 100 franc for meg i staden for 80.

— Dette forbodet kostar Dykk altså 20 franc?

— Utan tvil.

— Og kvar blir dei av, desse 20 francane?

— Og kvar skulle dei bli av? Hos kledefabrikanten.

— Nå vel! gje meg 10 franc til statskassa, så skal eg få forbodet oppheva, og De vinn enda 10 franc.

— Å! å! eg byrjar å sjå klart. Her er rekneskapen til statskassa: ho taper 5 franc på posten, 5 på saltet, og vinn 10 franc på kledet. Altså går det opp i opp.

— Og her er Dykkar eigen rekneskap: De vinn 5 franc på saltet, 5 franc på posten og 10 franc på kledet.

— I alt 20 franc. Denne planen smiler til meg. Men kva blir det av den stakkars kledefabrikanten?

— Å! han har eg tenkt på. Eg syter for kompensasjonar til han, alltid ved hjelp av skattelettar som gagnar statskassa; og det eg har gjort for Dykk når det gjeld kledet, gjer eg for han når det gjeld ulla, steinkolet, maskinane osb.; slik at han kan setje ned prisen sin utan å tape.

— Men er De sikker på at det vil gå opp i opp?

— Det vil helle over til hans fordel. Dei 20 francane eg lèt Dykk vinne på kledet, vil auke med dei eg i tillegg sparer Dykk for på kornet, kjøtet, brenselet osb. Det vil kome høgt opp; og ei tilsvarande innsparing vil kvar og ein av Dykkar trettifem millionar medborgarar oppnå. Det er nok til å tømme Verviers for klede, og Elbeuf med. Nasjonen vil bli betre kledd, det er alt.

— Eg skal tenkje over det; for alt dette surrar litt rundt i hovudet mitt.

— Når alt kjem til alt, er det vesentlege med klede å vere kledd. Lemene Dykkar er Dykkar eigedom, ikkje fabrikanten sin. Å verne dei mot å hutre er Dykkar sak, ikkje hans! Om lova tek parti for han mot Dykk, er lova urettferdig, og De har gjeve meg lov til å resonnere ut frå den føresetnaden at det som er urettferdig, er skadeleg.

— Kanskje har eg gått for langt; men hald fram med framstillinga av finansplanen Dykkar.

— Eg vil altså lage ei tollov.

— I to folioband?

— Nei, i to paragrafar.

— Då vil ein i alle fall ikkje lenger seie at det berømte grunnprinsippet: «Ingen skal reknast for å vere uvitande om lova», er ein fiksjon. Lat oss så sjå tolltariffen Dykkar.

— Her er han:

§ 1. Kvar innførd vare skal betale ei avgift på 5 prosent av verdien.

— Sjølv råvarene?

— Med mindre dei ikkje har nokon verdi.

— Men det har dei alle, lite eller mykje.

— I så fall skal dei betale lite eller mykje.

— Korleis vil De at fabrikkane våre skal kjempe mot dei utanlandske fabrikkane, som har råvarene tollfritt?

— Utgiftene til staten er gjevne; om vi stengjer denne inntektskjelda, må vi opne ei anna: det vil ikkje minske den relative underlegenheita til fabrikkane våre, og det blir enda ein administrasjon å opprette og betale.

— Det er sant; eg resonnerte som om det dreidde seg om å oppheve skatten og ikkje om å flytte han. Eg skal tenkje over det. Lat oss sjå Dykkar andre paragraf?…

— § 2. Kvar utførd vare skal betale ei avgift på 5 prosent av verdien.

— Miskunn! herr utopist. De kjem til å bli steina, og om naudsynt kastar eg den første steinen.

— Vi har gått ut frå at fleirtalet er opplyst.

— Opplyst! vil De påstå at ein utførselstoll ikkje er tyngjande?

— Kvar skatt er tyngjande, men denne mindre enn nokon annan.

— Karnevalet rettferdiggjer mange eksentrisitetar. Unn Dykk gleda av å gjere dette nye paradokset forlokkande, om det er mogleg.

— Kor mykje har De betalt for denne vinen?

— Éin franc literen.

— Kor mykje ville De ha betalt for han utanfor bommen?

— Femti centimar.

— Kvifor denne skilnaden?

— Spør bytollen, som har teke ti sous på han.

— Og kven har innført bytollen?

— Paris kommune, for å brusteinleggje og lyse opp gatene.

— Det er altså ein innførselstoll. Men om det var nabokommunane som hadde oppretta bytollen til eigen fordel, kva ville då skje?

— Eg ville ikkje betale mindre enn 1 franc for vinen min til 50 centimar, og dei andre 50 centimane ville brusteinleggje og lyse opp Montmartre og Batignolles.

— Slik at det når alt kjem til alt er forbrukaren som betaler avgifta?

— Det er heva over tvil.

— Altså, ved å leggje ein toll på utførselen får De utlendingen til å medverke til utgiftene Dykkar.

— Eg tek Dykk i ein feil, dette er ikkje lenger rettferd.

