Noko anna

— Kva er restriksjon?

— Det er eit delvis forbod.

— Kva er forbod?

— Det er ein absolutt restriksjon.

— Slik at det ein seier om den eine, er sant om den andre?

— Ja, bortsett frå graden. Det er same forhold mellom dei som mellom sirkelbogen og sirkelen.

— Altså, dersom forbodet er dårleg, kan ikkje restriksjonen vere god?

— Like lite som bogen kan vere rett dersom sirkelen er krum.

— Kva er fellesnamnet for restriksjon og forbod?

— Vern.

— Kva er den endelege verknaden av vernet?

— Å krevje av menneska eit større arbeid for same resultat.

— Kvifor er menneska så knytte til vernesystemet?

— Fordi fridomen må føre til same resultat for eit mindre arbeid, og denne tilsynelatande nedgangen i arbeid skremmer dei.

— Kvifor seier De tilsynelatande?

— Fordi alt spart arbeid kan viast til noko anna.

— Til kva anna?

— Det er noko som ikkje kan presiserast, og som ikkje treng å bli det.

— Kvifor?

— Fordi, dersom summen av dei tilfredsstillingane Frankrike har i dag, kunne oppnåast med ein tidel mindre av summen av arbeidet sitt, kan ingen presisere kva nye tilfredsstillingar det ville skaffe seg med det arbeidet som vart ledig. Den eine ville vere betre kledd, den andre betre ernært, denne betre opplyst, hin betre underhalden.

— Forklar meg mekanismen og verknadene til vernet.

— Det er ikkje lett. Før ein går laus på det innvikla tilfellet, måtte ein studere det i det enklaste tilfellet.

— Ta det enklaste tilfellet De vil.

— Hugsar De korleis Robinson bar seg åt, utan sag, for å lage ein planke?

— Ja. Han felte eit tre, og så, ved å hogge stammen til høgre og til venstre med øksa si, reduserte han han til tjukna av ein planke.

— Og det gav han mykje arbeid?

— Fjorten fulle dagar.

— Og kva levde han av i mellomtida?

— Av forråda sine.

— Og korleis gjekk det med øksa?

— Ho vart heilt sløv av det.

— Utmerkt. Men dette veit De kanskje ikkje: I den augneblinken han skulle gje det første øksehogget, fekk Robinson auge på ein planke som bølgjene hadde kasta opp på stranda.

— Å! for eit lykkeleg treff! Han sprang og plukka han opp?

— Det var den første innskytinga hans; men han stansa og resonnerte slik:

«Dersom eg går og hentar denne planken, vil det ikkje koste meg anna enn strevet med å bere han og tida det tek å gå ned og opp att klippa.

«Men dersom eg lagar ein planke med øksa mi, skaffar eg meg for det første arbeid for fjorten dagar; dinest slit eg ned øksa mi, noko som gjev meg høve til å reparere henne; og eg et opp forråda mine, ei tredje kjelde til arbeid, sidan dei må erstattast. No er arbeidet rikdomen. Det er klart at eg ville ruinere meg ved å gå og plukke opp den stranda planken. Det er viktig for meg å verne mitt personlege arbeid, og til og med, no som eg tenkjer på det, kan eg skape meg eit tilleggsarbeid ved å gå og sparke denne planken ut i sjøen att!»

— Men dette resonnementet var absurd!

— La gå. Det er ikkje desto mindre det same som kvar nasjon gjer når han vernar seg ved forbod. Han støyter frå seg planken som blir tilboden han i byte mot eit lite arbeid, for å gje seg sjølv eit større arbeid. Det finst ikkje eingong det arbeidet til tollaren som han ikkje ser ein vinst i. Det svarar til det strevet Robinson gjorde seg for å gje tilbake til bølgjene den gåva dei ville gje han. Sjå på nasjonen som eit kollektivt vesen, og De vil ikkje finne eit atom av skilnad mellom resonnementet hans og Robinsons.

— Såg ikkje Robinson at den tida han sparte, kunne han bruke til å gjere noko anna?

— Kva noko anna?

