Fysiologien til plyndringa

Kvifor skulle eg gje meg i kast med denne tørre vitskapen, samfunnsøkonomien?

Kvifor? — Spørsmålet er fornuftig. Alt arbeid er av natur motbydeleg nok til at ein har rett til å spørje kvar det fører hen.

Lat oss sjå, lat oss leite.

Eg vender meg ikkje til dei filosofane som gjer det til yrket sitt å tilbe elendet, om ikkje i eige namn, så i det minste i namnet til menneskeslekta.

Eg talar til kvar den som reknar Rikdomen for noko. — Lat oss med dette ordet forstå, ikkje overdådet til nokre få, men velstanden, velværet, tryggleiken, sjølvstendet, opplysninga og verdigheita for alle.

Det finst berre to måtar å skaffe seg dei tinga som trengst for å bevare, forskjønne og fullkomengjere livet: Produksjon og Plyndring.

Nokre seier: Plyndringa er eit uhell, eit lokalt og forbigåande misbruk, brennemerkt av moralen, fordømt av lova, uverdig til å oppta samfunnsøkonomien.

Likevel, kor mykje velvilje, kor mykje optimisme ein enn ber i hjartet, er ein tvinga til å erkjenne at Plyndringa blir driven i denne verda i altfor stor skala, at ho blandar seg altfor allment inn i alle dei store menneskelege kjensgjerningane, til at nokon samfunnsvitskap, og samfunnsøkonomien framfor alt, kan late vere å ta omsyn til henne.

Eg går lenger. Det som skil samfunnsordenen frå fullkomenheita (i det minste frå all den fullkomenheit han er i stand til), er den stadige anstrenginga til medlemene for å leve og utvikle seg på kostnad av kvarandre.

Slik at om Plyndringa ikkje fanst, ville samfunnet vere fullkome, og samfunnsvitskapane ville vere utan gjenstand.

Eg går endå lenger. Når Plyndringa er blitt eksistensmiddelet for ei samling menneske som er sameinte med kvarandre ved samfunnsbandet, lagar dei seg snart ei lov som godkjenner henne, og ein moral som forherlegar henne.

Det er nok å nemne nokre av dei mest utprega formene for Plyndring for å vise kva for ein plass ho har i transaksjonane til menneska.

Først er det Krigen. — Hos dei ville drep sigerherren den overvunne for å skaffe seg ein rett til viltet, om ikkje ubestrideleg, så i det minste ubestridd.

Dernest er det Slaveriet. — Når mennesket forstår at det er mogleg å gjere jorda fruktbar ved arbeid, gjer det denne delinga med bror sin: «Til deg slitet, til meg produktet.»

Så kjem Teokratiet. — «Alt etter kva du gjev meg eller nektar meg av det som høyrer deg til, vil eg opne for deg porten til himmelen eller til helvetet.»

Endeleg kjem Monopolet. — Særkjennet til det er å late den store samfunnslova stå ved lag: Teneste for teneste, men å late makta gripe inn i forhandlinga, og dermed forrykkje det rette forholdet mellom motteken teneste og ytt teneste.

Plyndringa ber alltid i sitt skjød dødsspira som drep henne. Sjeldan er det dei mange som plyndrar dei få. I så fall ville dei få raskt bli reduserte til det punktet at dei ikkje lenger kunne tilfredsstille grådigskapen til dei mange, og Plyndringa ville gå til grunne av mangel på næring.

Nesten alltid er det dei mange som blir undertrykte, og Plyndringa er ikkje mindre ramma av ein lagnadstung dom.

For om ho har Makta som reiskap, som i Krigen og Slaveriet, er det naturleg at Makta i lengda går over på sida til dei mange.

Og om det er Lista, som i Teokratiet og Monopolet, er det naturleg at dei mange blir opplyste, elles ville ikkje intelligensen vere intelligens.

Ei anna av lovene til forsynet legg endå ei dødsspire i hjartet av Plyndringa; det er denne:

Plyndringa flyttar ikkje berre rikdomen, ho øydelegg alltid ein del av han.

Krigen tilinkjegjer mange verdiar.

Slaveriet lammar mange evner.

Teokratiet leier mange anstrengingar bort mot barnslege eller skadelege mål.

Monopolet lèt òg rikdomen gå frå éi lomme til ei anna; men mykje av han går tapt undervegs.

Denne lova er beundringsverdig. — Utan henne ville Plyndringa, føresett at det var likevekt i styrke mellom undertrykkjarane og dei undertrykte, ikkje ha nokon ende. — Takk vere henne har denne likevekta alltid ein tendens til å bli broten, anten fordi Plyndrarane får samvitsnag over eit slikt tap av rikdom, eller, i mangel av den kjensla, fordi det vonde stadig blir verre, og det ligg i naturen til det som stadig blir verre, å ta slutt.

