Dyrt, billeg

Eg trur eg bør leggje fram for lesarane nokre merknader, diverre teoretiske, om dei illusjonane som spring ut av orda dyrt, billeg. Ved første augekast vil ein vere tilbøyeleg, det veit eg, til å finne desse merknadene litt spissfindige; men spissfindige eller ikkje, spørsmålet er om dei er sanne. No trur eg dei er fullkome sanne, og framfor alt svært eigna til å få dei mange menneska som har ei oppriktig tru på verknaden av vernesystemet, til å tenkje seg om.

Tilhengjarane av fridomen og forsvararane av restriksjonen, vi er alle viste til å bruke desse uttrykka dyrt, billeg. Dei første erklærer seg for det billege, med interessa til forbrukaren for auge; dei andre uttaler seg for det dyre, opptekne framfor alt av produsenten. Andre grip inn og seier: Produsent og forbrukar er eitt og det same; noko som lèt spørsmålet om lova skal strebe etter låge eller høge prisar, stå fullstendig ope.

Midt i denne konflikten ser det ut til at det berre finst éin veg for lova å gå, nemleg å la prisane fastsetje seg naturleg. Men då møter ein dei innbitne fiendane av laissez faire. Dei vil for all del at lova skal handle, sjølv utan å vite i kva retning ho skal handle. Likevel burde det vere opp til den som vil bruke lova til å framkalle ei kunstig dyrtid eller unaturleg låge prisar, å leggje fram og få gjennomslag for grunnen til preferansen sin. Onus probandi kviler på han åleine. Av dette følgjer at fridomen alltid må reknast for god til det motsette er prova, for å la prisane fastsetje seg naturleg, det er fridomen.

Men rollene er bytte om. Tilhengjarane av dyrtida har fått systemet sitt til å sigre, og det er opp til forsvararane av dei naturlege prisane å prove at deira er godt. På begge sider argumenterer ein med to ord. Det er difor heilt vesentleg å vite kva desse to orda rommar.

La oss først seie at det har hendt ei rekkje kjensgjerningar som er eigna til å forvirre forkjemparane i begge leirar.

For å frambringe dyrtid har restriksjonistane fått vernetoll, og låge prisar, for dei uforklarlege, har kome og skuffa vonene deira.

For å oppnå låge prisar har frihandlarane nokre gonger fått fridomen gjennom, og til deira store forbausing er det prisstiging som har følgt.

Døme: I Frankrike har ein, for å gje jordbruket føremoner, lagt ein toll på 22 prosent på utanlandsk ull, og det har hendt at den innanlandske ulla er blitt seld til lågare pris etter tiltaket enn før.

I England har ein, for å lette forbrukaren, sett ned og til slutt oppheva tollen på utanlandsk ull, og det har hendt at ulla frå landet sjølv er blitt seld dyrare enn nokon gong.

Og dette er ikkje noko einskildståande tilfelle, for prisen på ull har inga eiga natur som unndreg han frå den allmenne lova som styrer prisane. Det same har gjenteke seg under alle liknande omstende. Mot all forventing har vernet snarare ført til prisfall, konkurransen snarare til prisstiging på varene.

Då nådde forvirringa i debatten høgdepunktet sitt, idet proteksjonistane sa til motstandarane sine: «Dei låge prisane de skryter så av, det er systemet vårt som frambringer dei.» Og desse svara: «Den dyrtida de fann så nyttig, det er fridomen som framkallar henne.»

Ville det ikkje vere pussig å sjå det billege slik bli parolen i rue Hauteville, og det dyre i rue Choiseul?

Det er openbert at det i alt dette ligg ei misforståing, ein illusjon som må øydeleggjast. Det er det eg skal freiste å gjere.

La oss tenkje oss to isolerte nasjonar, kvar på ein million innbyggjarar. La oss gå ut frå at det, alt anna likt, hos den eine finst nøyaktig dobbelt så mykje av alle slags ting som hos den andre: dobbelt så mykje korn, kjøt, jern, møblar, brensel, bøker, klede og så vidare.

Ein vil vere samd i at den første vil vere dobbelt så rik.

Likevel er det ingen grunn til å hevde at dei absolutte prisane vil vere ulike hos desse to folka. Kanskje vil dei til og med vere høgare hos det rikaste. Det kan hende at alt nominelt er dyrare i Dei sameinte statane enn i Polen, og at menneska der likevel er betre forsynte med alle ting; av dette ser ein at det ikkje er den absolutte prisen på varene, men overfloden av dei, som utgjer rikdomen. Når ein altså vil døme restriksjon og fridom opp mot kvarandre, skal ein ikkje spørje kva for ein av dei to som frambringer låge eller høge prisar, men kva for ein av dei to som fører til overflod eller knappleik.

