Eit kinesisk eventyr

Ein ropar opp om griskskapen, om egoismen i vår tid!

For min del ser eg at verda, og Paris framfor alt, er folkesett av Deciusar.

Slå opp dei tusen band, dei tusen avisene, dei tusen føljetongane som parisarpressene kvar dag spyr ut over landet; er ikkje alt dette verket til små helgenar?

For ein glød i skildringa av lastene i tida! For ei rørande ømheit for massane! Med kva for ei gåvmilde inviterer ein ikkje dei rike til å dele med dei fattige, om ikkje dei fattige til å dele med dei rike! For ei mengd planar om sosiale reformer, sosiale forbetringar, sosiale organiseringar! Finst det ein så ubetydeleg skribent at han ikkje vier seg til velferda til dei arbeidande klassane? Det gjeld berre å forskottere dei nokre écu for å skaffe dei den fritida dei treng til å gje seg over til sine humanitære tankespinn.

Og så snakkar ein etterpå om egoismen, om individualismen i vår tid!

Det finst ingenting ein ikkje gjer krav på å stille i teneste for velferda og den moralske oppsedinga til folket, ingenting, ikkje eingong tollvesenet. — De trur kanskje det er ein skattemaskin, som accisen, som bompengane ved enden av brua? Slett ikkje. Det er ein i sitt vesen siviliserande, broderleg og likskapsskapande institusjon. Kva vil De? Det er moten. Ein må leggje, eller late som ein legg, kjensle og sentimentalitet i alt, like inn i skilderhuset til «kva har du der?»

Men for å verkeleggjere desse filantropiske strevingane har tollvesenet, det må vedgåast, nokre besynderlege framgangsmåtar.

Det stiller på beina ein hær av direktørar, underdirektørar, inspektørar, underinspektørar, kontrollørar, visitørar, tollkasserarar, sjefar, undersjefar, kontoristar, ekstrabetjentar, aspirantar til ekstrabetjent og aspirantar til aspiranturen, for ikkje å snakke om den aktive tenesta, og alt dette for å få utøvd på næringsverksemda til folket denne negative verknaden som blir oppsummert i ordet hindre.

Legg merke til at eg ikkje seier skattleggje, men verkeleg og reelt hindre.

Og hindre ikkje handlingar som sedene fordømmer eller som strir mot den offentlege ordenen, men uskuldige transaksjonar, som til og med, det vedgår ein, er gunstige for freden og samhaldet mellom folka.

Men menneskeslekta er så bøyeleg og så smidig at ho på ein eller annan måte alltid overvinn hindringane. Det er berre eit spørsmål om meir arbeid.

Hindrar ein eit folk i å hente maten sin utanfrå, produserer det han innanfor. Det er meir strevsamt, men ein må leve. Hindrar ein det i å krysse dalen, går det over tindane. Det tek lengre tid, men ein må fram.

Det var det triste; men her kjem det morosame. Når lova på denne måten har skapt ein viss sum av hindringar, og menneskeslekta, for å overvinne dei, har omdirigert ein tilsvarande sum arbeid, får De ikkje lenger lov til å krevje at lova blir endra; for viser De fram hindringa, viser ein Dykk arbeidet ho gjev opphav til, og seier De: Dette er ikkje arbeid som er skapt, men omdirigert, svarer ein Dykk som Esprit public: — «Berre forarminga er sikker og umiddelbar; kva rikdomsauken gjeld, er han meir enn hypotetisk.»

Dette minner meg om ei kinesisk historie som eg skal fortelje Dykk.

Det var ein gong i Kina to store byar: Tchin og Tchan. Ein praktfull kanal batt dei saman. Keisaren fann det for godt å la kaste enorme steinblokker i han for å setje han ut av drift.

Då Kouang, den første mandarinen hans, såg dette, sa han til han:

— Son av Himmelen, De gjer ein feil.

Kvarpå keisaren svarte:

— Kouang, De seier ein dumskap.

Eg gjev her naturlegvis berre att kjernen i samtalen.

Etter tre månar lét den himmelske keisaren mandarinen hente og sa til han:

— Kouang, sjå.

Og Kouang opna auga og såg.

Og han såg, eit stykke frå kanalen, ei mengd menneske som arbeidde. Nokre grov ut, andre fylte opp, desse planerte, hine brulagde, og mandarinen, som var mykje lærd, tenkte ved seg sjølv: Dei byggjer ein veg.

Etter tre nye månar kalla keisaren på Kouang og sa til han:

— Sjå.

Og Kouang såg.

