Herredøme gjennom arbeid

«Liksom ein i krigstid når fram til herredøme gjennom overlegenheit i våpen, kan ein då i fredstid nå fram til herredøme gjennom overlegenheit i arbeid?»

Dette spørsmålet er av største interesse i ei tid då ein ikkje synest å dra i tvil at på feltet til industrien, som på slagmarka, knuser den sterkaste den svakaste.

For at det skal vere slik, må ein ha oppdaga ein trist og nedslåande analogi mellom arbeidet som blir utøvd på tinga, og valden som blir utøvd mot menneska; for korleis skulle desse to slags handlingar kunne vere identiske i verknadene sine, om dei var motsette av natur?

Og dersom det er sant at herredømet i industrien som i krigen er det nødvendige resultatet av overlegenheit, kva har vi då å befatte oss med framsteg, med samfunnsøkonomi, sidan vi lever i ei verd der alt er innretta slik av Forsynet at éin og same verknad, undertrykkinga, uunngåeleg spring ut av dei mest motsette prinsippa?

I samband med den heilt nye politikken som handelsfridomen dreg England inn i, reiser mange denne innvendinga, som, det vedgår eg, opptek dei mest oppriktige sinn: «Gjer England noko anna enn å forfølgje det same målet med eit anna middel? Traktar det ikkje framleis etter det universelle overherredømet? Sikker på overlegenheita i kapitalen sin og arbeidet sitt, påkallar det ikkje den frie konkurransen for å kvele industrien på kontinentet, herske som einehersker og erobre privilegiet å nære og kle dei ruinerte folka?»

Det ville vere lett for meg å påvise at desse uroene er innbilte; at den påståtte underlegenheita vår er sterkt overdriven; at det ikkje finst éi av dei store næringane våre som ikkje berre står imot, men endåtil utviklar seg under påverknad av den utanlandske konkurransen, og at den ufeilbarlege verknaden av han er å føre til ein auke i det allmenne forbruket, i stand til å ta opp både produkta utanfrå og dei innanfrå.

I dag vil eg gå laus på innvendinga framanfrå og la henne behalde heile styrken sin og heile fordelen av det terrenget ho har valt. Eg set engelskmennene og franskmennene til side og vil undersøkje, på allmenn måte, om eit folk, sjølv når det ved overlegenheita si i ei industrigrein kjem til å kvele den tilsvarande industrien hos eit anna folk, dermed har teke eit steg mot herredøme og det andre eit steg mot avhengnad; med andre ord, om ikkje begge vinn på operasjonen, og om det ikkje er den sigra som vinn mest.

Ser ein i eit produkt berre høvet til eit arbeid, er det sikkert at uroa til proteksjonistane er grunngjeven. Ser ein på jernet, til dømes, berre i tilhøvet det har til jernverkseigarane, kunne ein frykte at konkurransen frå eit land der det var ei gratis gåve frå naturen, skulle sløkkje masomnane i eit anna land der det var knapt med malm og brensel.

Men er det eit fullstendig syn på saka? Har jernet berre tilhøve til dei som lagar det? Er det framandt for dei som bruker det? Er det endelege, einaste føremålet med det å bli produsert? Og dersom det er nyttig, ikkje på grunn av arbeidet det gjev høve til, men i kraft av eigenskapane det har, av dei mange tenestene hardleiken og smibarleiken gjer det skikka til, følgjer det då ikkje at utlendingen ikkje kan senke prisen på det, sjølv til det punktet at han hindrar produksjonen hos oss, utan å gjere oss meir godt i det siste omsynet enn han gjer oss vondt i det første?

