Saltet, posten og tollen

For nokre dagar sidan venta ein å få sjå det representative maskineriet føde eit heilt nytt produkt, som tannhjula i det enno ikkje hadde klart å frambringe: lette for skattebetalaren.

Alle følgde spent med: forsøket var like interessant som det var nytt. Sugekreftene i denne maskinen uroar ingen. I så måte verkar ho på beundringsverdig vis, uansett tid, stad, årstid og omstende.

Men når det gjeld reformer som tek sikte på å forenkle, jamne ut og lette dei offentlege byrdene, veit ingen enno kva ho kan utrette.

Ein sa: De skal få sjå; no er augneblinken komen; dette er verket til dei fjerde sesjonane, når populariteten er god for noko. 1842 gav oss jernbanane; 1846 skal gje oss nedsetjinga av avgifta på salt og på brev; 1850 har omlegginga av tollsatsane og dei indirekte skattane i vente til oss. Den fjerde sesjonen er jubelåret til skattebetalaren.

Alle var altså fulle av von, og alt syntest å gagne forsøket. Le Moniteur hadde kunngjort at inntektskjeldene veks og veks frå kvartal til kvartal; og kva betre bruk kunne ein gjere av desse uventa innbetalingane enn å unne landsbybuaren eit saltkorn meir i det lunkne vatnet sitt, eit brev meir frå slagmarka der livet til sonen står på spel?

Men kva hende? Som dei to sukkerartane som, blir det sagt, hindrar kvarandre i å krystallisere; eller som dei to hundane som kjempa så forbitra at berre dei to halane vart att, slik har dei to reformene slukt kvarandre. Vi har berre halane att, det vil seie ei mengd lovframlegg, grunngjevingar, rapportar, statistikkar og vedlegg, der vi har den trøysta å sjå lidingane våre filantropisk vurderte og homøopatisk utrekna. — Kva reformene sjølve vedkjem, har dei ikkje krystallisert. Det kjem ingenting ut av digelen, og forsøket har slege feil.

Snart vil kjemikarane stige fram for juryen for å forklare dette vonbrotet, og dei vil seie,

Den eine: «Eg hadde foreslått postreforma; men kammeret ville lette saltavgifta, og eg måtte trekkje henne tilbake.»

Den andre: «Eg hadde røysta for letten i saltavgifta; men regjeringa foreslo postreforma, og røystinga førte ikkje fram.»

Og juryen, som finn grunnen framifrå, vil gjenta forsøket på dei same føresetnadene, og sende dei same kjemikarane tilbake til arbeidet.

Dette viser oss at det godt kan vere noko fornuftig, trass i opphavet, i den praksisen som for eit halvt hundreår sidan slo rot på den andre sida av Kanalen, og som går ut på at publikum berre forfølgjer éi reform om gongen. Det er seint, det er keisamt; men det fører til noko.

Vi har eit dusin reformer på beddingen; dei trengjer seg på som skuggane ved porten til gløymsla, og ikkje éi kjem inn.

Ohimè! che lasso!

Una a la volta, per carità.

Det var det Jacques Bonhomme sa i ein samtale med John Bull om postreforma. Han fortener å bli attgjeven.

Jacques Bonhomme. Å! kven friar meg frå denne orkanen av reformer! Eg får hovudet sprengt av han. Eg trur ein finn opp nye kvar dag: universitetsreform, finansreform, helsereform, parlamentsreform; valreform, handelsreform, sosialreform, og no kjem postreforma!

John Bull. Kva henne vedkjem, er ho så lett å gjennomføre og så nyttig, slik vi røyner det hos oss, at eg vågar å rå Dykk til henne.

Jacques. Det blir likevel sagt at det gjekk dårleg i England, og at skattkammeret Dykkar tapte ti millionar på henne.

John. Som har avla hundre hos publikum.

Jacques. Er det no så sikkert?

