Tjuveri med premie

Folk finn den vesle boka mi om sofismane for teoretisk, vitskapleg, metafysisk. La gå. La oss prøve den trivielle, banale og om naudsynt brutale sjangeren. Overtydd om at publikum blir lurt når det gjeld vernet, har eg villa bevise det for publikum. Publikum vil heller at ein ropar det ut. Så la oss brøle:

Midas, kong Midas har eseløyre!

Eit utbrot av ærlegdom verkar ofte betre enn dei høflegaste omsvøp. De hugsar Oronte, og det strevet misantropen har, så misantrop han enn er, med å overtyde han om dårskapen hans.

Alceste: Ein utset seg for å spele ei dårleg rolle.
Oronte: Vil De dermed seie meg at eg gjer gale i å ville …
Alceste: Det seier eg ikkje. Men …
Oronte: Skriv eg dårleg?
Alceste: Det seier eg ikkje. Men når alt kjem til alt …
Oronte: Men kan eg ikkje få vite kva det er i sonetten min som …?
Alceste: Ærleg tala: han er god å stue bort i eit kott.

Ærleg tala, gode publikum: du blir bestolen. Det er rått, men det er klart.

Orda tjuveri, stele, tjuv vil verke smaklause på mange. Eg vil spørje dei som Harpagon spør Élise: Er det ordet eller saka som skremmer dykk?

«Kvar den som svikefullt har teke ein ting som ikkje høyrer han til, er skuldig i tjuveri.» (Straffelova, art. 379.)

Å stele: Å ta i smug eller med makt. (Dictionnaire de l’Académie.)

Tjuv: Den som krev meir enn han har krav på. (Same stad.)

No, monopolisten som i kraft av ei lov han sjølv har laga, tvingar meg til å betale han 20 fr. for det eg kan få annanstads for 15: tek han ikkje svikefullt frå meg 5 fr. som høyrer meg til?

Tek han ikkje i smug eller med makt?

Krev han ikkje meir enn han har krav på?

Han tek frå, han tek, han krev, vil ein seie; men slett ikkje i smug eller med makt, som er det som ville kjenneteikne tjuveriet.

Når skattesetelen vår blir belasta med dei 5 fr. til premien, som monopolisten tek frå oss, tek eller krev, kva er vel meir i smug enn det, sidan så få av oss anar det? Og for dei som ikkje lèt seg lure, kva er vel meir tvunge, sidan utpantaren står for døra vår ved første nei?

Elles kan monopolistane ta det med ro. Tjuveria med premie eller med toll, sjølv om dei krenkjer rettferda like mykje som tjuveri på amerikansk vis, bryt ikkje lova; dei blir tvert imot gjorde i kraft av lova; dei er berre desto verre av den grunn, men dei har ingenting å gjere med politiretten.

Dessutan er vi alle, med eller mot vår vilje, både tjuvar og bestolne i denne saka. Forfattaren av dette bandet kan gjerne rope ta tjuven når han kjøper; ein kan rope det etter han når han sel; skil han seg frå mange av landsmennene sine, er det berre i dette: han veit at han taper meir i spelet enn han vinn, og dei veit det ikkje; visste dei det, ville spelet snart ta slutt.

Eg roser meg elles ikkje av å vere den første som har gjeve saka det rette namnet hennar tilbake. Det er no meir enn seksti år sidan Smith sa:

«Når næringsdrivande kjem saman, kan ein vente at det blir spunne ei samansverjing mot lommene til publikum.» Er det noko å undre seg over, sidan publikum ikkje bryr seg det minste om det?

No vel, ei forsamling av næringsdrivande rådslår offisielt under namnet Generalråda. Kva går føre seg der, og kva vedtek ein?

Her er, sterkt forkorta, protokollen frå eit møte.

«Ein reiar. Skipsfarten vår er i den ytste naud (krigersk sidesprang). Det er ikkje overraskande; eg kan ikkje byggje utan jern. Eg finn rett nok jern til 10 fr. på verdsmarknaden; men i kraft av lova tvingar den franske jernverkseigaren meg til å betale han 15 fr. for det: det er altså 5 fr. han tek frå meg. Eg ber om fridom til å kjøpe der eg finn det for godt.

«Ein jernverkseigar. På verdsmarknaden finn eg nokon som fraktar for meg for 20 fr. — Ad lovas veg krev reiaren 30 for det: det er altså 10 fr. han tek frå meg. Han plyndrar meg, eg plyndrar han; alt er på det beste.

«Ein statsmann. Konklusjonen til reiaren er svært uvarsam. Å! la oss pleie den rørande semja som utgjer styrken vår; stryk vi ein tøddel av verneteorien, farvel til heile teorien.

«Reiaren. Men for oss har vernet svikta: eg gjentek at skipsfarten er i den ytste naud.

«Ein sjømann. No vel! la oss heve tilleggsavgifta, og la reiaren, som tek 30 av publikum for frakta si, ta 40.

«Ein minister. Regjeringa vil drive den vakre mekanismen i tilleggsavgifta til dei ytste grensene; men eg fryktar at det ikkje vil vere nok.