Det kjem nemleg ei stund då tapet av rikdom, i den tiltakande akselerasjonen sin, er så stort at Plyndraren er mindre rik enn han ville ha vore om han hadde halde fram med å vere ærleg.

Slik er eit folk som krigsutgiftene kostar meir enn byttet er verdt.

Ein herre som betaler dyrare for slavearbeid enn for fritt arbeid.

Eit Teokrati som har sløva folket og øydelagt energien til det i den grad at det ikkje lenger kan hente noko ut av det.

Eit Monopol som aukar anstrengingane sine for å suge til seg etter kvart som det er mindre å suge, slik anstrenginga ved å mjølke aukar etter kvart som juret blir meir uttørka.

Monopolet, som ein ser, er ein Art av Slekta Plyndring. Det har fleire Variantar, mellom andre Sinekyren, Privilegiet og Restriksjonen.

Mellom formene det ikler seg, er det nokre enkle og naive. Slik var dei føydale rettane. Under det regimet blir massen plyndra og veit det. Det føreset misbruk av makt og fell med henne.

Andre er svært innvikla. Då blir massen ofte plyndra utan å vite det. Det kan til og med hende at han trur han skuldar Plyndringa alt, både det ein lèt han behalde, det ein tek frå han, og det som går tapt i operasjonen. Meir enn det: eg hevdar at i tidas løp, og takk vere den så sinnrike mekanismen til sedvanen, er mange Plyndrarar det utan å vite det og utan å ville det. Monopola av denne varianten er avla av Lista og nærte av Villfaringa. Dei forsvinn berre for Lyset.

Eg har sagt nok til å vise at samfunnsøkonomien har ein openberr praktisk nytte. Han er fakkelen som, ved å avsløre Lista og spreie Villfaringa, øydelegg denne samfunnsuordenen, Plyndringa. Nokon, eg trur det var ei kvinne, og ho hadde fullstendig rett, har definert han slik: Han er tryggingslåsen på sparepengane til folket.

Kommentar

Om denne vesle boka var meint til å overleve tre eller fire tusen år, til å bli lesen, lesen om att, grunda over, studert setning for setning, ord for ord, bokstav for bokstav, frå slekt til slekt, som ein ny Koran; om ho skulle dra til seg, i alle biblioteka i verda, skred av merknader, forklaringar og parafrasar, kunne eg overlate dei føregåande tankane til lagnaden sin i den noko dunkle kortheita deira. Men sidan dei treng kommentar, synest det meg klokt å kommentere dei sjølv.

Den sanne og rettferdige lova for menneska er: Fritt forhandla byte av teneste mot teneste. Plyndringa består i å forvise forhandlingsfridomen ved makt eller list, for å ta imot ei teneste utan å yte henne attende.

Plyndring ved makt blir driven slik: Ein ventar til ein mann har produsert noko, som ein riv frå han med våpen i hand.

Ho er uttrykkjeleg fordømd av Dei ti boda: Du skal ikkje ta.

Når ho skjer frå individ til individ, blir ho kalla tjuveri og fører til tukthuset; når det er frå nasjon til nasjon, tek ho namnet erobring og fører til ære.

Kvifor denne skilnaden? Det er verdt å leite etter årsaka. Ho vil avsløre for oss ei uimotståeleg makt, Opinionen, som i likskap med atmosfæren omgjev oss så fullstendig at vi ikkje lenger legg merke til henne. For Rousseau har aldri sagt ei sannare sanning enn denne: «Det trengst mykje filosofi for å iaktta dei kjensgjerningane som ligg for nær oss.»

Tjuven har, nettopp fordi han handlar åleine, den offentlege meininga mot seg. Han skremmer alle rundt seg. Men har han nokre medskuldige, briskar han seg overfor dei med bragdene sine, og ein kan alt her byrje å merke krafta til Opinionen; for det er nok med bifallet frå dei medskuldige til å ta frå han kjensla av skjendsla si, og til og med gjere han stolt av vanæra si.

Krigaren lever i eit anna miljø. Opinionen som brennemerkjer han, er ein annan stad, hos dei overvunne nasjonane; han kjenner ikkje trykket av han. Men Opinionen som omgjev han, bifell og støttar han. Han og kameratane hans kjenner sterkt solidariteten som bind dei saman. Fedrelandet, som har skaffa seg fiendar og farar, treng å eldhuge motet hos borna sine. Det tildeler dei djervaste, dei som ved å utvide grensene har ført mest bytte heim, æresteikn, ry og ære. Diktarane syng om bragdene deira, og kvinnene flettar kransar til dei. Og slik er makta til Opinionen at han skil tanken om urett frå Plyndringa og tek frå plyndraren sjølve medvitet om skulda si.

