Dei tre rådmennene

Første tablå

(Scena går føre seg i rådmann Pierres herskapshus. Vindauget vender ut mot ein vakker park; tre personar sit til bords ved ein god eld.)

Pierre. Mi tru! leve elden når Gaster er nøgd. Ein må vedgå at det er ein behageleg ting. Men akk! kor mange brave folk som, lik kongen av Yvetot,

blæs, av mangel på ved, i fingrane sine.

Ulukkelege skapningar! himmelen gjev meg ein barmhjertig tanke. De ser desse vakre trea; eg vil felle dei og dele ut veden til dei fattige.

Paul og Jean. Kva! gratis?

Pierre. Ikkje akkurat. Det ville snart vere slutt på dei gode gjerningane mine om eg sløste bort formuen min på den måten. Eg reknar med at parken min er verd tjue tusen livre; ved å felle han vil eg få mykje meir ut av han.

Paul. Feil. Skogen Dykkar på rot har større verdi enn den i naboskogane, for han yter tenester som desse ikkje kan yte. Felt vil han, som den andre, berre duge til brensel, og ikkje vere verd ein denar meir per famn.

Pierre. Å! å! herr teoretikar, De gløymer at eg for min del er ein praktisk mann. Eg trudde ryet mitt som spekulant var godt nok grunnfesta til å verne meg mot å bli skulda for einfald. Trur De eg vil more meg med å selje veden min til prisen for fløytt ved?

Paul. Det vil De bli nøydd til.

Pierre. Uskuldige sjel! Og om eg hindrar den fløytte veden i å kome til Paris?

Paul. Det ville endre saka. Men korleis vil De gå fram?

Pierre. Her er heile løyndomen. De veit at fløytt ved betaler ti sous per famn ved innførsel. I morgon får eg rådmennene til å heve avgifta til 100, 200, 300 livre, kort sagt høgt nok til at det ikkje kjem inn så mykje som til ein vedkubbe. — No! skjønar De? — Dersom det gode folket ikkje vil krepere av kulde, må det pent kome til vedtomta mi. Ein vil slåst om å få veden min, eg skal selje han for vekta si i gull, og denne velordna barmhjertigheita vil setje meg i stand til å utøve fleire.

Paul. Død og pine! for ei vakker oppfinning! ho gjev meg ideen til ei anna av same styrke.

Jean. Lat oss høyre, kva er det? Står filantropien òg på spel?

Paul. Korleis fann De dette smøret frå Normandie?

Jean. Utmerkt.

Paul. He, he! det verka passabelt på meg i stad. Men synest De ikkje at det tek i halsen? Eg vil lage betre i Paris. Eg skal ha fire eller fem hundre kyr; eg skal dele ut mjølk, smør og ost til det fattige folket.

Pierre og Paul. Kva! av barmhjertigheit?

Paul. Pytt! lat oss alltid halde barmhjertigheita fram. Ho er ein så vakker skapnad at sjølv maska hennar er eit utmerkt pass. Eg gjev smøret mitt til folket, folket gjev meg pengane sine. Kan ein kalle det å selje?

Jean. Nei, ifølgje Bourgeois gentilhomme; men kall det kva De vil, De kjem til å ruinere Dykk. Kan Paris kappast med Normandie om å ale opp kyr?

Paul. Eg vil ha innsparinga på transporten på mi side.

Jean. Lat gå. Men sjølv når dei betaler transporten, er normannarane i stand til å slå parisarane.

Paul. Kallar De det å slå nokon, å levere dei varene til låg pris?

Jean. Det er det vedtekne ordet. Uansett er det De som kjem til å bli slegen.

Paul. Ja, som Don Quijote. Slaga vil falle på Sancho. Jean, min ven, De gløymer bytollen.

Jean. Bytollen! kva har han med smøret Dykkar å gjere?

Paul. Frå i morgon av krev eg vern; eg får kommunen til å forby smør frå Normandie og Bretagne. Då må folket pent klare seg utan, eller kjøpe mitt, og det til min pris.

Jean. Ved himmelen, mine herrar, filantropien dykkar riv meg med.

Ein lærer, som ein annan har sagt, å hyle med ulvane.

Avgjerda mi er teken. Det skal ikkje seiast at eg er ein uverdig rådmann. Pierre, denne sprakande elden har sett sjela Dykkar i brann; Paul, dette smøret har gjeve fjørene i ånda Dykkar spelerom; vel! eg kjenner òg at dette stykket salta kjøt stimulerer forstanden min. I morgon røystar eg for, og får andre til å røyste for, å stengje ute svin, døde eller levande; når det er gjort, byggjer eg prektige bingar midt i Paris,

For det ureine dyret som hebrearane har forbod mot.