John. Sjå på alle teikna den offentlege tilfredsa viser seg gjennom. Sjå nasjonen, med Peel og Russel i spissen, gje herr Rowland-Hill handfaste prov på takksemd, på britisk vis. Sjå det fattige folket, som ikkje sender breva sine frå seg utan først å ha sett avtrykket av kjenslene på dei ved hjelp av oblatar med denne devisen: Til postreforma, frå eit takksamt folk. Sjå leiarane i ligaen erklære i fullt parlament at dei utan henne ville ha trunge tretti år på å fullføre det store føretaket sitt, å frigjere maten til den fattige. Sjå embetsmennene i Board of trade erklære at det er å beklage at den engelske mynten ikkje tillèt ei endå meir radikal nedsetjing av brevportoen! Kva fleire prov treng De?

Jacques. Ja, men statskassa?

John. Sit ikkje statskassa og publikum i same båt?

Jacques. Ikkje heilt. — Og dessutan, er det no så sikkert at postsystemet vårt treng å reformerast?

John. Det er nettopp spørsmålet. Lat oss sjå litt på korleis det går føre seg. Kva skjer med breva som blir lagde i posten?

Jacques. Å! det er ein mekanisme av beundringsverdig enkelheit: postmeisteren opnar postkassa på eit visst klokkeslett, og tek ut, lat oss seie, hundre brev.

John. Og så?

Jacques. Så granskar han dei eitt etter eitt. Med eit geografisk tabellverk framfor seg og ei vekt i handa finn han ut kva kategori kvart av dei høyrer til, med omsyn til både avstand og vekt. Det er berre elleve soner og like mange vektklassar.

John. Det blir jo 121 kombinasjonar for kvart brev.

Jacques. Ja, og talet må doblast, fordi brevet kan høyre eller ikkje høyre til landposttenesta.

John. Det blir altså 24 200 oppslag for dei hundre breva. — Kva gjer herr postmeisteren så?

Jacques. Han skriv vekta i eit hjørne og portoen midt i adressa, i form av ein hieroglyf som er avtalt innan etaten.

John. Og så?

Jacques. Han stemplar; han deler breva i ti buntar, etter dei postkontora han korresponderer med. Han summerer portoen for dei ti buntane.

John. Og så?

Jacques. Så fører han dei ti summane inn, på langs i eitt register og på tvers i eit anna.

John. Og så?

Jacques. Så skriv han eit brev til kvar av dei ti postmeistrane han korresponderer med, for å underrette dei om den rekneskapsposten som vedkjem dei.

John. Og om breva er frankerte?

Jacques. Å! då vedgår eg at tenesta blir litt meir innfløkt. Ein må ta imot brevet, vege og måle det, som før, ta imot betalinga og gje tilbake vekslepengar; velje det rette av tretti stempel; føre på brevet løpenummer, vekt og porto; skrive av heile adressa i eit første register, så i eit anna, så i eit tredje, så på ein laus følgjesetel; pakke brevet inn i følgjesetelen, sende det heile vel samansnørt til den korresponderande postmeisteren, og føre kvart av desse omstenda inn i eit dusin kolonnar valde mellom dei femti som spraglar hovudbøkene.

John. Og alt dette for 40 centimar!

Jacques. Ja, i gjennomsnitt.

John. Eg ser at avsendinga verkeleg er ganske enkel. Lat oss sjå korleis det går føre seg ved framkomsten.

Jacques. Postmeisteren opnar postsekken.

John. Og etterpå?

Jacques. Han les dei ti meldingane frå korrespondentane sine.

John. Og etterpå?

Jacques. Han samanliknar summen kvar melding oppgjev, med summen som følgjer av kvar av dei ti brevbuntane.

John. Og etterpå?

Jacques. Han lagar summen av summane, og veit kva samla beløp han skal halde postboda ansvarlege for.

John. Og etterpå?

Jacques. Etterpå, med avstandstabellen og vekta i handa, kontrollerer og rettar han portoen på kvart brev.

John. Og etterpå?

Jacques. Han fører inn, frå register til register, frå kolonne til kolonne, etter utallege tilfelle, for mykje funne og for lite funne.

John. Og etterpå?

Jacques. Han set seg i brevveksling med dei ti postmeistrane for å peike på feil på 10 eller 20 centimar.

John. Og etterpå?

Jacques. Han sorterer om alle dei mottekne breva for å gje dei til postboda.