Opinionen som reagerer mot den militære plyndringa, øver berre liten innverknad, sidan han ikkje sit hos det plyndrande folket, men hos det plyndra. Likevel er han ikkje heilt verknadslaus, og dess mindre di meir nasjonane omgåst og forstår kvarandre. I så måte ser ein at språkstudium og fri samferdsel mellom folka medverkar til å late den opinionen som er imot denne typen plyndring, få overtaket.

Diverre hender det ofte at nasjonane som omgjev det plyndrande folket, sjølve er plyndrarar når dei kan, og dermed gjennomsyra av dei same fordomane.

Då finst det berre éi kur: tida. Folka må ha lært, gjennom hard røynsle, den enorme ulempa ved å plyndre kvarandre.

Ein vil tale om ein annan brems: den moralske oppsedinga. Men den moralske oppsedinga har som mål å mangfaldiggjere dei dydige handlingane. Korleis skulle ho då avgrense plyndringshandlingane, når desse handlingane av Opinionen blir sette mellom dei høgaste dydene? Finst det eit mektigare middel til å moralisere eit folk enn Religionen? Har det nokon gong vore ein Religion meir gunstig for freden og meir allment godteken enn Kristendomen? Og likevel, kva har ein sett gjennom atten hundreår? Ein har sett menneska slåst ikkje berre på trass av Religionen, men i sjølve namnet til Religionen.

Eit erobrande folk fører ikkje alltid åtakskrig. Det har òg sine vonde dagar. Då forsvarer soldatane heimen og åren til det, eigedomen, familien, sjølvstendet, fridomen. Krigen får eit preg av heilagdom og storleik. Fana, velsigna av tenarane til fredens Gud, representerer alt som er heilagt på jorda; ein knyter seg til henne som til det levande biletet av fedrelandet og æra; og krigardydene blir opphøgde over alle andre dyder. — Men når faren er over, består Opinionen, og ved ein naturleg reaksjon frå hemnlysta, som blandar seg saman med fedrelandskjærleiken, likar ein å føre den elska fana frå hovudstad til hovudstad. Det synest som om naturen slik har førebudd straffa til angriparen.

Det er frykta for denne straffa, og ikkje framstega til filosofien, som held våpena i arsenala, for, det kan ikkje nektast, dei folka som er komne lengst i sivilisasjon, fører krig og bryr seg svært lite om rettferd når dei ikkje har represaliar å frykte. Vitne: Himalaya, Atlas og Kaukasus.

Om Religionen har vore makteslaus, om filosofien er makteslaus, korleis skal då krigen ta slutt?

Samfunnsøkonomien prover at krigen, sjølv om ein berre ser på det sigrande folket, alltid blir ført i interessa til dei få og på kostnad av massane. Det er difor nok at massane ser denne sanninga klart. Vekta til Opinionen, som enno er delt, vil då falle heilt og fullt på sida til freden.

Plyndring ved makt tek endå ei anna form. Ein ventar ikkje til ein mann har produsert noko for å rive det frå han. Ein tek makta over sjølve mennesket; ein tek frå det den eigne personlegdomen; ein tvingar det til arbeid; ein seier ikkje til det: Om du tek dette slitet for meg, skal eg ta dette slitet for deg, ein seier til det: Til deg alt slitet, til meg all nytinga. Det er Slaveriet, som alltid inneber misbruk av makt.

No er det eit stort spørsmål om det ikkje ligg i naturen til ei ubestrideleg overlegen makt alltid å misbruke seg sjølv. For min del stolar eg ikkje på det, og eg ville like gjerne vente av ein fallande stein at han skulle frambringe krafta som skal stanse han i fallet, som å betru makta hennar eiga grense.

Eg skulle i det minste ønskje at ein viste meg eit land, ei tid, der Slaveriet er blitt avskaffa ved den frie og velvillige viljen til herrane.

Slaveriet gjev eit anna og slåande døme på kor utilstrekkelege dei religiøse og menneskekjærlege kjenslene er i kamp med den kraftige interessekjensla. Det kan verke trist for visse moderne Skular som søkjer det reformerande prinsippet for samfunnet i sjølvfornektinga. Lat dei då byrje med å reformere naturen til mennesket.

På Antillane har herrane frå far til son, sidan slaveriet blei innført, vedkjent seg den kristne Religionen. Fleire gonger om dagen gjentek dei desse orda: «Alle menneske er brør; å elske nesten sin er å oppfylle heile lova.» — Og likevel har dei slavar. Ingenting synest dei meir naturleg og meir rettmessig. Håpar dei moderne reformatorane at moralen deira nokon gong vil bli like allment godteken, like populær, like sterk i autoritet, like ofte på alle lepper som Evangeliet? Og om Evangeliet ikkje har kunna gå frå leppene til hjartet over eller gjennom den store skranken til interessa, korleis kan dei håpe at moralen deira skal gjere dette mirakelet?