For legg merke til dette: sidan varene blir bytte mot kvarandre, lèt ein relativ knappleik på alt og ein relativ overflod på alt den absolutte prisen på tinga stå nøyaktig på same punkt, men ikkje kåra til menneska.

La oss trengje litt djupare inn i emnet.

Då ein såg at skjerpingar og nedsetjingar av tollen frambrakte verknader så motsette av dei ein venta, at prisfallet ofte følgde avgifta og fordyringa nokre gonger følgde med tollfridomen, måtte samfunnsøkonomien nødvendigvis søkje forklaringa på eit fenomen som velta dei vedtekne førestellingane; for kva ein enn seier, vitskapen, om han er namnet verdig, er ikkje anna enn den trufaste framstillinga og den rette forklaringa av kjensgjerningane.

No lèt det fenomenet vi her peikar på, seg svært godt forklare ved eit omstende ein aldri må misse av syne.

Det er at dyrtida har to årsaker, og ikkje éi.

Det same gjeld dei låge prisane.

Det er eit av dei best festa punkta i samfunnsøkonomien at prisen blir fastsett av tilstanden til Tilbodet samanlikna med tilstanden til Etterspurnaden.

Det er altså to ledd som påverkar prisen: Tilbodet og Etterspurnaden. Desse ledda er i sitt vesen variable. Dei kan kombinerast i same retning, i motsett retning og i uendelege forhold. Derav uuttømmelege priskombinasjonar.

Prisen stig anten fordi Tilbodet minkar, eller fordi Etterspurnaden aukar.

Han fell anten ved at Tilbodet aukar eller ved at Etterspurnaden minkar.

Derav to slags dyrtid og to slags låge prisar;

Det finst dyrtid av dårleg slag, det er den som kjem av at Tilbodet minkar; for ho inneber knappleik, inneber sakn (slik er den som har gjort seg gjeldande i år for kornet); det finst dyrtid av godt slag, det er den som følgjer av ein auke i etterspurnaden; for ho føreset at den allmenne rikdomen veks.

På same måte finst det låge prisar som er ønskjelege, det er dei som har kjelda si i overfloden; og låge prisar som er ulukkelege, dei som har årsaka si i at etterspurnaden sviktar, i at kundekrinsen blir ruinert.

Legg no merke til dette: restriksjonen har ein tendens til å framkalle på éin gong både den av desse to dyrtidene og dei av desse to låge prisane som er av dårleg slag: den dårlege dyrtida, idet han minkar Tilbodet, det er til og med det erklærte målet hans, og dei dårlege låge prisane, idet han òg minkar Etterspurnaden, sidan han gjev kapitalen og arbeidet ei gal retning og tyngjer kundekrinsen med avgifter og hindringar.

Slik at desse to tendensane, kva prisen angår, nøytraliserer kvarandre; og det er difor dette systemet, som avgrensar Etterspurnaden samstundes med Tilbodet, til sjuande og sist ikkje eingong verkeleggjer den dyrtida som er føremålet med det.

Men når det gjeld kåra til folket, nøytraliserer dei ikkje kvarandre; dei verkar tvert imot saman om å forverre dei.

Verknaden av fridomen er nøyaktig motsett. I det samla resultatet sitt kan det hende at heller ikkje han verkeleggjer dei låge prisane han lova; for òg han har to tendensar, den eine mot dei ønskjelege låge prisane gjennom utvidinga av Tilbodet, eller overfloden, den andre mot den verdfulle dyrtida gjennom veksten i Etterspurnaden, eller i den allmenne rikdomen. Desse to tendensane nøytraliserer kvarandre når det gjeld dei absolutte prisane; men dei verkar saman når det gjeld betringa av lagnaden til menneska.

Kort sagt, under restriksjonssystemet, og i den grad det verkar, går menneska tilbake mot ein tilstand der alt blir svekt, Tilbod og Etterspurnad; under fridomens system går dei framover mot ein tilstand der begge veks i same takt, utan at den absolutte prisen på tinga nødvendigvis må bli påverka. Denne prisen er ikkje noko godt kriterium på rikdom. Han kan utmerkt godt bli verande den same, anten samfunnet søkk ned i det mest ynkelege elende, eller det går fram mot stor velstand.

La oss få lov til med få ord å bruke denne læra.

Ein bonde i Sør-Frankrike trur han sit på ei gullgruve fordi han er verna av toll mot konkurransen utanfrå. Han er fattig som Job, men det gjer ikkje noko; han går likevel ut frå at vernet vil gjere han rik før eller seinare. Under desse omstenda, dersom ein stiller han spørsmålet slik Odier-komiteen gjer, i desse ordelag:

«Vil de, ja eller nei, bli underkasta utanlandsk konkurranse?», er den første innskytinga hans å svare: «Nei.» — Og Odier-komiteen slår stolt dette svaret stort opp.