John. Og etterpå?

Jacques. Han summerer portoen kvart postbod tek ansvar for.

John. Og etterpå?

Jacques. Postbodet kontrollerer; ein diskuterer kva hieroglyfane tyder. Postbodet legg ut beløpet, og dreg av stad.

John. Go on.

Jacques. Postbodet går til mottakaren; han bankar på døra, ein tenar kjem ned. Det er seks brev til denne adressa. Ein summerer portoen, først kvar for seg, så under eitt. Det blir 2 fr. 70 cent.

John. Go on.

Jacques. Tenaren går til herren sin; denne går i gang med å kontrollere hieroglyfane. Han tek 3-tala for 2-tal og 9-tala for 4-tal; han tvilar på vektene og avstandane; kort sagt, postbodet må hentast opp, og medan han ventar på han, prøver han å gjette kven som har underteikna breva, og tenkjer at det ville vere klokt å nekte å ta imot dei.

John. Go on.

Jacques. Postbodet kjem og fører saka til etaten. Ein diskuterer, ein granskar, ein veg, ein måler; til slutt tek mottakaren imot fem brev og avviser eitt.

John. Go on.

Jacques. No står berre betalinga att. Tenaren går til kjøpmannen for å veksle. Omsider, etter tjue minutt, er postbodet fritt, og han spring for å ta til med den same seremonien på nytt frå dør til dør.

John. Go on.

Jacques. Han kjem tilbake til kontoret. Han tel og tel om att saman med postmeisteren. Han leverer inn dei avviste breva og får tilbake det han har lagt ut. Han gjer greie for innvendingane frå mottakarane med omsyn til vekter og avstandar.

John. Go on.

Jacques. Postmeisteren leitar fram registra, hovudbøkene og dei særskilde følgjesetlane for å gjere opp rekneskapen over avvisingane.

John. Go on, if you please.

Jacques. Og ærleg talt, eg er ikkje postmeister. Her ville vi kome til rekneskapane for kvar tiande dag, kvar tjuande dag og ved månadsslutt; til dei midla ein har funne opp, ikkje berre for å setje opp, men for å kontrollere ein så pirkete rekneskap over 50 millionar franc, som skriv seg frå ein gjennomsnittsporto på 43 centimar og 116 millionar brev, som kvart kan høyre til 242 kategoriar.

John. Det var ei svært innfløkt enkelheit. Mannen som løyste dette problemet, må sanneleg ha hatt hundre gonger meir geni enn Dykkar herr Piron eller vår Rowland-Hill.

Jacques. Men De, som lèt til å le av systemet vårt, forklar meg Dykkar.

John. I England lèt regjeringa selje konvoluttar og omslagsband til éin penny stykket, overalt der ho finn det nyttig.

Jacques. Og etterpå?

John. De skriv, brettar brevet Dykkar i fire, legg det i ein av desse konvoluttane, kastar det i eller sender det til posten.

Jacques. Og etterpå?

John. Etterpå er alt sagt. Det finst verken vekter eller avstandar, verken for mykje funne eller for lite funne, verken avvisingar, følgjesetlar, register, hovudbøker, kolonnar, rekneskap eller kontroll, verken vekslepengar å gje og ta imot, hieroglyfar, diskusjonar og tolkingar, eller tvungne inntektsføringar, osb., osb.

Jacques. Sanneleg, det verkar enkelt. Men er det ikkje altfor enkelt? Eit barn ville forstå det. Det er med slike reformer ein kveler geniet til dei store administratorane. Eg for min del held på den franske måten. Og dessutan har einskapsportoen Dykkar den største av alle feil. Han er urettferdig.

John. Kvifor det?

Jacques. Fordi det er urettferdig å la folk betale like mykje for eit brev som blir bore til grannen, som for eitt som blir bore hundre mil av stad.

John. I alle fall vil De vedgå at urettferda held seg innanfor grensa av éin penny.

Jacques. Kva gjer det? det er like fullt ei urettferd.

John. Ho kan til og med aldri strekkje seg lenger enn til ein halv penny, for den andre halvparten går til faste utgifter som er dei same for alle brev, uansett avstand.