Men kva! er Slaveriet då usårleg? Nei; det som grunnla det, vil øydeleggje det, eg meiner Interessa, føresett at ein ikkje, for å favorisere dei særinteressene som skapte såret, motarbeider dei allmenne interessene som skal lækje det.

Det er endå ei sanning prova av samfunnsøkonomien, at det frie arbeidet i sitt vesen er framskridande og slavearbeidet nødvendigvis stilleståande. Slik at sigeren til det første over det andre er uunngåeleg. Kva er det blitt av dyrkinga av indigo hos dei svarte?

Det frie arbeidet brukt på sukkerproduksjonen vil få prisen på sukker til å søkke meir og meir. I takt med det vil slaven bli mindre og mindre lønsam for herren sin. Slaveriet ville for lengst ha falle av seg sjølv i Amerika om ikkje lovene i Europa kunstig hadde heva sukkerprisen. Difor ser vi herrane, kreditorane deira og utsendingane deira arbeide aktivt for å halde oppe desse lovene, som i dag er søylene i byggverket.

Diverre har dei framleis sympati hos dei folkesetnadene som slaveriet har forsvunne frå; og av det ser ein at òg her er Opinionen suveren.

Om han er suveren sjølv på området til Makta, er han det med langt større grunn i verda til Lista. For å seie sanninga er det der han har riket sitt. Lista er misbruk av intelligensen; framsteget til opinionen er framsteget til intelligensane. Dei to maktene er i det minste av same natur. Bedrag hos plyndraren føreset godtruenheit hos den plyndra, og den naturlege motgifta mot godtruenheita er sanninga. Det følgjer av dette at å opplyse sinna er å ta frå denne typen plyndring næringa hennar.

Eg skal kort gå gjennom nokre av dei plyndringane som blir drivne ved List i svært stor skala.

Den første som melder seg, er Plyndring ved teokratisk list.

Kva dreier det seg om? Om å få seg ytt, i form av mat, klede, luksus, vørdnad, innverknad og makt, verkelege tenester mot fiktive tenester.

Om eg sa til ein mann: — «Eg skal yte deg umiddelbare tenester,» — måtte eg nok halde ord; elles ville denne mannen snart vite kva han hadde å halde seg til, og lista mi ville raskt bli avslørt.

Men om eg seier til han: — «I byte for tenestene dine skal eg yte deg umåtelege tenester, ikkje i denne verda, men i den neste. Etter dette livet kan du bli evig lukkeleg eller ulukkeleg, og det kjem an på meg; eg er eit mellomvesen mellom Gud og skapningen hans, og kan etter eige forgodtbefinnande opne for deg portane til himmelen eller til helvetet.» — Så sant denne mannen berre trur meg det minste, er han prisgjeven meg.

Denne typen bedrag har vore driven i svært stor stil sidan verda tok til, og ein veit kva for ein grad av allmakt dei egyptiske prestane hadde nådd.

Det er lett å vite korleis bedragarane går fram. Det er nok å spørje seg kva ein sjølv ville gjere i deira stad.

Om eg kom, med føremål av denne typen, midt inn i ein uvitande folkestamme, og det lukkast meg, ved ei eller anna uvanleg handling med eit vedunderleg skin, å gje meg ut for eit overnaturleg vesen, ville eg gje meg ut for ein utsending frå Gud med absolutt herredøme over den framtidige lagnaden til menneska.

Dernest ville eg forby gransking av fullmaktene mine; eg ville gjere meir: sidan fornufta ville vere den farlegaste fienden min, ville eg forby bruken av sjølve fornufta, i det minste brukt på dette fryktinngytande emnet. Eg ville gjere dette spørsmålet, og alle som har med det å gjere, til tabu-spørsmål, som dei ville seier. Å løyse dei, å røre ved dei, til og med å tenkje på dei, ville vere eit utilgjeveleg brotsverk.

Visseleg ville det vere høgdepunktet i kunsten å setje ein tabu-skranke på alle dei intellektuelle vegane som kunne føre til at bedraget mitt blei oppdaga. Kva for ein betre garanti for at det varer, enn å gjere sjølve tvilen til heilagbrot?

Til denne grunnleggjande garantien ville eg likevel leggje nokre tilleggsgarantiar. Til dømes, for at lyset aldri skulle kunne trengje ned i massane, ville eg tileigne meg sjølv, og dei medskuldige mine, monopolet på all kunnskap; eg ville gøyme han under sløra av eit daudt språk og ei hieroglyfisk skrift, og for aldri å bli overraska av nokon fare, ville eg syte for å finne opp ein institusjon som lét meg trengje inn, dag for dag, i løyndomen til alle samvit.