Likevel må ein gå litt meir til botnar i tinga. Utvilsamt er den utanlandske konkurransen, og til og med konkurransen i det heile, alltid brysam; og dersom eitt yrke åleine kunne fri seg frå han, ville det ei tid gjere gode forretningar.

Men vernet er inga einskildståande gunst, det er eit system. Dersom det har ein tendens til å frambringe, til føremon for denne bonden, knappleik på korn og kjøt, har det òg ein tendens til å frambringe, til føremon for andre næringsdrivande, knappleik på jern, klede, brensel, reiskapar og så vidare, altså knappleik på alle ting.

No, dersom knappleiken på korn verkar i retning av å fordyre det, gjennom minkinga av Tilbodet, så verkar knappleiken på alle dei andre tinga som kornet blir bytt mot, i retning av å gjere kornet mindre verdt, gjennom minkinga av Etterspurnaden; slik at det på ingen måte er sikkert at kornet til sjuande og sist er éin centime dyrare enn under fridomens system. Berre dette er sikkert: at sidan det er mindre av alle ting i landet, må kvar einskild vere dårlegare forsynt med alle ting.

Bonden burde verkeleg spørje seg om det ikkje ville vere betre for han at det kom inn litt korn og fe utanfrå, men at han til gjengjeld var omgjeven av ei velståande befolkning, i stand til å forbruke og betale for alle slags jordbruksprodukt.

Det finst eit departement der menneska går kledde i filler, bur i rønner og lever av kastanjer. Korleis kan ein vente at jordbruket skal bløme der? Kva skal ein få jorda til å frambringe med grunngjeven von om ei rettferdig betaling? Kjøt? Det et ein ikkje. Mjølk? Ein drikk berre vatn frå kjelda. Smør? Det er luksus. Ull? Henne klarer ein seg utan så langt det går. Trur ein at alle forbruksvarer slik kan forsømmast av massane, utan at denne forsøminga verkar på prisane i retning av fall, samstundes som vernet verkar i retning av stiging?

Det vi seier om ein bonde, kan vi seie om ein fabrikant. Kledefabrikantane forsikrar at den utanlandske konkurransen vil presse prisane ned gjennom auken av Tilbodet. La gå; men vil ikkje desse prisane ta seg opp att gjennom auken av Etterspurnaden? Er forbruket av klede ein fast, uforanderleg storleik? Er kvar einskild så godt forsynt med det som han kunne og burde vere? Og dersom den allmenne rikdomen voks ved at alle desse avgiftene og alle desse hindringane blei avskaffa, ville ikkje det første befolkninga brukte han til, vere å kle seg betre?

Spørsmålet, det evige spørsmålet, er altså ikkje om vernet gjev den eller den særskilde næringsgreina føremoner, men om restriksjonen, når alt er avvege, når alt er rekna ut, etter sin natur er meir produktiv enn fridomen.

No er det ingen som vågar å hevde det. Det er til og med det som forklarer denne innrømminga vi stadig får: «De har rett i prinsippet.»

Dersom det er slik, dersom restriksjonen berre gjer kvar særskild næring godt ved å gjere den allmenne rikdomen større skade, så la oss forstå at prisen sjølv, sett for seg, uttrykkjer eit forhold mellom kvar særskild næring og næringslivet som heilskap, mellom Tilbodet og Etterspurnaden, og at denne lønsame prisen, som er føremålet med vernet, ut frå desse premissane blir meir motarbeidd enn fremja av det.

Tillegg

Under denne tittelen, dyrt, billeg, har vi offentleggjort ein artikkel som har skaffa oss dei to følgjande breva. Vi lèt svaret følgje etter dei.

De veltar alle førestellingane mine. Eg dreiv propaganda til føremon for frihandelen og syntest det var så lettvint å skuve dei låge prisane framfor meg! Eg gjekk overalt og sa: «Med fridomen vil brødet, kjøtet, kledet, lintøyet, jernet og brenselet falle i pris.» Det mishaga dei som sel slikt, men gledde dei som kjøper det. I dag dreg De i tvil at resultatet av frihandelen blir låge prisar. Men kva skal han då tene til? Kva vinn folket, dersom den utanlandske konkurransen, som kan råke det i sala sine, ikkje gjev det føremoner i kjøpa sine?