Jacques. Penny eller halv penny, det ligg like fullt eit urettferdig prinsipp der.

John. Og endeleg blir denne urettferda, som i det høgste kan kome opp i ein halv penny i eit einskilt tilfelle, viska ut for kvar borgar i brevvekslinga hans sedd under eitt, sidan kvar og ein skriv snart langt av stad, snart til grannen.

Jacques. Eg gjev meg ikkje. Urettferda er svekt i det uendelege om De vil, ho er umerkeleg, uendeleg lita, homøopatisk, men ho finst.

John. Lèt staten Dykk betale meir for grammet med tobakk De kjøper i rue de Clichy, enn for det som blir ekspedert til Dykk ved quai d’Orsay?

Jacques. Kva har dei to samanlikningsledda med kvarandre å gjere?

John. Jau, i det eine tilfellet som i det andre har det vore naudsynt å kosta ein transport. Det ville vere rettferdig, matematisk sett, om kvar pris tobakk var nokre milliondels centime dyrare i rue de Clichy enn ved quai d’Orsay.

Jacques. Det er sant, ein må berre ville det som er mogleg.

John. Legg til at postsystemet Dykkar berre er rettferdig i det ytre. To hus ligg side om side, men det eine utanfor, det andre innanfor sona. Det første kjem til å betale 10 centimar meir enn det andre, nøyaktig så mykje som heile brevportoen kostar i England. De ser nok at urettferda, trass i skinet, blir gjord hos Dykk i langt større målestokk.

Jacques. Det verkar nok sant. Innvendinga mi er ikkje stort verd, men det står like fullt att tapet av inntekt.

Her slutta eg å høyre dei to samtalepartnarane. Det lèt likevel til at Jacques Bonhomme vart fullstendig omvend; for nokre dagar seinare, då rapporten til herr de Vuitry var komen ut, skreiv han følgjande brev til den ærede lovgjevaren:

J. Bonhomme til herr de Vuitry, deputert, saksordførar for kommisjonen som skal granske lovframlegget om brevportoen.

«Herr deputert,

«Sjølv om eg ikkje er uvitande om den ytste unåden ein dreg over seg når ein gjer seg til talsmann for ein absolutt teori, meiner eg ikkje å burde gje opp saka for den eine portosatsen, avgrensa til rein godtgjersle for den tenesta som blir ytt.

«Ved å vende meg til Dykk gjev eg Dykk sanneleg lett spel. På den eine sida eit brushovud, ein skrivebordsreformator som snakkar om å velte eit heilt system brått, utan overgang; ein drøymar som kanskje ikkje har kasta eit blikk på det fjellet av lover, forordningar, tabellar, vedlegg og statistikkar som følgjer rapporten Dykkar; og, for å seie alt med eitt ord, ein teoretikar! — På den andre sida ein alvorleg, varsam, måtehalden lovgjevar som har vege og samanlikna, som tek omsyn til dei ulike interessene, som forkastar alle system, eller, kva som kjem ut på eitt, set saman eitt av det han låner frå alle dei andre: utfallet av striden kan sanneleg ikkje vere tvilsamt.

«Så lenge spørsmålet står ope, har overtydingane like fullt rett til å kome til orde. Eg veit at mi er skarp nok til å framkalle eit hånleg smil på lippene til lesaren. Alt eg vågar å vente av han, er at han auser det ut over meg, om det er grunn til det, etter og ikkje før han har høyrt grunnane mine.

«For når alt kjem til alt, kan eg òg påkalle røynsla. Eit stort folk har prøvd henne ut. Korleis dømer det om henne? Ingen nektar for at det er dugande i slike saker, og domen frå det har noko vekt.

«Nåvel, det finst ikkje éi røyst i England som ikkje velsignar postreforma. Som vitne har eg den innsamlinga som er opna til fordel for herr Rowland-Hill; som vitne har eg den originale måten folket, etter det John Bull fortalde meg, uttrykkjer takksemda si på; som vitne har eg denne så ofte gjentekne vedgåinga frå Ligaen: «Utan penny-postage ville vi aldri ha utvikla den offentlege opinionen som i dag veltar vernesystemet.» Som vitne har eg det eg les i eit verk frå ei offisiell penn:

«Brevportoen skal fastsetjast ikkje i eit fiskalt augnemed, men med det eine føremålet å dekkje utgifta.»