Det ville heller ikkje vere dumt om eg tilfredsstilte nokre av dei verkelege behova til folket mitt, særleg om eg ved å gjere det kunne auke innverknaden min og autoriteten min. Menneska har til dømes eit stort behov for opplæring og moral: eg ville gjere meg til den som deler dei ut. Dermed ville eg styre sinnet og hjartet til folket mitt etter mitt forgodtbefinnande. Eg ville flette moralen og autoriteten min saman i ei uoppløyseleg lenkje; eg ville framstille dei som om dei ikkje kunne bestå den eine utan den andre, slik at om ein eller annan dristig person til slutt freista å røre ved eit tabu-spørsmål, ville heile samfunnet, som ikkje kan klare seg utan moral, kjenne grunnen skjelve under føtene sine, og vende seg med raseri mot denne forvitne nyskaparen.

Når tinga var komne dit, er det klart at dette folket ville tilhøyre meg meir enn om det var slaven min. Slaven forbannar lenkja si, folket mitt ville velsigne si, og eg ville ha lukkast i å prege seglet til trældomen, ikkje på pannene, men i djupet av samvita.

Opinionen åleine kan velte eit slikt byggverk av urett; men kvar skal han byrje på det, om kvar stein er tabu? — Det er ei sak for tida og boktrykkjarkunsten.

Gud forby at eg her skulle ville rokke ved dei trøystande trusførestellingane som bind saman dette livet av prøvingar med eit liv i sæle! Men at ein har misbrukt den uimotståelege draginga som fører oss mot dei, det er noko ingen, ikkje eingong overhovudet for kristenheita, kunne bestride. Det finst, synest det meg, eit teikn ein kan kjenne att på om eit folk er narra eller ikkje. Undersøk Religionen og presten; undersøk om presten er reiskapen til Religionen, eller om Religionen er reiskapen til presten.

Om presten er reiskapen til Religionen, om han berre tenkjer på å utbreie moralen og velgjerningane hennar på jorda, vil han vere mild, tolerant, audmjuk, miskunnsam, full av iver; livet hans vil spegle livet til det guddomlege førebiletet hans; han vil forkynne fridom og likskap mellom menneska, fred og brorskap mellom nasjonane; han vil avvise freistingane frå den verdslege makta, sidan han ikkje vil gå i forbund med det som mest av alt treng ein tøyme i denne verda; han vil vere mannen til folket, mannen for dei gode råda og dei milde trøysteorda, mannen til Opinionen, mannen til Evangeliet.

Om derimot Religionen er reiskapen til presten, vil han handsame henne slik ein handsamar ein reiskap som ein endrar, bøyer og vender på alle måtar, for å få størst mogleg fordel av han for seg sjølv. Han vil mangfaldiggjere tabu-spørsmåla; moralen hans vil vere bøyeleg som tidene, menneska og omstenda. Han vil søkje å imponere med innstuderte gestar og haldningar; han vil mumle hundre gonger om dagen ord som meininga er fordampa frå, og som ikkje lenger er anna enn ein tom konvensjonalisme. Han vil drive handel med dei heilage tinga, men akkurat nok til ikkje å rokke ved trua på at dei er heilage, og han vil syte for at handelen er dess mindre synleg aktiv di meir klårsynt folket er. Han vil blande seg inn i intrigane på jorda; han vil alltid stille seg på sida til dei mektige, på det eine vilkåret at dei mektige stiller seg på hans. Kort sagt, i alle handlingane hans vil ein kjenne att at han ikkje vil fremje Religionen ved hjelp av presteskapet, men presteskapet ved hjelp av Religionen; og sidan så mange anstrengingar føreset eit mål, og sidan dette målet, under denne føresetnaden, ikkje kan vere noko anna enn makt og rikdom, er det endelege teiknet på at folket er narra, at presten er rik og mektig.

Det er heilt openbert at ein kan misbruke ein sann Religion like vel som ein falsk. Di meir vørdnadsverdig autoriteten hennar er, dess meir er det til og med å frykte at ein driv prøva langt. Men det er stor skilnad på resultata. Misbruket reiser alltid ein sunn, opplyst og sjølvstendig del av eit folk til motstand. Det kan ikkje unngåast at trua blir rokka ved det, og svekkinga av ein sann religion er langt meir lagnadstung enn rystinga av ein falsk Religion.

Plyndringa ved denne framgangsmåten og klårsynet til eit folk står alltid i omvendt forhold til kvarandre, for det ligg i naturen til misbruka å gå så langt dei finn veg. Ikkje fordi det ikkje, midt i den mest uvitande folkesetnaden, finst reine og hengjevne prestar, men korleis hindre falskskapen i å ta på seg prestekjolen og ærgjerrigheita i å spenne på seg bispelua? Plyndrarane lyder den malthusianske lova: dei formeirar seg som eksistensmidla; og eksistensmidla til bedragarane er godtruenheita til dei narra. Kor mykje ein enn leitar, finn ein alltid at Opinionen må opplysast. Det finst ikkje noko anna Universalmiddel.