— Så lenge ein har behov og tid framfor seg, har ein alltid noko å gjere. Eg er ikkje forplikta til å presisere kva arbeid han kunne ta fatt på.

— Eg presiserer jo det arbeidet som ville ha gått frå han.

— Og eg hevdar at Robinson, i ei utruleg forblinding, forveksla arbeidet med resultatet av det, målet med midla, og det skal eg prove for Dykk…

— Det fritek eg Dykk for. Uansett er dette det restriktive eller forbodsbaserte systemet i sitt enklaste uttrykk. Dersom det verkar absurd på Dykk i denne forma, er det fordi dei to eigenskapane produsent og forbrukar her fell saman i eitt og same individ.

— Gå då over til eit meir innvikla døme.

— Gjerne. — Ei tid seinare hadde Robinson møtt Fredag; dei slutta seg saman og tok til å arbeide i fellesskap. Om morgonen jakta dei i seks timar og kom heim med fire korger vilt. Om kvelden arbeidde dei seks timar i hagen og fekk fire korger grønsaker.

Ein dag la ein kano til ved Fortvilingsøya. Ein staseleg framand steig ut av han og fekk plass ved bordet til dei to einebuarane våre. Han smaka på fruktene frå hagen og roste dei sterkt, og før han tok avskil med vertane sine, tala han slik til dei:

«Gåvmilde øybuarar, eg bur i eit land som er langt rikare på vilt enn dette, men der hagebruk er ukjent. Det vil vere lett for meg å bringe dykk fire korger vilt kvar kveld, dersom de berre vil avstå to korger grønsaker til meg.»

Ved desse orda trekte Robinson og Fredag seg tilbake for å rådslå, og debatten dei hadde, er for interessant til at eg ikkje gjev han att her in extenso.

Fredag. — Ven, kva synest du?

Robinson. — Dersom vi seier ja, er vi ruinerte.

F. — Er det så sikkert? Lat oss rekne.

R. — Det er ferdig rekna. Knuste av konkurransen er jakta ei tapt næring for oss.

F. — Kva gjer det, dersom vi har viltet?

R. — Teori! Det vil ikkje vere produktet av arbeidet vårt.

F. — Jau visst, for pokker, sidan vi må gje grønsaker for å få det!

R. — Kva tener vi då?

F. — Dei fire korgene vilt kostar oss seks timars arbeid. Den framande gjev oss dei mot to korger grønsaker, som berre tek oss tre timar. — Det er altså tre timar som blir til vår rådvelde.

R. — Sei heller: som blir trekte frå verksemda vår. Det er nettopp der tapet vårt ligg. Arbeidet er rikdomen, og dersom vi mistar ein fjerdedel av tida vår, blir vi ein fjerdedel mindre rike.

F. — Ven, du gjer ein enorm feil. Same vilt, same grønsaker, og på kjøpet tre ledige timar: Det er framsteg, eller så finst det ikkje framsteg i denne verda.

R. — Allmenne talemåtar! Kva skal vi gjere med desse tre timane?

F. — Vi skal gjere noko anna.

R. — Aha! der tok eg deg. Du kan ikkje presisere noko. Noko anna, noko anna, det er fort sagt.

F. — Vi skal fiske, vi skal pynte opp hytta vår, vi skal lese i Bibelen.

R. — Utopi! Er det så sikkert at vi gjer det eine heller enn det andre?

F. — Nå vel, dersom vi manglar behov, kviler vi. Er kvile ingenting?

R. — Men når ein kviler, døyr ein av svolt.

F. — Ven, du er inne i ein vond sirkel. Eg snakkar om ei kvile som ikkje trekkjer noko frå verken viltet eller grønsakene våre. Du gløymer stadig at ved hjelp av handelen vår med den framande vil ni timars arbeid gje oss like mykje forråd som tolv i dag.