Ein må gjerne tenkje over at det er ei mengd ting som utlendingane, ved dei naturlege fordelane dei er omgjevne av, hindrar oss i å produsere direkte, og med omsyn til desse er vi i røynda i den hypotetiske stillinga vi undersøkjer når det gjeld jernet. Vi produserer hos oss verken te, kaffi, gull eller sølv. Vil det seie at arbeidet vårt som heilskap er minka av den grunn? Nei; berre at vi, for å skape motverdien av desse tinga, for å skaffe oss dei gjennom byte, tek frå det samla arbeidet vårt ein mindre del enn det ville krevje å produsere dei sjølve. Vi har meir att å vie til andre tilfredsstillingar. Vi er dess rikare, dess sterkare. Alt den utanlandske rivaliseringa har kunna gjere, sjølv i dei tilfella der ho på absolutt vis forbyr oss ei bestemt form for arbeid, er å spare det, å auke den produktive krafta vår. Er det, for utlendingen, vegen til herredøme?

Om ein fann ei gullgruve i Frankrike, følgjer det ikkje at vi ville ha interesse av å drive henne. Det er til og med sikkert at føretaket burde gjevast opp om kvar unse gull slukte meir av arbeidet vårt enn ei unse gull kjøpt i Mexico med klede. I så fall ville det vere betre å halde fram med å sjå gruvene våre i vevstolane våre. — Det som er sant om gullet, er sant om jernet.

Illusjonen kjem av at ein ikkje ser éin ting. Det er at den utanlandske overlegenheita aldri hindrar det nasjonale arbeidet anna enn i ei bestemt form, og at ho berre gjer det overflødig i denne forma ved å stille til rådvelde for oss sjølve resultatet av det arbeidet som slik er tilinkjegjort. Om menneska levde i dykkarklokker under eit lag av vatn og måtte skaffe seg luft ved hjelp av pumpa, ville det der liggje ei umåteleg kjelde til arbeid. Å gjere inngrep i dette arbeidet, medan ein lét menneska bli verande i denne tilstanden, ville vere å påføre dei ein frykteleg skade. Men dersom arbeidet tek slutt berre fordi naudsynet ikkje lenger er der, fordi menneska er sette i eit anna miljø, der lufta utan strev blir ført i kontakt med lungene deira, då er tapet av dette arbeidet slett ikkje å beklage, utan i auga til dei som hardnakka ikkje vil verdsetje anna i arbeidet enn arbeidet sjølv.

Det er nettopp dette slaget arbeid maskinane, handelsfridomen, framsteget av alle slag gradvis tilinkjegjer; ikkje det nyttige arbeidet, men det arbeidet som er blitt overflødig, overtalig, utan føremål, utan resultat. Vernet derimot set det i gang att; det set oss tilbake under vasslaget for å gje oss høve til å pumpe; det tvingar oss til å hente gullet i den utilgjengelege nasjonale gruva heller enn i dei nasjonale vevstolane våre. Heile verknaden av det ligg i dette ordet: sløsing med krefter.

Ein skjønar at eg her talar om dei allmenne verknadene og ikkje om dei forbigåande rystingane som overgangen frå eit dårleg system til eit godt fører med seg. Ei mellombels forstyrring følgjer nødvendigvis med kvart framsteg. Det kan vere ein grunn til å mildne overgangen; det er ingen grunn til systematisk å forby kvart framsteg, endå mindre til å underkjenne det.

Ein framstiller industrien for oss som ein kamp. Det er ikkje sant, eller det er berre sant dersom ein nøyer seg med å sjå på kvar næring i verknadene hennar på ei anna tilsvarande næring, medan ein i tanken isolerer dei begge frå resten av menneskeslekta. Men det er noko meir; det er verknadene på forbruket, på den allmenne velferda.

Difor er det ikkje tillate å sidestille, slik ein gjer, arbeidet med krigen.

I krigen knuser den sterkaste den svakaste.

I arbeidet gjev den sterkaste kraft til den svakaste. Det øydelegg analogien frå grunnen av.

Engelskmennene kan vere så sterke og dyktige dei vil, ha enorm og nedbetalt kapital, rå over to store produksjonskrefter, jernet og elden; alt dette gjev seg utslag i den låge prisen på produktet. Og kven vinn på den låge prisen på produktet? Den som kjøper det.