Ein annan variant av Plyndring ved list blir kalla handelsbedrageri, eit namn som synest meg altfor snevert, for det er ikkje berre kjøpmannen som forfalskar vara eller kortar inn metermålet sitt, som gjer seg skuldig i det, men òg lækjaren som lèt seg betale for skadelege råd, advokaten som viklar prosessane inn, osb. I bytet mellom to tenester er den eine av dårleg gehalt; men her, sidan den mottekne tenesta alltid er godteken på førehand og frivillig, er det klart at Plyndring av dette slaget må vike etter kvart som det offentlege klårsynet går fram.

Deretter kjem misbruket av dei offentlege tenestene, eit uhyre felt for Plyndring, så uhyre at vi berre kan kaste eit blikk på det.

Om Gud hadde gjort mennesket til eit einsamt dyr, ville kvar og ein arbeide for seg sjølv. Den individuelle rikdomen ville stå i forhold til dei tenestene kvar einskild ytte seg sjølv.

Men sidan mennesket er sosialt, blir tenestene bytte mot kvarandre, ei setning som de, om det passar dykk, kan byggje opp baklengs.

Det finst i samfunnet behov som er så allmenne, så universelle, at medlemene dekkjer dei ved å organisere offentlege tenester. Slik er behovet for tryggleik. Ein rådslår, ein skyt saman for å løne med ulike tenester dei som yter den tenesta å vake over den felles tryggleiken.

Det er ingenting i dette som fell utanfor samfunnsøkonomien: Gjer dette for meg, så gjer eg det der for deg. Vesenet i transaksjonen er det same, berre betalingsmåten er ulik; men dette omstendet har stor rekkjevidd.

I vanlege transaksjonar er kvar og ein framleis domar både over tenesta han tek imot, og over tenesta han yter. Han kan alltid anten avslå bytet eller gjere det ein annan stad, og derav kjem nødvendet av berre å føre til marknaden tenester som frivillig vil bli godtekne.

Slik er det ikkje med Staten, særleg ikkje før dei representative regjeringane kom. Anten vi treng tenestene hans eller ikkje, anten dei er av god eller dårleg gehalt, må vi alltid ta imot dei slik han leverer dei, og betale dei til den prisen han set.

No er det tilbøyelegheita til alle menneske å sjå tenestene dei yter, gjennom den vesle enden av kikkerten, og tenestene dei tek imot, gjennom den store; og det ville gå raskt unna om vi ikkje, i dei private transaksjonane, hadde garantien i den forhandla prisen.

Denne garantien har vi ikkje, eller nesten ikkje, i dei offentlege transaksjonane. — Og likevel følgjer Staten, som består av menneske (sjølv om ein i våre dagar ymtar om det motsette), den universelle tilbøyelegheita. Han vil tene oss mykje, tene oss meir enn vi vil, og få oss til å godta som verkeleg teneste det som stundom er langt frå å vere det, og det for til gjengjeld å påleggje oss tenester eller skattar.

Staten er òg underlagd den malthusianske lova. Han har ein tendens til å gå ut over nivået for eksistensmidla sine, han veks i takt med desse midla, og det som held han i live, er substansen til folka. Ve difor dei folka som ikkje veit å avgrense verkefeltet til Staten. Fridom, privat verksemd, rikdom, velvære, sjølvstende, verdigheit, alt vil stryke med.

For det er eit omstende ein må leggje merke til; det er dette: Mellom tenestene vi ber Staten om, er tryggleiken den viktigaste. For å garantere oss han må Staten rå over ei kraft som er i stand til å overvinne alle krefter, private eller kollektive, indre eller ytre, som kunne setje han i fare. Kombinert med den beklagelege tilbøyelegheita vi merkar hos menneska til å leve på kostnad av andre, ligg det her ein fare som spring i auga.

Sjå difor i kva for ein enorm skala Plyndring ved misbruk og overdriving frå regjeringa si side er blitt driven sidan historisk tid? Spør dykk berre kva for tenester dei offentlege styresmaktene har ytt folkesetnadene, og kva for tenester dei har henta ut av dei, hos assyrarane, babylonarane, egyptarane, romarane, persarane, tyrkarane, kinesarane, russarane, engelskmennene, spanjolane, franskmennene? Fantasien blir forferda over dette enorme misforholdet.

Endeleg har ein funne opp den representative regjeringa, og a priori kunne ein ha trudd at uordenen skulle ta slutt som ved eit trylleslag.

Prinsippet for desse regjeringane er nemleg dette:

«Folkesetnaden sjølv, gjennom representantane sine, skal avgjere arten og omfanget av dei funksjonane han finn det høveleg å gjere til offentlege tenester, og storleiken på den godtgjersla han aktar å knyte til desse tenestene.»

Tilbøyelegheita til å ta makta over godset til andre og tilbøyelegheita til å forsvare sitt eige blei slik stilte opp mot kvarandre. Ein måtte tru at den andre ville overvinne den første.