R. — Ein ser tydeleg at du ikkje er oppseda i Europa. Du har kanskje aldri lese Moniteur industriel? Han ville ha lært deg dette: «All spart tid er eit reint tap. Det er ikkje å ete som tyder noko, det er å arbeide. Alt vi forbrukar, tel ikkje dersom det ikkje er det direkte produktet av arbeidet vårt. Vil du vite om du er rik? Sjå ikkje på tilfredsstillingane dine, men på strevet ditt.» Det er dette Moniteur industriel ville ha lært deg. Eg, som ikkje er nokon teoretikar, ser berre tapet av jakta vår.

F. — For ei underleg omsnuing av omgrepa! Men…

R. — Ikkje noko men. Dessutan finst det politiske grunnar til å avvise dei eigennyttige tilboda frå den trulause framande.

F. — Politiske grunnar!

R. — Ja. For det første gjev han oss berre desse tilboda fordi dei er fordelaktige for han.

F. — Dess betre, sidan dei er det for oss òg.

R. — Dinest gjer vi oss avhengige av han ved desse bytehandlane.

F. — Og han av oss. Vi treng viltet hans, han grønsakene våre, og vi vil leve i godt venskap.

R. — Systemmakeri! Vil du at eg skal gjere deg mållaus?

F. — Lat oss sjå; eg ventar framleis på ein god grunn.

R. — Set at den framande lærer å dyrke ein hage, og at øya hans er meir fruktbar enn vår. Ser du følgja?

F. — Ja. Sambanda våre med den framande tek slutt. Han tek ikkje lenger grønsaker frå oss, sidan han får dei heime med mindre strev. Han bringer oss ikkje lenger vilt, sidan vi ikkje har noko å gje han i byte, og vi vil då vere nøyaktig slik du vil at vi skal vere i dag.

R. — Uframsynte villmann! Ser du ikkje at etter å ha drepe jakta vår ved å overfløyme oss med vilt, vil han drepe hagebruket vårt ved å overfløyme oss med grønsaker.

F. — Men det vil aldri skje anna enn i den grad vi gjev han noko anna, det vil seie at vi finn noko anna å produsere med innsparing av arbeid for oss.

R. — Noko anna, noko anna! Du endar alltid der. Du svevar i det uvisse, ven Fredag; det er ikkje noko praktisk i synspunkta dine.

Striden drog lenge ut og lét kvar av dei, slik det ofte går, bli ståande i si overtyding. Men sidan Robinson hadde stor innverknad over Fredag, fekk meininga hans overtaket, og då den framande kom for å hente svaret, sa Robinson til han:

«— Framande, for at framlegget Dykkar skal bli godteke, måtte vi vere heilt sikre på to ting:

«For det første at øya Dykkar ikkje er rikare på vilt enn vår; for vi vil berre kjempe med like våpen.

«For det andre at De taper på handelen. For sidan det i kvart byte nødvendigvis er ein vinnar og ein tapar, ville vi vere narra dersom ikkje De var det. — Kva har De å seie?»

«— Ingenting,» sa den framande. Og etter å ha brote ut i lått gjekk han tilbake til kanoen sin.

— Forteljinga ville ikkje vere så verst, dersom ikkje Robinson var så absurd.

— Han er ikkje meir absurd enn komiteen i rue Hauteville.

— Å, det er noko heilt anna. De føreset snart éin mann åleine, snart, kva som kjem ut på eitt, to menn som lever i fellesskap. Det er ikkje vår verd; arbeidsdelinga, mellomkomsten av kjøpmennene og pengane endrar spørsmålet mykje.

— Det gjer rett nok transaksjonane meir innvikla, men endrar ikkje naturen deira.

— Kva! De vil samanlikne den moderne handelen med enkle bytehandlar?

— Handelen er ikkje anna enn ei mengd bytehandlar; den eigne naturen til bytehandelen er identisk med den eigne naturen til handelen, slik eit lite arbeid er av same natur som eit stort, slik tyngdekrafta som driv eit atom, er av same natur som den som riv med seg ei verd.

— Altså, etter Dykkar meining, er desse resonnementa, som er så falske i Robinsons munn, ikkje mindre falske i munnen på proteksjonistane våre?

— Nei; berre at feilen der gøymer seg betre under det innvikla ved omstenda.