Eg gjer meg til svinerøktar og pølsemakar. Lat oss sjå korleis det gode lutetiske folket skal unngå å kome og forsyne seg i butikken min.

Pierre. Nå, mine herrar, roleg, dersom de gjer smøret og saltkjøtet dyrare på den måten, skjer de på førehand bort den fortenesta eg venta meg av veden min.

Paul. Sanneleg! spekulasjonen min er ikkje lenger like vidunderleg dersom de flår meg med vedkubbane og skinkene dykkar.

Jean. Og eg, kva vinn eg på å få dykk til å overbetale pølsene mine, dersom de får meg til å overbetale smørbrøda og vedbuntane?

Pierre. Nå vel! skal vi no til å krangle? Lat oss heller sameine oss. Lat oss gje kvarandre gjensidige innrømmingar. Elles er det ikkje bra å lytte berre til den låge eigeninteressa; menneskeslekta er der òg, må ein ikkje sikre folket brensel?

Paul. Det er rett. Og folket må ha smør å smørje på brødet sitt.

Jean. Utan tvil. Og det må kunne leggje flesk i suppegryta si.

Alle saman. Fram for barmhjertigheita! leve filantropien! til i morgon! til i morgon! vi tek bytollen med storm.

Pierre. Å! eg gløymde det. Eitt ord til: det er vesentleg. Mine vener, i dette hundreåret til egoismen er verda mistenksam; og dei reinaste føremåla blir ofte mistolka. Paul, tal for veden; Jean, forsvar smøret, og eg vier meg til den lokale grisen. Det er bra å førebyggje vondsinna mistankar.

Paul og Jean (idet dei går ut). Mi tru! det var ein dugande mann!

Andre tablå. Rådmannsrådet

Paul. Mine kjære kollegaer, kvar dag kjem det inn massar av ved til Paris, noko som får massar av mynt til å gå ut. I det tempoet er vi alle ruinerte om tre år, og kva skal det bli av det fattige folket? (Bravo!) Lat oss forby utanlandsk ved. — Det er ikkje for min eigen del eg talar, for av all den veden eg eig, kunne ein ikkje lage ein tannpirkar. Eg er altså fullkome uhilda i saka. (Bra, bra!) Men her er Pierre, som har ein park; han vil sikre medborgarane våre brensel, og dei vil ikkje lenger vere avhengige av kolbrennarane frå Yonne. Har de nokon gong tenkt på faren vi løper for å døy av kulde, om eigarane av dei utanlandske skogane skulle få det innfallet å ikkje lenger føre ved til Paris? Lat oss altså forby veden. Slik vil vi førebyggje at mynten vår blir tømd ut, vi vil skape vedhoggarindustrien, og vi vil opne ei ny kjelde til arbeid og løn for arbeidarane våre. (Applaus.)

Jean. Eg støttar det så filantropiske, og framfor alt så uhilda, framlegget frå den ærde føregåande talaren, slik han sjølv sa det. Det er på tide at vi stansar dette uforskamma laissez passer, som har ført ein hemningslaus konkurranse inn på marknaden vår, slik at det ikkje finst ein einaste provins som ligg nokolunde godt til for ein eller annan produksjon, utan at han kjem og overfløymer oss, sel oss han til spottpris og øydelegg det pariske arbeidet. Det er staten si sak å jamne ut produksjonsvilkåra ved klokt avvegne tollsatsar, å sleppe inn utanfrå berre det som er dyrare der enn i Paris, og slik unndra oss ein ulik kamp. Korleis vil ein til dømes at vi skal kunne lage mjølk og smør i Paris, stilte overfor Bretagne og Normandie? Tenk på det, mine herrar, at bretonarane har billegare jord, høyet nærare for handa, arbeidskrafta på gunstigare vilkår. Seier ikkje sunn fornuft at ein må jamne ut sjansane ved ein vernande bytollsats? Eg krev at avgifta på mjølk og smør blir heva til 1 000 prosent, og meir om det trengst. Frukosten til folket blir litt dyrare av det, men til gjengjeld, som lønene kjem til å stige! vi vil sjå fjøs og meieri reise seg, kinner mangfaldiggjere seg og nye industriar bli grunnlagde. — Ikkje så å forstå at eg har den minste interesse i framlegget mitt. Eg er ikkje fjøsrøktar, og vil heller ikkje bli det. Eg blir driven einast av ønsket om å vere til nytte for dei arbeidande klassane. (Tilslutning i forsamlinga.)