— Kvifor ikkje? For at eit produkt skal bli til, må det i landet finnast opplæring, tryggleik, vegar, ting som kostar. Kvifor skulle ikkje utlendingen bere dei byrdene dette produktet fører med seg, han som når alt kjem til alt skal forbruke det?

— Det strir mot vedtekne oppfatningar.

— Ikkje det minste. Den siste kjøparen skal dekkje alle produksjonskostnadene, direkte eller indirekte.

— De kan seie kva De vil, det spring i auga at eit slikt tiltak ville lamme handelen og stengje avsetningshøve for oss.

— Det er ein illusjon. Om De betalte denne skatten i tillegg til alle dei andre, hadde De rett. Men om dei 100 millionane som blir kravde inn på denne måten, lettar andre skattar tilsvarande, viser De Dykk att på marknadene utanlands med alle Dykkar fordelar, og til og med med fleire fordelar, om denne skatten har valda mindre bry og utgifter.

— Eg skal tenkje over det. — Så, der er saltet, posten og tollen ordna. Er alt slutt der?

— Eg har så vidt byrja.

— Eg bed Dykk, innvi meg i dei andre utopiane Dykkar.

— Eg hadde tapt 60 millionar på saltet og posten. Tollen lèt meg finne dei att; men han gjev meg noko meir dyrebart.

— Og kva då, om eg tør spørje?

— Internasjonale samband grunnlagde på rettferd, og eit sannsyn for fred som er lik ei visse. Eg avskjedar hæren.

— Heile hæren?

— Unnateke spesialvåpna, som skal rekrutterast frivillig som alle andre yrke. Som De ser, er konskripsjonen avskaffa.

— Min herre, ein må seie rekrutteringa.

— Å! det gløymde eg. Eg beundrar kor lett det er, i visse land, å gjere dei mest upopulære ting evige ved å gje dei eit anna namn.

— Det er som dei sameinte avgiftene, som er blitt til indirekte skattar.

— Og gendarmane, som har teke namnet kommunalgardistar.

— Kort sagt, De avvæpnar landet i tillit til ein utopi.

— Eg sa at eg løyste opp hæren, ikkje at eg avvæpna landet. Eg aktar tvert imot å gje det ei uovervinneleg kraft.

— Korleis får De orden på denne haugen av sjølvmotseiingar?

— Eg kallar alle borgarar til teneste.

— Det var sanneleg umaken verdt å frita nokre få for så å kalle inn alle saman.

— De har ikkje gjort meg til minister for å la tinga vere som dei er. Difor vil eg, når eg kjem til makta, seie som Richelieu: «Maksimane til staten er endra.» Og den første maksimen min, den som skal tene som grunnlag for administrasjonen min, er denne: Kvar borgar skal kunne to ting: syte for sitt eige livsopphald og forsvare landet sitt.

— Det ser ut for meg, ved første augnekast, som om det ligg ein gneiste av sunn fornuft under dette.

— Følgjeleg grunnlegg eg det nasjonale forsvaret på ei lov i to paragrafar:

§ 1. Kvar våpenfør borgar, utan unntak, skal stå under fanene i fire år, frå 21 til 25 år, for å få militær opplæring der.

— Det var ei fin innsparing! De avskjedar 400 000 soldatar og lagar 10 millionar av dei.

— Vent på den andre paragrafen min.

§ 2. Med mindre han ved 21 år prover at han kan troppseksersisen fullkome.

— Eg hadde ikkje venta denne avslutninga. Det er sikkert at for å unngå fire års teneste ville det bli ein frykteleg kappestrid blant ungdomen vår om å lære høgre om og lading i tolv tempo. Ideen er underleg.

— Han er betre enn det. For når alt kjem til alt, utan å kaste sorg inn i familiane og utan å krenkje likskapen, sikrar han ikkje landet, på ein enkel og lite kostbar måte, 10 millionar forsvararar som er i stand til å trasse koalisjonen av alle dei ståande hærane i verda?

— Sanneleg, om eg ikkje var på vakt, ville eg ende med å interessere meg for fantasiane Dykkar.

Utopisten, som blir ivrig: Himmelen vere lova, der er budsjettet mitt letta for 200 millionar! Eg avskaffar bytollen, eg støyper om dei indirekte skattane, eg…

— Hei! herr utopist!

Utopisten, som blir stadig ivrigare: Eg proklamerer religionsfridom, undervisningsfridom. Nye ressursar. Eg kjøper jernbanane, eg betaler tilbake gjelda, eg svelter ut børsspekulasjonen.

— Herr utopist!

— Fridd frå altfor mange gjeremål samlar eg alle kreftene til regjeringa om å slå ned svindel, gje alle rask og god rettferd, eg…

— Herr utopist, De tek på Dykk for mange ting, nasjonen vil ikkje følgje Dykk!

— De har gjeve meg fleirtalet.

— Eg tek det tilbake.

— Så gjerne! då er eg ikkje lenger minister, og planane mine blir verande det dei er: utopiar.