Visseleg, eg er overtydd om at saka vil lukkast i lengda. Men ein må vedgå at hittil har ho ikkje lukkast.

Kvifor? Av to svært enkle grunnar: regjeringane har hatt for mykje, og folkesetnadene for lite skarpsinn.

Regjeringane er svært dyktige. Dei handlar metodisk, konsekvent, etter ein godt uttenkt plan som stadig blir fullkomengjord ved tradisjon og røynsle. Dei studerer menneska og lidenskapane deira. Om dei til dømes oppdagar at menneska har krigsinstinkt, blæs dei til og eggjar denne lagnadstunge tilbøyelegheita. Dei omgjev nasjonen med farar gjennom verket til diplomatiet, og deretter ber dei han, heilt naturleg, om soldatar, sjøfolk, arsenal, festningsverk: ofte har dei til og med berre bryet med å late dei bli tilbodne; då har dei gradar, pensjonar og stillingar å dele ut. Til det trengst det mykje pengar; skattane og låna er der.

Om nasjonen er gåvmild, tilbyr dei seg å lækje alle vondane til menneskeslekta. Dei skal, seier dei, reise opp att handelen, få jordbruket til å bløme, utvikle fabrikkane, oppmuntre litteraturen og kunsten, utrydde fattigdomen, osb., osb. Det gjeld berre å opprette embete og løne embetsmenn.

Kort sagt, taktikken består i å framstille som verkelege tenester det som berre er hindringar; då betaler nasjonen ikkje for å bli tent, men for å bli skadd. Regjeringane, som tek gigantiske proporsjonar, endar med å sluke halvparten av alle inntekter. Og folket undrar seg over å arbeide så mykje, over å høyre kunngjort vedunderlege oppfinningar som skal mangfaldiggjere produkta i det uendelege, og… over alltid å vere like langt som før.

Det er fordi folket, medan regjeringa utfaldar så mykje dugleik, knapt viser nokon. Når det såleis blir kalla til å velje fullmektigane sine, dei som skal fastsetje verkefeltet og godtgjersla for regjeringsverksemda, kven vel det då? Agentane til regjeringa. Det overlèt til den utøvande makta sjølv å fastsetje grensa for verksemda si og krava sine. Det gjer som Le Bourgeois gentilhomme, som når det gjeld valet og talet på kleda sine, overlèt det… til skreddaren.

Imidlertid går tinga frå vondt til verre, og folket opnar endeleg auga, ikkje for kuren (så langt er det enno ikkje kome), men for vondet.

Å regjere er eit så behageleg yrke at alle strevar etter det. Difor sluttar ikkje rådgjevarane til folket å seie til det: Vi ser lidingane dine og vi beklagar dei. Det ville vere annleis om vi regjerte deg.

Denne perioden, som vanlegvis er svært lang, er perioden for opprør og oppløp. Når folket blir overvunne, blir krigsutgiftene lagde til byrdene det ber. Når det sigrar, blir regjeringspersonalet skift ut, og misbruka består.

Og dette varer til folket endeleg lærer å kjenne og forsvare dei sanne interessene sine. Vi kjem altså alltid attende til dette: Det finst ingen annan utveg enn framsteget i den offentlege Fornufta.

Visse nasjonar synest vedunderleg disponerte for å bli bytte for Plyndringa til regjeringa. Det er dei der menneska, utan å ta noko omsyn til si eiga verdigheit og sin eigen energi, ville tru seg fortapte om dei ikkje blei administrerte og regjerte i alle ting. Utan å ha reist mykje har eg sett land der ein meiner at jordbruket ikkje kan gjere noko framsteg om ikkje Staten held forsøksgardar; at det snart ikkje vil finnast hestar lenger om ikkje Staten har stutteri; at fedrane ikkje vil late borna sine få oppseding, eller berre vil late dei lære umoralske ting, om ikkje Staten fastset kva det er godt å lære, osb., osb. I eit slikt land kan revolusjonane følgje raskt på kvarandre, og dei styrande falle den eine etter den andre. Men dei styrte vil ikkje desto mindre bli styrte på nåde og unåde (for den disposisjonen eg her peikar på, er sjølve stoffet regjeringane er laga av), til folket endeleg innser at det er betre å late flest mogleg tenester bli verande i kategorien av dei som dei partane det gjeld, byter til forhandla pris.

Vi har sett at samfunnet er byte av tenester. Det burde berre vere byte av gode og reielege tenester. Men vi har òg slått fast at menneska har ei stor interesse av, og følgjeleg ei uimotståeleg tilbøyelegheit til, å overdrive den relative verdien av tenestene dei yter. Og i sanning kan eg ikkje sjå nokon annan grense for denne pretensjonen enn den frie godtakinga eller den frie avvisinga hos dei som desse tenestene blir tilbodne.