Det står ikkje i deira makt å tilinkjegjere på absolutt vis nokon som helst del av arbeidet vårt. Alt dei kan gjere, er å gjere det overflødig for eit resultat som er oppnådd, å gje lufta samstundes som dei fjernar pumpa, slik å auke den disponible krafta vår, og, merkeleg nok, å gjere det påståtte herredømet sitt dess meir umogleg di meir ubestrideleg overlegenheita deira måtte vere.

Slik kjem vi, gjennom eit strengt og trøystefullt prov, til denne konklusjonen: at arbeidet og valden, så motsette i naturen sin, ikkje er det mindre i verknadene sine, kva så proteksjonistar og sosialistar seier.

Til det har det vore nok for oss å skilje mellom tilinkjegjort arbeid og spart arbeid.

Å ha mindre jern fordi ein arbeider mindre, eller å ha meir jern endå ein arbeider mindre, det er ting som er meir enn ulike; dei er motsette. Proteksjonistane blandar dei saman, vi blandar dei ikkje saman. Det er alt.

La oss få éin ting klart for oss. Dersom engelskmennene set inn mykje verksemd, arbeid, kapital, intelligens og naturkrefter, er det ikkje for dei vakre auga våre si skuld. Det er for å skaffe seg sjølve mange tilfredsstillingar i byte for produkta sine. Dei vil ganske sikkert ta imot minst like mykje som dei gjev, og dei lagar heime hos seg betalinga for det dei kjøper annanstad. Dersom dei altså fløymer over oss med produkta sine, er det fordi dei aktar å bli overfløymde med våre. I så fall er det beste middelet til å få mykje av dei for oss sjølve å stå fritt til å velje, for skaffinga, mellom desse to framgangsmåtane: umiddelbar produksjon, middelbar produksjon. Heile den britiske machiavellismen vil ikkje få oss til å gjere eit dårleg val.

La oss altså slutte å sidestille den industrielle konkurransen barnsleg med krigen; ei falsk sidestilling som hentar alt det forførande ho har, frå at ein isolerer to rivaliserande næringar for å dømme om verknadene av konkurransen. Så snart ein tek med i rekneskapen verknaden på den allmenne velferda, forsvinn analogien.

I eit slag er den som blir drepen, verkeleg drepen, og hæren er svekt tilsvarande. I industrien bukkar ein fabrikk berre under i den grad det nasjonale arbeidet som heilskap erstattar det han produserte, med eit overskot. La oss tenkje oss ein tilstand der det for kvar mann som blir liggjande på valplassen, står opp att to, fulle av kraft og styrke. Om det finst ein planet der det går slik til, må ein vedgå at krigen der blir ført under vilkår så ulike dei vi ser her nede, at han ikkje eingong fortener namnet.

No er nettopp dette det særmerkte ved det ein så uheldig har kalla industrikrig.

La belgiarane og engelskmennene senke prisen på jernet sitt, om dei kan, la dei senke han att og alltid, til dei har gjort han til inkje. Dei kan nok på den måten sløkkje ein av masomnane våre, drepe ein av soldatane våre; men eg utfordrar dei til å hindre at det straks, og som ei nødvendig følgje av sjølve denne låge prisen, står opp att og utviklar seg tusen andre næringar, meir lønsame enn den næringa som er sett ut av spel.

La oss konkludere med at herredøme gjennom arbeid er umogleg og sjølvmotseiande, sidan all overlegenheit som viser seg hos eit folk, gjev seg utslag i låge prisar og ikkje fører til anna enn å gje kraft til alle dei andre. La oss vise bort frå samfunnsøkonomien alle desse uttrykka som er lånte frå ordtilfanget på slagmarka: Kjempe med like våpen, sigre, knuse, kvele, bli slegen, invasjon, tributt. Kva tyder desse vendingane? Press dei, og det kjem ingenting ut av dei… Vi tek feil, det kjem absurde villfaringar og lagnadstunge fordommar ut av dei. Det er desse orda som stansar samansmeltinga av folka, det fredelege, universelle, uoppløyselege sambandet deira, og framsteget for menneskeslekta!