Pierre. Eg er lukkeleg over å sjå i denne forsamlinga statsmenn som er så reine, så opplyste, så hengjevne til interessene til folket. (Bravorop.) Eg beundrar sjølvfornektinga deira, og eg kan ikkje gjere noko betre enn å etterlikne eit så edelt døme. Eg støttar framlegget deira, og eg legg til det framlegget om å forby svin frå Poitou. Ikkje så å forstå at eg vil gjere meg til svinerøktar eller pølsemakar; i så fall ville samvitet mitt påleggje meg som plikt å halde meg unna. Men er det ikkje skammeleg, mine herrar, at vi skal vere skattskuldige til desse bøndene frå Poitou, som har den frekkheita å kome heilt inn på vår eigen marknad og leggje under seg eit arbeid vi kunne gjere sjølve; som, etter å ha overfløymt oss med pølser og skinker, kanskje ikkje tek noko frå oss i byte? I alle fall, kven seier oss at handelsbalansen ikkje er i deira favør, og at vi ikkje er nøydde til å betale dei ein saldo i pengar? Er det ikkje klart at dersom industrien frå Poitou slo rot i Paris, ville han opne sikre avsetnadsmoglegheiter for det pariske arbeidet? — Og dessutan, mine herrar, er det ikkje høgst mogleg, som herr Lestiboudois sa så godt, at vi kjøper saltkjøtet frå Poitou ikkje med inntektene våre, men med kapitalen vår? Kvar ville det føre oss? Lat oss altså ikkje tole at griske, grådige, trulause rivalar kjem hit og sel varer billeg og gjer det umogleg for oss å lage dei sjølve. Rådmenn, Paris har gjeve oss tilliten sin, det er opp til oss å rettferdiggjere han. Folket er utan arbeid, det er opp til oss å skape det for dei, og om saltkjøtet kostar dei litt meir, vil vi i det minste ha medvitet om å ha ofra interessene våre for massane sine, slik kvar god rådmann bør gjere. (Dundrande applaus.)

Ei røyst. Eg høyrer at ein snakkar mykje om det fattige folket, men under påskot av å gje det arbeid byrjar ein med å ta frå det det som er meir verdt enn arbeidet sjølv: veden, smøret og suppa.

Pierre, Paul og Jean. Til røysting! til røysting! ned med utopistane, teoretikarane, generalisatorane. Til røysting! til røysting! (Dei tre framlegga blir vedtekne.)

Tredje tablå. Tjue år etter

Sonen. Far, bestem Dykk, vi må forlate Paris. Ein kan ikkje lenger leve her. Arbeidet manglar, og alt er dyrt.

Faren. Mitt barn, du veit ikkje kva det kostar å forlate staden som såg oss bli fødde.

Sonen. Det verste av alt er å omkome her av naud.

Faren. Gå, min son, søk eit meir gjestmildt land. Sjølv vil eg ikkje fjerne meg frå denne grava, der mor di, brørne dine og systrene dine er senka ned. Eg lengtar etter endeleg å finne der, hos dei, den kvila som er blitt meg nekta i denne fortvilingas by.

Sonen. Fatt mot, gode far, vi skal finne arbeid i utlandet, i Poitou, i Normandie, i Bretagne. Det blir sagt at heile industrien i Paris litt etter litt flyttar til desse fjerne traktene.

Faren. Det er heilt naturleg. Sidan dei ikkje lenger kan selje ved og matvarer, har dei slutta å produsere meir av det enn dei sjølve treng; den tida og kapitalen dei har til rådvelde, bruker dei til sjølve å lage det vi før leverte dei.

Sonen. Liksom ein i Paris sluttar å lage vakre møblar og vakre klede for å plante tre og ale opp svin og kyr. Endå eg er ung, har eg sett store varehus, prektige bydelar, livlege kaier langs desse Seine-breiddene, som no er invaderte av enger og kratt.

Faren. Medan provinsen blir dekt av byar, blir Paris til landsbygd. For ei frykteleg omvelting! Og det var nok med tre villfarne rådmenn, hjelpte av den offentlege kunnskapsløysa, for å dra denne forferdelege ulukka ned over oss.

Sonen. Fortel meg den historia, far.