Og han såg at vegen var ferdig, og han la merke til at det langs vegen, med jamne mellomrom, reiste seg vertshus. Ei trengsle av fotgjengarar, kjerrer og berestolar kom og gjekk, og utallege kinesarar, nedtyngde av trøyttleik, bar og bar igjen tunge byrder frå Tchin til Tchan og frå Tchan til Tchin. — Og Kouang sa til seg sjølv: Det er øydelegginga av kanalen som gjev desse stakkars menneska arbeid. Men den tanken fall han ikkje inn at dette arbeidet var omdirigert frå andre bruksmåtar.

Og tre månar gjekk, og keisaren sa til Kouang:

— Sjå.

Og Kouang såg.

Og han såg at vertshusa stadig var fulle av reisande, og at sidan desse reisande var svoltne, hadde det samla seg butikkar rundt dei, med slaktarar, bakarar, pølsemakarar og handlarar i svalereir. — Og at sidan desse heiderlege handverkarane ikkje kunne gå nakne, hadde det òg slått seg ned skreddarar, skomakarar, handlarar i parasollar og vifter, og at, sidan ein ikkje søv under open himmel, ikkje eingong i Det himmelske riket, var tømmermenn, murarar og taktekkjarar strøymde til. Så kom politibetjentar, dommarar, fakirar; kort sagt, det danna seg ein by med forstader rundt kvart vertshus.

Og keisaren sa til Kouang: Kva synest De om det?

Og Kouang svarte: Eg hadde aldri trudd at øydelegginga av ein kanal kunne skape så mykje arbeid for folket; for den tanken fall han ikkje inn at dette ikkje var arbeid som var skapt, men omdirigert; at dei reisande åt då dei fór på kanalen like så vel som etter at dei var tvinga til å ta vegen.

Imidlertid døydde keisaren, til stor forbausing for kinesarane, og denne sonen av Himmelen vart lagd i jorda.

Etterfølgjaren hans sende bod på Kouang og sa til han: La kanalen bli rydda.

Og Kouang sa til den nye keisaren:

— Son av Himmelen, De gjer ein feil.

Og keisaren svarte:

— Kouang, De seier ein dumskap.

Men Kouang stod på sitt og sa: Sire, kva er målet Dykkar?

— Målet mitt, sa keisaren, er å lette ferdsla av menneske og varer mellom Tchin og Tchan, å gjere transporten mindre kostbar, for at folket skal få te og klede til betre pris.

Men Kouang var vel førebudd. Han hadde dagen før fått nokre nummer av Moniteur industriel, ei kinesisk avis. Sidan han kunne leksa si godt, bad han om løyve til å svare, og då han hadde fått det, slo han panna i golvet ni gonger og sa:

«Sire, De strevar etter å senke prisen på forbruksvarene ved å lette transporten, for å gjere dei tilgjengelege for folket, og for å oppnå det byrjar De med å la folket miste alt det arbeidet som øydelegginga av kanalen hadde skapt. Sire, i samfunnsøkonomien er den absolutte billegskapen … — Keisaren: Eg trur De resiterer. — Kouang: Det er sant; det blir enklare for meg å lese. — Og han falda ut Esprit public og las: ‹I samfunnsøkonomien er den absolutte billegskapen på forbruksvarer berre det sekundære spørsmålet. Problemet ligg i likevekta mellom prisen på arbeidet og prisen på dei tinga som er naudsynte for å leve. Overflod på arbeid er rikdomen til nasjonane, og det beste økonomiske systemet er det som skaffar dei den størst moglege summen av arbeid. Spør ikkje om det er betre å betale 4 cash eller 8 cash for ein kopp te, 5 tael eller 10 tael for ei skjorte. Det er barnslege spørsmål, uverdige for ei alvorleg ånd. Ingen bestrider påstanden Dykkar. Spørsmålet er om det er betre å betale meir for ein ting og, gjennom overfloden på arbeid og prisen på det, ha fleire middel til å skaffe seg han; eller om det er betre å utarme kjeldene til arbeidet, minske massen av den nasjonale produksjonen, frakte forbruksvarene på vegar som går, billegare, det er sant, men samstundes ta frå ein del av arbeidarane våre moglegheitene til å kjøpe dei sjølv til desse reduserte prisane.›»

Då keisaren ikkje var særleg overtydd, sa Kouang til han: Sire, verdigast å vente. Eg har enno Moniteur industriel å sitere.

Men keisaren sa:

— Eg treng ikkje dei kinesiske avisene Dykkar for å vite at å skape hindringar er å kalle arbeidet over til den kanten. Men det er ikkje oppdraget mitt. Gå, og rydd kanalen. Deretter skal vi reformere tollvesenet.

Og Kouang gjekk sin veg, medan han reiv seg i skjegget og ropte: Å Fô! å Pê! å Lî! og alle de einstava og cirkumflekskrona gudar i Cathay, forbarm dykk over folket dykkar; for vi har fått ein keisar av den engelske skulen, og eg ser tydeleg at vi om kort tid kjem til å mangle alt, sidan vi ikkje lenger kjem til å trenge å gjere noko.