«Ein embetsmann. Der står de alle i stor forlegenheit for ein bagatell. Finst det inga frelse utan i tollen, og gløymer de skatten? Er forbrukaren godviljug, så er skattebetalaren det ikkje mindre. La oss overlesse han med skattar, så reiaren kan bli nøgd. Eg føreslår 5 fr. i premie, teke av dei offentlege skatteinntektene, som skal betalast ut til skipsbyggjaren for kvart kvintal jern han bruker.

«Forvirra røyster. Støtta, støtta! Ein jordbrukar: Til meg 3 fr. i premie per hektoliter kveite! Ein vevar: Til meg 2 fr. i premie per meter lerret! osv., osv.

«Presidenten. Dermed er det avgjort; sesjonen vår vil ha født premiesystemet, og det vil vere den evige æra hennar. Kva næring vil heretter kunne tape, sidan vi har to så enkle middel til å gjere tap om til forteneste: tollen og premien? Møtet er heva.»

Eit eller anna overnaturleg syn må ha vist meg i draume at premien snart skulle dukke opp (kven veit om eg ikkje til og med har gjeve herr Dupin tanken), då eg for nokre månader sidan skreiv desse orda:

«Det synest meg openbert at vernet, utan å endre natur eller verknader, kunne ha teke form av ein direkte skatt som staten krev inn og deler ut som erstatningspremiar til dei privilegerte næringane.»

Og etter å ha samanlikna vernetollen med premien:

«Eg vedgår ope forkjærleiken min for det sistnemnde systemet; det synest meg meir rettferdig, meir økonomisk og meir reieleg. Meir rettferdig, fordi om samfunnet vil gje gåver til nokre av medlemmene sine, må alle bidra til det; meir økonomisk, fordi det ville spare mange innkrevjingskostnader og få mange hindringar til å forsvinne; meir reieleg endeleg, fordi publikum ville sjå klart i operasjonen og vite kva ein får det til å gjere.»

Sidan høvet så velviljug blir tilbode oss, la oss studere tjuveriet med premie. Det ein kan seie om det, gjeld elles også tjuveriet med toll, og sidan dette er litt betre forkledd, vil det direkte snyteriet hjelpe oss til å forstå det indirekte snyteriet. Slik går ånda frå det enkle til det samansette.

Men kva! finst det ikkje ein endå enklare variant av tjuveri? Jau visst, det finst landevegsrøveriet: det manglar berre å bli legalisert, monopolisert eller, som ein seier i dag, organisert.

No, her er kva eg les i ei reiseskildring:

«Då vi kom til kongeriket A…, sa alle næringane at dei leid. Jordbruket stønna, fabrikkane klaga, handelen murra, skipsfarten knurra, og regjeringa visste ikkje kven ho skulle lytte til. Først fekk ho den tanken å skattleggje alle dei misnøgde kraftig og dele ut utbyttet av desse skattane til dei, etter å ha teke sin del: det ville ha vore som lotteriet i vårt kjære Spania. De er tusen; staten tek ein piaster frå kvar av dykk; så stikk han behendig 250 piastrar til side og fordeler 750, i større eller mindre gevinstar, mellom spelarane. Den brave hidalgoen som får tre kvart piaster, gløymer at han har gjeve ein heil piaster, er frå seg av glede og spring for å bruke dei femten realane sine på vertshuset. Det ville også ha vore noko i likskap med det som skjer i Frankrike. Korleis det no enn er: kor barbarisk landet enn var, stolte ikkje regjeringa nok på dumskapen til innbyggjarane til å få dei til å godta så underlege former for vern, og her er kva ho fann på.

«Landet var gjennomkryssa av vegar. Regjeringa lét dei måle nøyaktig opp i kilometer, og så sa ho til jordbrukaren: ‘Alt det du kan stele frå dei vegfarande mellom desse to merkesteinane, er ditt: la det tene deg som premie, som vern, som oppmuntring.’ Deretter tildelte ho kvar fabrikant, kvar reiar, ei vegstrekning å utnytte, etter denne formelen:

Dono tibi et concedo
Virtutem et puissantiam
Volandi,
Pillandi,
Derobandi,
Filoutandi,
Et escroquandi,
Impunè per totam istam
Viam.

(Merknad frå omsetjaren: det vil seie: Eg gjev deg og tilstår deg makt og mynde til å stele, plyndre, rane, snyte og bedra, ustraffa langs heile denne vegen.)

«No har det hendt at dei innfødde i kongeriket A… i dag er blitt så fortrulege med dette systemet, så vane med berre å rekne med det dei stel og ikkje med det som blir stole frå dei, så djupt tilbøyelege til å sjå plyndringa berre frå synsstaden til plyndraren, at dei ser på summen av alle dei einskilde tjuveria som ei nasjonal forteneste, og nektar å gje avkall på eit system av vern som dei seier at ikkje éi næring kan klare seg utan.»

Protesterer de? Det er ikkje mogleg, seier de, at eit heilt folk går med på å sjå ein tilvekst av rikdom i det innbyggjarane stel frå kvarandre.