Faren. Ho er ganske enkel. Under påskot av å innføre tre nye industriar i Paris og slik gje næring til arbeidet til arbeidarane, fekk desse mennene forbode ved, smør og kjøt. Dei rana til seg retten til å forsyne medborgarane sine med dei. Desse varene steig først til ein ublu pris. Ingen tente nok til å skaffe seg dei, og det vesle talet som kunne få tak i dei, la heile fortenesta si i det og var ute av stand til å kjøpe noko anna; av denne grunnen stansa alle industriane på éin gong, dess raskare som provinsane heller ikkje lenger baud på nokon avsetnadsmoglegheiter. Nauda, døden og utvandringa byrja å avfolke Paris.

Sonen. Og når vil det ta slutt?

Faren. Når Paris er blitt ein skog og ei eng.

Sonen. Dei tre rådmennene må ha gjort stor formue?

Faren. Først hausta dei enorme forteneste; men i lengda blei dei oppslukte av den felles nauda.

Sonen. Korleis er det mogleg?

Faren. Du ser denne ruinen; det var eit praktfullt herskapshus omgjeve av ein vakker park. Hadde Paris halde fram med å gå framover, ville meister Pierre ha fått meir i leigeinntekter av det enn det i dag er verdt i kapital.

Sonen. Korleis kan det ha seg, sidan han kvitta seg med konkurransen?

Faren. Konkurransen om å selje forsvann, men konkurransen om å kjøpe forsvinn òg dag for dag og vil halde fram med å forsvinne, til Paris er ope land og krattet til meister Pierre ikkje har større verdi enn eit like stort stykke kratt i Bondy-skogen. Slik ber monopolet, som all urett, si eiga straff i seg.

Sonen. Det verkar ikkje heilt klart for meg, men det som er ubestrideleg, er forfallet til Paris. Finst det då ikkje noko middel til å omstøyte denne urettferdige forholdsregelen som Pierre og kollegaene hans fekk vedteken for tjue år sidan?

Faren. Eg skal betru deg løyndomen min. Det er difor eg blir i Paris; eg vil kalle folket til hjelp. Det er opp til det å setje bytollen tilbake på det gamle grunnlaget sitt, å fri han frå dette fordervelege prinsippet som er poda inn på han og har grodd der som ein parasittsopp.

Sonen. De må lukkast frå første dag.

Faren. Å! verket er tvert imot vanskeleg og møysamt. Pierre, Paul og Jean forstår kvarandre framifrå. Dei er reie til kva som helst heller enn å sleppe ved, smør og kjøt inn i Paris. Dei har folket sjølv på si side, eit folk som klart ser det arbeidet dei tre verna industriane gjev det, som veit kor mange vedhoggarar og fjøsrøktarar dei gjev sysselsetjing, men som ikkje kan ha ei like presis førestilling om det arbeidet som ville folde seg ut i den frie lufta til fridomen.

Sonen. Dersom det ikkje er anna, vil De opplyse det.

Faren. Barn, i din alder tvilar ein ikkje på noko. Dersom eg skriv, vil folket ikkje lese; for til å halde oppe det ulukkelege tilværet sitt har det ikkje for mange av alle timane sine. Dersom eg talar, vil rådmennene lukke munnen på meg. Folket vil altså lenge bli verande i den fordervelege villfaringa si; dei politiske partia, som byggjer vonene sine på lidenskapane til folket, vil bry seg mindre om å drive bort fordommane deira enn om å utnytte dei. Eg vil altså ha på nakken på éin gong dei mektige i dag, folket og partia. Å! eg ser eit frykteleg uvêr reie til å bryte laus over hovudet på den dristige som vågar å reise seg mot ein urett så rotfest i landet.

Sonen. De vil ha rettferda og sanninga på Dykkar side.

Faren. Og dei vil ha makta og baktalinga på si. Om eg endå var ung! men alder og liding har tømt kreftene mine.

Sonen. Nå vel, far, det som er att av dei, set det inn i tenesta for fedrelandet. Byrj på dette frigjeringsverket, og lat meg få i arv omsuta for å fullføre det.

Fjerde tablå. Agitasjonen

Jacques Bonhomme. Parisarar, lat oss krevje reform av bytollen; lat han bli ført tilbake til det opphavlege føremålet sitt. Lat kvar borgar stå fritt til å kjøpe ved, smør og kjøt der han sjølv finn det for godt.

Folket. Leve, leve fridomen!