Av det kjem det at visse menneske tyr til lova for at ho skal innskrenke dei naturlege rettane som følgjer av denne fridomen, hos dei andre. Denne typen plyndring blir kalla Privilegium eller Monopol. Lat oss merke oss godt opphavet og karakteren til henne.

Kvar og ein veit at tenestene han fører til den allmenne marknaden, vil bli dess høgare verdsette og betalte der, di sjeldnare dei er. Kvar og ein vil difor kalle på inngripen frå lova for å halde borte frå marknaden alle som kjem for å tilby liknande tenester der, — eller, kva som kjem ut på eitt, om medverknad av ein reiskap er uunnverleg for at tenesta skal kunne ytast, vil han be lova om eineretten til å eige han.

Sidan denne varianten av Plyndring er hovudemnet for dette bandet, skal eg seie lite om han her, og nøye meg med éin merknad.

Når monopolet er eit isolert tilfelle, unnlèt det ikkje å gjere den rik som lova har gjeve det til. Det kan då hende at kvar klasse av arbeidande, i staden for å arbeide for fallet til dette monopolet, krev eit liknande monopol for seg sjølv. Denne typen Plyndring, slik sett i system, blir då den latterlegaste av alle mystifikasjonar for alle, og det endelege resultatet er at kvar og ein trur han hentar meir ut av ein allmenn marknad som er blitt fattigare på alt.

Det er ikkje nødvendig å leggje til at dette underlege systemet dessutan innfører ei universell motsetning mellom alle klassar, alle yrke, alle folk; at det krev ei stadig, men alltid usikker, innblanding frå regjeringa si side; at det slik gjev rikeleg næring til dei misbruka som var emnet for det føregåande avsnittet; at det set alle næringar i ein ubotleg utryggleik, og at det venner menneska til å leggje ansvaret for sin eigen eksistens på lova, og ikkje på seg sjølve. Det ville vere vanskeleg å tenkje seg ei meir verksam årsak til sosial forstyrring.

Rettferdiggjering

Ein vil seie: «Kvifor dette stygge ordet: Plyndring? Forutan at det er grovt, sårar det, irriterer det, vender det dei rolege og moderate menneska mot dykk, forgiftar det striden.»

Eg erklærer det høgt: eg respekterer personane; eg trur på oppriktigheita hos nesten alle tilhengjarane av Vernet; og eg tilkjenner meg ikkje retten til å mistenkje nokon sin personlege reielegdom, finkjensle eller menneskekjærleik, kven det enn måtte vere. Eg gjentek endå ein gong at Vernet er verket, det lagnadstunge verket, av ei felles villfaring som alle, eller i det minste det store fleirtalet, på éin gong er offer for og medskuldige i. — Etter dette kan eg ikkje hindre at tinga er som dei er.

Tenk dykk ein slags Diogenes som stikk hovudet ut av tønna si og seier: «Atenarar, de lèt dykk tene av slavar. Har de aldri tenkt på at de øver den mest urettferdige av alle plyndringar mot brørne dykkar?»

Eller ein folketribun som talar slik på Forum: «Romarar, de har grunnlagt alle eksistensmidla dykkar på plyndringa av alle folk, det eine etter det andre.»

Visseleg ville dei berre uttrykkje ei ubestrideleg sanning. Skulle ein slutte av det at Aten og Roma berre var folkesette av uærlege menneske? at Sokrates og Platon, Cato og Cincinnatus var foraktelege personar?

Kven kunne ha ein slik tanke? Men desse store mennene levde i eit miljø som tok frå dei medvitet om uretten sin. Ein veit at Aristoteles ikkje eingong kunne førestelle seg at eit samfunn kunne bestå utan slaveri.

I moderne tid har slaveriet levd heilt til våre dagar utan å vekkje mange skruplar i sjela til plantasjeeigarane. Hærar har tent som reiskap for store erobringar, det vil seie for store plyndringar. Er det dermed sagt at dei ikkje kryr av soldatar og offiserar som personleg er like finkjenslege, kanskje meir finkjenslege enn ein vanlegvis er i dei industrielle løpebanene; av menn som den blotte tanken på eit tjuveri ville få til å raudne, og som ville trasse tusen dødsfall heller enn å nedlate seg til ein lågskap?

Det som er klanderverdig, er ikkje individa, men den allmenne rørsla som riv dei med og forblindar dei, ei rørsle som heile samfunnet er skuldig i.

Slik er det med Monopolet. Eg klagar systemet, og ikkje individa; samfunnet i sin heilskap, og ikkje den eine eller den andre av medlemene. Om dei største filosofane har kunna ta feil om uretten i slaveriet, med kor mykje større grunn kan då ikkje jordbrukarar og fabrikantar ta feil om naturen og verknadene til det restriktive systemet?