— Nå vel! kom då til eit døme henta frå den noverande ordenen av kjensgjerningar.

— La gå; i Frankrike, med tanke på krava frå klimaet og vanane, er klede ein nyttig ting. Er det vesentlege å lage det eller å ha det?

— For eit spørsmål! For å ha det, må ein lage det.

— Det er ikkje nødvendig. For å ha det må nokon lage det, det er sikkert; men det er inga plikt til at det er personen eller landet som forbrukar det, som produserer det. De har ikkje laga det kledet som kler Dykk så godt; Frankrike har ikkje laga kaffien det et frukost med.

— Men eg har kjøpt kledet mitt, og Frankrike kaffien sin.

— Nettopp, og med kva?

— Med pengar.

— Men De har ikkje laga pengane, og ikkje Frankrike heller.

— Vi har kjøpt dei.

— Med kva?

— Med produkta våre, som har gått til Peru.

— Det er altså i røynda arbeidet Dykkar De byter mot klede, og det franske arbeidet som er blitt bytt mot kaffi.

— Utvilsamt.

— Det er altså inga streng nødvendigheit å lage det ein forbrukar?

— Nei, dersom ein lagar noko anna som ein gjev i byte.

— Med andre ord har Frankrike to middel til å skaffe seg ei gjeven mengd klede. Det første er å lage det; det andre er å lage noko anna, og byte dette noko anna hos utlandet mot klede. Kva for eitt av desse to midla er det beste?

— Eg veit ikkje riktig.

— Er det ikkje det som, for eit bestemt arbeid, gjev ei større mengd klede?

— Det ser slik ut.

— Og kva er best for ein nasjon: å ha valet mellom desse to midla, eller at lova forbyr han det eine, med fare for å råke nettopp det beste?

— Det synest meg at det er best for han å ha valet, så mykje meir som han i slike saker alltid vel rett.

— Lova som forbyr utanlandsk klede, fastset altså at dersom Frankrike vil ha klede, må det lage det in natura, og at det er forbode å lage dette noko anna som det kunne kjøpe utanlandsk klede med?

— Det er sant.

— Og sidan ho tvingar til å lage kledet og forbyr å lage noko anna, nettopp fordi dette andre ville krevje mindre arbeid (elles ville ho ikkje trenge å blande seg inn), dekreterer ho altså i røynda at Frankrike ved eit bestemt arbeid berre skal få éin meter klede ved å lage det, medan det for same arbeid ville ha fått to meter ved å lage noko anna.

— Men, for Guds skuld! kva noko anna?

— Eh! for Guds skuld! kva gjer det? Når det har valet, vil det berre lage noko anna i den grad det finst noko anna å lage.

— Det er mogleg; men eg blir stadig plaga av tanken på at utlandet sender oss klede og ikkje tek imot det andre frå oss, og i så fall ville vi sitje fint i det. I alle fall, her er innvendinga, sjølv frå Dykkar synspunkt. De vedgår at Frankrike vil lage dette noko anna som skal bytast mot klede, med mindre arbeid enn om det hadde laga kledet sjølv.

— Utvilsamt.

— Det vil altså vere ei viss mengd av arbeidet til landet som blir råka av uverksemd.

— Ja, men utan at det blir dårlegare kledd, eit lite omstende som utgjer heile mistaket. Robinson miste han av syne; proteksjonistane våre ser han ikkje eller løyner han. Den stranda planken råka òg, i fjorten dagar, Robinsons arbeid med uverksemd, for så vidt som det var brukt på å lage ein planke, men utan å ta han frå han. Skil difor mellom desse to slaga nedgang i arbeid: den som har sakn til verknad, og den som har tilfredsstilling til årsak. Desse to tinga er svært ulike, og dersom De set dei likt, resonnerer De som Robinson. I dei mest innvikla tilfella, som i dei enklaste, består sofismen i dette: Å dømme om nytta av arbeidet etter kor lenge det varer og kor intenst det er, og ikkje etter resultata av det;

som fører til denne økonomiske politikken: Å redusere resultata av arbeidet i den hensikt å auke kor lenge det varer og kor intenst det er.