Pierre. Parisarar, lat dykk ikkje forføre av dette ordet. Kva gagnar det dykk å ha fridom til å kjøpe, dersom de ikkje har middel til det? og korleis skal de få middel til det, dersom de manglar arbeid? Kan Paris produsere ved like billeg som Bondy-skogen? kjøt til like låg pris som Poitou? smør på like gode vilkår som Normandie? Dersom de opnar døra på vid vegg for desse rivaliserande produkta, kva skal det bli av fjøsrøktarane, vedhoggarane og pølsemakarane? Dei kan ikkje klare seg utan vern.

Folket. Leve, leve vernet!

Jacques. Vernet! Men blir de verna, de arbeidarar? konkurrerer ikkje de med kvarandre? Lat då vedhandlarane tole konkurransen på si side. Dei har ikkje rett til ved lov å heve prisen på veden sin, med mindre dei òg ved lov hevar lønssatsen. Er de ikkje lenger dette folket som elskar likskapen?

Folket. Leve, leve likskapen!

Pierre. Høyr ikkje på denne oppviglaren. Vi har heva prisen på ved, kjøt og smør, det er sant; men det er for å kunne gje arbeidarane gode løner. Vi blir drivne av barmhjertigheit.

Folket. Leve, leve barmhjertigheita!

Jacques. Lat bytollen tene til å heve lønene, om de kan, eller lat han ikkje tene til å fordyre produkta. Parisarane bed ikkje om barmhjertigheit, men om rettferd.

Folket. Leve, leve rettferda!

Pierre. Det er nettopp dyrtida på produkta som vil føre til dyrtid på lønene.

Folket. Leve, leve dyrtida!

Jacques. Dersom smøret er dyrt, er det ikkje fordi de betaler arbeidarane dyrt; det er ikkje eingong fordi de har store forteneste, det er einast fordi Paris ligg dårleg til for denne industrien, fordi de har villa at ein skulle gjere i byen det som bør gjerast på landet, og på landet det som blei gjort i byen. Folket har ikkje meir arbeid, det arbeider berre med noko anna. Det har ikkje høgare løn, det kjøper berre ikkje lenger varene like billeg.

Folket. Leve, leve billegheita!

Pierre. Denne mannen forfører dykk med dei vakre frasane sine. Lat oss stille spørsmålet i all si enkelheit. Er det ikkje sant at dersom vi slepper inn smøret, veden og kjøtet, vil vi bli overfløymde av dei? vi vil gå til grunne av overfylle. Det finst altså ikkje noko anna middel til å verne oss mot denne invasjonen av nytt slag enn å stengje døra for han, og til å halde prisane på varene oppe enn kunstig å framkalle knappheit på dei.

Nokre ganske få røyster. Leve, leve knappheita!

Jacques. Lat oss stille spørsmålet i all si sanning. Mellom alle parisarar kan ein berre dele det som finst i Paris; dersom det er mindre ved, kjøt og smør, blir delen til kvar einskild mindre. Og det vil vere mindre av det dersom vi avviser dei enn dersom vi slepper dei inn. Parisarar, det kan ikkje vere overflod for kvar einskild utan i den grad det er allmenn overflod.

Folket. Leve, leve overfloden!

Pierre. Denne mannen kan seie kva han vil, han vil ikkje prove for dykk at de har interesse av å underkaste dykk ein hemningslaus konkurranse.

Folket. Ned, ned med konkurransen!

Jacques. Denne mannen kan deklamere så mykje han vil, han vil ikkje få dykk til å smake på sødmen i restriksjonen.

Folket. Ned, ned med restriksjonen!

Pierre. Og eg erklærer at dersom ein tek frå dei stakkars fjøsrøktarane og svinerøktarane levebrødet deira, dersom ein ofrar dei for teoriar, så står eg ikkje lenger inne for den offentlege ordenen. Arbeidarar, vakt dykk for denne mannen. Han er ein agent for det trulause Normandie, han hentar inspirasjonane sine i utlandet. Han er ein forrædar, han må hengjast. (Folket teier.)

Jacques. Parisarar, alt det eg seier i dag, sa eg for tjue år sidan, då Pierre fann på å utnytte bytollen til sin fordel og til skade for dykk. Eg er altså ikkje nokon agent for normannarane. Heng meg om de vil, men det vil ikkje hindre undertrykkinga i å vere undertrykking. Vener, det er korkje Jacques eller Pierre som må drepast, men fridomen, dersom han skremmer dykk, eller restriksjonen, dersom han gjer dykk vondt.

Folket. Lat oss ikkje hengje nokon, og lat oss frigjere alle.