Og kvifor ikkje? Vi har jo denne overtydinga i Frankrike, og kvar dag organiserer og fullkomengjer vi der det gjensidige tjuveriet under namn av premiar og vernetoll.

La oss likevel ikkje overdrive noko: la oss vedgå at når det gjeld innkrevjingsmåten og dei omstenda som følgjer med, kan systemet i kongeriket A… vere verre enn vårt; men la oss også seie at når det gjeld prinsippa og dei naudsynte verknadene, er det ikkje eit atom av skilnad mellom alle desse artane av tjuveri som er lovleg organiserte for å skaffe næringslivet ekstra forteneste.

Legg merke til at om landevegsrøveriet har einskilde ulemper i utføringa, har det også fordelar som ein ikkje finn i tjuveriet med toll.

Til dømes: ein kan fordele det rettferdig mellom alle produsentane. Slik er det ikkje med tollsatsane. Desse er av natur ute av stand til å verne visse klassar i samfunnet, slik som handverkarar, kjøpmenn, skribentar, juristar, militære, kroppsarbeidarar osv., osv.

Det er sant at tjuveriet med premie også lèt seg dele opp i det uendelege, og i så måte står det ikkje tilbake for landevegsrøveriet i fullkomenskap; men på den andre sida fører det ofte til så bisarre, så tåpelege resultat at dei innfødde i kongeriket A… med god grunn kunne gjere narr av dei.

Det den bestolne taper i landevegsrøveriet, vinn røvaren. Den stolne gjenstanden blir i det minste i landet. Men under tjuveriet med premie blir det skatten tek frå franskmennene, ofte overdrege til kinesarar, hottentottar, kafrar og algonkinarar, og slik går det til:

Eit stykke klede er verdt hundre franc i Bordeaux. Det er umogleg å selje det billegare utan å tape på det. Det er umogleg å selje det dyrare; konkurransen mellom kjøpmennene hindrar det. Under desse omstenda, om ein franskmann melder seg for å få dette kledet, må han betale hundre franc for det, eller klare seg utan. Men er det ein engelskmann, då grip regjeringa inn og seier til kjøpmannen: Sel kledet ditt, så skal eg la skattebetalarane gje deg tjue franc. Kjøpmannen, som verken vil ha eller kan få noko anna enn hundre franc for kledet sitt, leverer det til engelskmannen for 80 franc. Denne summen, lagd til dei 20 francane, utbyttet av tjuveriet med premie, får rekneskapen hans til å gå nøyaktig opp. Det er altså akkurat som om skattebetalarane hadde gjeve engelskmannen 20 franc på det vilkåret at han kjøper fransk klede med 20 franc i avslag, 20 franc under produksjonskostnadene, 20 franc under det det kostar oss sjølve. Altså har tjuveriet med premie denne eigenheita at dei bestolne er i landet som toler det, og tjuvane er spreidde over heile overflata av jorda.

Sanneleg, det er eit mirakel at ein held fram med å halde denne setninga for bevist: Alt det individet stel frå massen, er ei allmenn vinning. Evigheitsmaskina, dei vises stein og kvadraturen til sirkelen er gått i gløymeboka; men teorien om framsteg gjennom tjuveri står framleis i ære. A priori skulle ein likevel ha trudd at av alle barnaktigheiter var dette den minst levedyktige.

Det er nokre som seier til oss: De er altså tilhengjarar av laissez passer? av økonomane frå den forelda skulen til Smith og Say? De vil altså ikkje ha organisering av arbeidet? No, mine herrar, organiser arbeidet så mykje de vil. Men vi skal på vår side passe på at de ikkje organiserer tjuveriet.

Andre, og dei er fleire, gjentek: premiar, tollsatsar, alt dette kan ha vore overdrive. Ein må bruke det utan å misbruke det. Ein klok fridom, kombinert med eit moderat vern, det er det dei seriøse og praktiske menn krev. La oss vakte oss for absolutte prinsipp.

Det er nettopp, ifølgje den spanske reisande, det som vart sagt i kongeriket A… «Landevegsrøveriet, sa dei vise, er verken godt eller dårleg; det kjem an på omstenda. Det gjeld berre å vege tinga godt, og å betale oss embetsmenn godt for dette vegearbeidet. Kanskje har ein gjeve plyndringa for stort spelerom, kanskje for lite. La oss sjå, la oss undersøkje, la oss gjere opp rekneskapen for kvar arbeidar. Dei som ikkje tener nok, skal vi gje litt meir veg å utnytte. For dei som tener for mykje, skal vi redusere timane, dagane eller månadene med plyndring.»

Dei som tala slik, vann seg eit stort ry for måtehald, klokskap og visdom. Dei lét aldri vere å nå fram til dei høgste embeta i staten.

Når det gjeld dei som sa: La oss slå ned urettferdene og brøkdelane av urettferd; la oss verken tole tjuveri, halvt tjuveri eller kvart tjuveri, dei galdt for ideologar, keisame drøymarar som alltid gjentok det same.

Folket syntest dessutan at resonnementa deira låg altfor godt innanfor det folk flest kunne fatte. Korleis skulle ein kunne tru at noko så enkelt er sant!