«Der herr Mac-Gregor legg til:

«Det er sant at sidan portoen er komen ned på nivå med den minste mynten vår, er det ikkje mogleg å senke han ytterlegare, endå han gjev inntekt. Men denne inntekta, som stadig vil vekse, skal brukast til å betre tenesta og til å utvikle systemet vårt av pakettbåtar på alle hav.»

«Dette fører meg til å granske grunntanken til kommisjonen, som tvert imot er at brevportoen skal vere ei inntektskjelde for staten.

«Denne tanken rår over heile rapporten Dykkar, og eg vedgår at De under herredømet av denne uroa ikkje kunne nå fram til noko stort, til noko fullstendig; lukkeleg om De, i ønsket om å forlike alle system, ikkje har sameint ulempene ved dei alle.

«Det første spørsmålet som melder seg, er altså dette: Er brevvekslinga mellom privatpersonar eit godt skattegrunnlag?

«Eg skal ikkje gå tilbake til dei abstrakte prinsippa. Eg skal ikkje peike på at sidan samfunnet ikkje er anna enn utveksling av idear, må føremålet med kvar regjering vere å fremje og ikkje å motarbeide denne utvekslinga.

«Eg skal granske dei føreliggjande fakta.

«Den samla lengda av riksvegane, departementsvegane og bygdevegane er éin million kilometer; om vi går ut frå at kvar har kosta 100 000 franc, gjev det ein kapital på hundre milliardar brukt av staten for å fremje rørsla av ting og menneske.

«No spør eg Dykk: om ein av dei ærede kollegaene Dykkar la fram for kammeret eit lovframlegg med denne ordlyden:

«Frå 1. januar 1847 skal staten krevje inn av alle reisande ei avgift utrekna ikkje berre for å dekkje utgiftene til vegane, men òg for å få inn i kassene sine fire eller fem gonger beløpet av denne utgifta …»

«Ville De ikkje finne dette framlegget samfunnsfiendtleg og monstrøst?

«Korleis kan det ha seg at denne tanken om forteneste, kva seier eg? om rein godtgjersle, aldri har meldt seg for tanken når det galdt rørsla av ting, og at han synest Dykk så naturleg når det er spørsmål om rørsla av idear?

«Eg vågar å seie at det kjem av vanen. Var det spørsmål om å opprette posten, ville det ganske sikkert verke monstrøst å grunnleggje han på det fiskale prinsippet.

«Og legg merke til at her er undertrykkinga tydelegare avteikna.

«Når staten har opna ein veg, tvingar han ingen til å bruke han. (Han ville nok gjere det om bruken av vegen var avgiftslagd.) Men når den kongelege posten finst, har ingen lenger høve til å skrive gjennom ein annan kanal, om det så var til si eiga mor.

«Altså burde brevportoen i prinsippet vere godtgjerande, og av den grunn einsarta.

«Og går ein ut frå denne tanken, korleis kan ein unngå å bli hugteken av kor lett, kor vakker, kor enkel reforma er?

«Her er ho i sin heilskap, og, med atterhald om redigering, formulert som lovframlegg:

«Art. 1. Frå 1. januar 1847 skal det leggjast ut for sal, overalt der administrasjonen finn det nyttig, konvoluttar og stempla omslagsband til ein pris av fem (eller ti) centimar.

«2. Kvart brev som blir lagt i ein av desse konvoluttane og ikkje overstig 15 gram i vekt, kvar avis eller kvar trykksak som blir lagd i eitt av desse banda og ikkje overstig … gram, skal berast og leverast, utan kostnad, til adressa si.

«3. Rekneskapsføringa til posten blir fullstendig oppheva.

«4. All straffskuld og alle straffer i saker om brevsending blir avskaffa.»

«Dette er rett nok enkelt, eg vedgår det, altfor enkelt, og eg ventar meg ei sky av innvendingar.