Tillat oss å seie Dykk at De berre har lese halvvegs den artikkelen som framkalla brevet Dykkar. Vi har sagt at frihandelen verkar nøyaktig som vegane, kanalane, jernbanane, som alt det som lettar samferdsla, som alt det som fjernar hindringar. Den første tendensen hans er å auke overfloden av den vara som er frigjord, og følgjeleg å senke prisen på henne. Men ved samstundes å auke overfloden av alle dei tinga som denne vara blir bytt mot, aukar han etterspurnaden etter henne, og prisen tek seg opp att frå denne andre sida. De spør oss kva folket vinn? Tenk Dykk at det har ei vekt med fleire skåler, og at det i kvar av dei har, til eige bruk, ei viss mengd av dei varene De rekna opp. Legg ein litt korn i éi skål, vil ho ha ein tendens til å søkke; men legg ein litt klede, litt jern, litt brensel i dei andre skålene, blir likevekta halden oppe. Ser ein berre på vektstonga, er ingenting endra. Ser ein på folket, vil ein sjå det betre nært, betre kledd og betre varma.

Eg er kledefabrikant og proteksjonist. Eg vedgår at artikkelen Dykkar om dyrt og billeg får meg til å tenkje. Det ligg noko forlokkande i han som berre treng å bli godt underbygd for å verke ei omvending.

Vi seier at dei restriktive tiltaka Dykkar har til føremål noko urettferdig, den kunstige dyrtida. Men vi seier ikkje at dei alltid innfrir vona til dei som framkallar dei. Det er sikkert at dei påfører forbrukaren heile det vonde ved dyrtida. Det er ikkje sikkert at dei gjev produsenten vinsten av henne. Kvifor? Fordi dersom dei minkar tilbodet, minkar dei òg etterspurnaden.

Det prover at det i den økonomiske ordninga i denne verda finst ei moralsk kraft, ei vis medicatrix, som gjer at den urettferdige ærgjerrigheita i det lange løp støyter på eit vonbrot.

Legg merke til, min herre, at eitt av elementa i velstanden til kvar einskild næring er den allmenne rikdomen. Prisen på eit hus kjem ikkje berre an på kva det har kosta, men òg på talet på leigetakarar og formuen deira. Har to nøyaktig like hus nødvendigvis same pris? Visst ikkje, dersom det eine ligg i Paris og det andre i Nedre Bretagne. La oss aldri snakke om prisar utan å ta omsyn til omgjevnadene, og la oss vere klar over at det ikkje finst noko meir fåfengt forsøk enn å ville grunnleggje velstanden til delane på ruinen av heilskapen. Det er likevel det restriksjonssystemet gjer krav på.

Konkurransen har alltid vore og vil alltid vere brysam for dei som blir utsette for han. Difor ser ein til alle tider og på alle stader menneska streve for å bli kvitt han. Vi kjenner (og De kanskje òg) eit byråd der dei fastbuande kjøpmennene fører ein innbiten krig mot dei omreisande handelsmennene. Prosjektila deira er bytoll, plassavgifter, utstillingsavgifter, vegpengar og så vidare, og så vidare.

Tenk no over kva som ville ha blitt av Paris, til dømes, om denne krigen var blitt ført med hell der.

Tenk Dykk at den første skomakaren som slo seg ned der, hadde lukkast i å fortrengje alle dei andre; at den første skreddaren, den første muraren, den første boktrykkjaren, den første urmakaren, den første frisøren, den første legen, den første bakaren hadde vore like heldige. Paris ville den dag i dag vore ein landsby med 1 200 til 1 500 innbyggjarar. — Slik gjekk det ikkje. Kvar og ein (unnateke dei De framleis held borte) kom for å utnytte denne marknaden, og det er nettopp det som har gjort han større. Det har berre vore ei lang rekkje av ergringar for fiendane av konkurransen; og frå ergring til ergring er Paris blitt ein by på ein million innbyggjarar. Den allmenne rikdomen har vunne på det, utvilsamt; men har den særskilde rikdomen til skomakarane og skreddarane tapt på det? For Dykk er det spørsmålet. Etter kvart som konkurrentane kom, ville De ha sagt: prisen på støvlar kjem til å falle. Og gjekk det slik? Nei; for dersom tilbodet auka, auka òg etterspurnaden.

Slik vil det gå med kledet, min herre; la det kome inn. De vil få fleire konkurrentar, det er sant; men De vil òg få fleire kundar, og framfor alt rikare kundar. Kva! Har De aldri tenkt på det når De har sett ni tidelar av landsmennene Dykkar gå vinteren igjennom utan dette kledet som De lagar så godt?

Det er ei lekse det tek lang tid å lære, denne: Vil De ha framgang? La kundane Dykkar ha framgang.

Men når ho er lært, vil kvar og ein søkje sitt eige beste i det allmenne beste. Då vil misunninga frå einskildmenneske til einskildmenneske, frå by til by, frå provins til provins, frå nasjon til nasjon ikkje lenger uroe verda.