«Men sjølv om vi går ut frå at dette systemet har ulemper, er det ikkje det som er spørsmålet; det gjeld å vite om ikkje Dykkar har endå større.

«Og i all ærlegdom, kan det, under kva som helst synsvinkel (unnateke inntekta), tole samanlikninga ein augneblink?

«Gransk dei begge; samanlikn dei med omsyn til lettleik, høveleg bruk, snøggleik, enkelheit, orden, økonomi, rettferd, likskap, mangfaldiggjering av forretningar, tilfredsstilling av kjenslene, intellektuell og moralsk utvikling, siviliserande kraft, og sei, med handa på hjartet, om det er mogleg å nøle ein augneblink.

«Eg skal vakte meg vel for å utdjupe kvar av desse vurderingane. Eg gjev Dykk overskriftene til tolv kapittel og lèt resten stå blankt, overtydd om at ingen er betre i stand enn De til å fylle dei ut.

«Men sidan det berre finst éi einaste innvending, inntekta, må eg nok seie eit ord om henne.

«De har laga ein tabell som viser at den eine portosatsen, sjølv på 20 centimar, ville påføre statskassa eit tap på 22 millionar.

«På 10 centimar ville tapet bli 28 millionar, og på 5 centimar 33 millionar, hypotesar så skremmande at De ikkje eingong formulerer dei.

«Men tillat meg å seie Dykk at tala i rapporten Dykkar dansar med litt for mykje lausslopp. I alle tabellane Dykkar, i alle utrekningane Dykkar, underforstår De desse orda: Alt anna likt. De føreset dei same utgiftene med ein enkel administrasjon som med ein innfløkt; det same talet på brev med gjennomsnittsportoen på 43 som med den eine satsen på 20 cent. De nøyer Dykk med denne regula de tri: 87 millionar brev à 42 1/2 cent. har gjeve så og så mykje. Altså ville dei à 20 cent. gje så og så mykje; idet De likevel godtek einskilde skilnader når dei talar imot reforma.

«For å vurdere det verkelege offeret til statskassa måtte ein først vite kva ein ville spare på tenesta; dinest i kva forhold omfanget av brevvekslinga ville auke. Lat oss berre ta omsyn til den siste storleiken, fordi vi kan gå ut frå at innsparinga på utgiftene ville innskrenke seg til dette, at det noverande personalet ville makte ei meir omfattande teneste.

«Rett nok er det ikkje mogleg å fastsetje talet for auken i brevomløpet; men i slike saker har ein alltid godteke ein rimeleg analogi.

«De seier sjølv at i England førte ei nedsetjing av portoen med 7/8 til ein auke på 360 prosent i brevvekslinga.

«Hos oss ville ei nedsetjing til 5 cent. av portoen, som i dag i gjennomsnitt er 43 cent., òg utgjere ein reduksjon på 7/8. Det er altså lov å vente det same resultatet, det vil seie 417 millionar brev i staden for 116 millionar.

«Men lat oss rekne med 300 millionar.

«Er det overdrive å gå ut frå at vi med ein porto som er halvparten så høg, vil nå 8 brev per innbyggjar, når engelskmennene har kome opp i 13?

«No spør eg om staten, som gjer eit positivt offer på 800 millionar i året for å lette den vederlagsfrie rørsla av personar, ikkje bør gjere eit negativt offer på 17 millionar for ikkje å tene på rørsla av idear?

«Men skattevesenet har no eingong, eg veit det, vanane sine; og like lett som det legg seg til vanen med å sjå inntektene vekse, like vanskeleg venner det seg til å sjå dei minke med ein skilling. Det lèt til at det er utstyrt med dei beundringsverdige klaffane som i organismen vår lèt blodet strøyme i éi retning, men hindrar det i å gå tilbake. Lat gå. Skattevesenet er litt for gammalt til at vi kan endre vanane til det. Lat oss altså ikkje vone på å få det til å gje slepp. Men kva ville det seie om eg, Jacques Bonhomme, viste det eit enkelt, lett, høveleg, i høgste grad praktisk middel til å gjere landet ei stor velgjerning, utan at det kosta det ein centime!

«Nåvel! set brevportoen til den einsarta satsen 5 cent.

«Set saltavgifta ned til 10 fr. per kvintal, slik kammeret har vedteke.

«Gje meg høve til å endre tolltariffen, i den forstand at det skal vere meg uttrykkeleg forbode å heve nokon tollsats, men fritt for meg å senke dei etter eige skjøn.

«Og eg, Jacques Bonhomme, garanterer Dykk ikkje 280, men 300 millionar. To hundre franske bankierar skal vere kausjonistane mine. Som premie ber eg berre om det desse tre skattane bringar inn ut over dei 300 millionane.

«Treng eg no å rekne opp fordelane ved framlegget mitt?

«1° Folket vil hauste heile vinsten av låg pris på ei av dei aller mest naudsynte varene, saltet.

«2° Fedrar vil kunne skrive til sønene sine, mødrer til døtrene sine. Hengjevnaden, kjenslene, utgytingane frå kjærleiken og venskapen vil ikkje, som i dag, bli drivne tilbake i djupet av hjarta av handa til skattevesenet.

«3° Å bere eit brev frå ein venn til ein venn vil ikkje stå oppført i lovbøkene våre som ei brotsleg handling.

«4° Handelen vil bløme opp att med fridomen; handelsflåten vår vil reise seg frå fornedringa si.

«5° Skattevesenet vil først vinne tjue millionar; dinest alt det som den innsparinga kvar borgar oppnår på salt, brev og dei varene tollsatsane er senka på, vil la strøyme til dei andre skattegreinene.

«Dersom framlegget mitt ikkje blir godteke, kva skal eg då slutte av det? Føresett at det bankierselskapet eg stiller fram, gjev tilstrekkelege garantiar, under kva påskot kunne ein avvise tilbodet mitt? Det er ikkje mogleg å påkalle budsjettbalansen. Han blir rett nok broten, men broten på ein slik måte at inntektene overstig utgiftene. Her dreier det seg ikkje om ein teori, eit system, ein statistikk, eit sannsyn, ei formoding; det er eit tilbod, eit tilbod som det frå eit selskap som søkjer om konsesjon på ein jernbane. Skattevesenet seier meg kva det får ut av posten, saltet og tollen. Eg tilbyr å gje det meir. Innvendinga kan altså ikkje kome frå det. Eg tilbyr å senke satsane på salt, post og toll; eg forpliktar meg til ikkje å heve dei; innvendinga kan altså ikkje kome frå skattebetalarane. — Kven skulle ho då kome frå? — Frå monopolistane? — Det står att å sjå om røysta deira i Frankrike skal overdøyve røysta til staten og folket. For å forvisse oss om det ber eg Dykk sende framlegget mitt over til ministerrådet.

«P. S. Her er ordlyden i tilbodet mitt:

«Eg, Jacques Bonhomme, som representerer eit selskap av bankierar og kapitalistar, reie til å stille alle garantiar og betale inn alle dei tryggingane som måtte vere naudsynte;

«Som har fått vite at staten berre får 280 millionar ut av tollen, posten og saltet, med satsane slik dei no er fastsette;

«Tilbyr å gje han 300 millionar av bruttoinntekta frå desse tre tenestene;

«Sjølv om han skulle setje saltavgifta ned frå 30 franc til 10 franc;

«Sjølv om han skulle setje brevportoen ned frå 42 1/2 cent. i gjennomsnitt til éin einsarta sats på 5 til 10 centimar;

«På det eine vilkåret at det blir meg tillate, ikkje å heve (det skal vere meg uttrykkeleg forbode), men å senke tollsatsane så mykje eg vil.

Men De er galen, sa eg til Jacques Bonhomme, som viste meg brevet sitt; De har aldri klart å ta noko med måte. Her om dagen ropa De opp mot orkanen av reformer, og no krev De tre av dei, og gjer den eine til vilkår for dei to andre. De kjem til å ruinere Dykk. — Ver roleg, sa han, eg har gjort alle utrekningane mine. Gud gje at dei godtek det! Men dei kjem ikkje til å godta det. — Dermed skildest vi med hovudet fullt, han av tal, eg av tankar, som eg sparer lesaren for.