Teori, praksis

Vi som er tilhengjarar av frihandelen, blir skulda for å vere teoretikarar, for ikkje å ta tilstrekkeleg omsyn til praksis.

«For ein frykteleg fordom mot herr Say», seier herr Ferrier, «er ikkje denne lange rekkja av framifrå administratorar, denne imponerande ligaen av forfattarar som alle har sett annleis enn han, og herr Say skjuler det ikkje for seg sjølv! Lat oss høyre han: ‘Ein har sagt, til støtte for dei gamle villfaringane, at det nødvendigvis må finnast eit visst grunnlag for idear som er så allment godtekne av alle nasjonar. Bør ein ikkje mistru observasjonar og resonnement som veltar det som til denne dag har vore halde for fast, det som har vore halde for sikkert av så mange personar som opplysninga og føremåla deira gjorde aktverdige? Dette argumentet, det vedgår eg, er eigna til å gjere eit djupt inntrykk, og kunne kaste tvil over dei mest ubestridelege punkta, dersom ein ikkje etter tur hadde sett dei falskaste meiningane, som ein no allment erkjenner som slike, mottekne og forfekta av alle og einkvar gjennom ei lang rekkje hundreår. Det er enno ikkje så lenge sidan alle nasjonar, frå den råaste til den mest opplyste, og alle menneske, frå beraren til den lærdaste filosof, godtok fire element. Ingen ville ha tenkt på å bestride denne læra, som likevel er falsk: så til dei gradar at det i dag ikkje finst ein naturforskarassistent som ikkje ville bringe seg i vanry om han såg på jorda, vatnet og elden som element.’»

Til dette gjer herr Ferrier denne merknaden:

«Dersom herr Say trur han på denne måten svarar på den svært sterke innvendinga han sjølv har stilt opp, tek han merkeleg feil. At menneske, elles svært opplyste, gjennom fleire hundreår har teke feil om eitt eller anna punkt i naturhistoria, det er forståeleg og prover ingenting. Var vatnet, lufta, jorda og elden, element eller ikkje, mindre nyttige for mennesket av den grunn?… Slike villfaringar er utan følgjer; dei fører ikkje til omveltingar, dei spreier ikkje uro i sinna, og framfor alt krenkjer dei inga interesse, og det er grunnen til at dei utan ulempe kunne vare i tusenvis av år. Den fysiske verda går altså sin gang som om dei ikkje fanst. Men kan det vere slik med villfaringar som går til åtak på den moralske verda? Kan ein tenkje seg at eit styringssystem som var fullstendig falskt, og følgjeleg skadeleg, kunne bli følgt gjennom fleire hundreår og hos fleire folk, med allmenn tilslutning frå alle opplyste menneske? Vil ein forklare korleis eit slikt system kunne sameinast med den stadig veksande velstanden til nasjonane? Herr Say vedgår at argumentet han kjempar mot, er eigna til å gjere eit djupt inntrykk. Ja visst, og dette inntrykket blir ståande, for herr Say har snarare forsterka det enn øydelagt det.»

Lat oss høyre herr de Saint-Chamans:

«Det var knapt før midt i førre hundreår, i dette attande hundreåret då alle emne, alle prinsipp utan unntak, vart overlatne til diskusjonen til forfattarane, at desse leverandørane av spekulative idear, nytta på alt utan å vere nyttelege til noko, byrja å skrive om samfunnsøkonomi. Før det fanst det eit samfunnsøkonomisk system som ikkje var nedskrive, men praktisert av regjeringane. Colbert, seier ein, var oppfinnaren av det, og det var regelen i alle statane i Europa. Det mest merkelege er at det framleis er det, trass i bannlysingane og forakta, trass i oppdagingane til den moderne skulen. Dette systemet, som forfattarane våre har kalla merkantilsystemet, bestod i å… motverke, gjennom forbod eller innførselstoll, dei utanlandske produkta som kunne ruinere manufakturane våre ved konkurransen sin… Dette systemet er blitt erklært tåpeleg, absurd, eigna til å gjere kvart land fattigare, av økonomiforfattarar frå alle skular; det er blitt forvist frå alle bøker, vist til å søkje tilflukt i praksisen til alle folk; og ein skjønar ikkje at regjeringane, i det som gjeld rikdomen til nasjonane, ikkje har halde seg til dei lærde forfattarane framfor til den gamle røynsla frå eit system, osv.… Ein skjønar framfor alt ikkje at den franske regjeringa… i samfunnsøkonomien hardnakka set seg imot framstega til opplysninga og tek vare på i praksisen sin desse gamle villfaringane som alle våre økonomar av pennen har peika på… Men no er det sagt meir enn nok om dette merkantilsystemet, som ikkje har anna enn fakta for seg, og som ikkje blir støtta av nokon forfattar!»

Skulle ein ikkje tru, når ein høyrer dette språket, at økonomane, ved å krevje for kvar einskild fri rådvelde over eigedomen sin, har fått ut av hjernen sin, som fourieristane, ein ny samfunnsorden, kimærisk, underleg, eit slags falanster utan sidestykke i annalane til menneskeslekta! Det synest meg at dersom det i alt dette er noko som er oppfunne, noko tilfeldig, så er det ikkje fridomen, men vernet; det er ikkje evna til å byte, men nettopp tollen, tollen nytta til kunstig å velte den naturlege ordenen i godtgjerslene.

Men det dreier seg ikkje om å samanlikne, om å dømme dei to systema; spørsmålet er for augneblinken å vite kva for eitt av dei to som stør seg på røynsla.

Altså, mine herrar monopolistar, påstår de at fakta er på dykkar side; at vi på vår side ikkje har anna enn teoriar.

De smigrar dykk til og med med at denne lange rekkja av offentlege handlingar, denne gamle røynsla til Europa som de påropar dykk, har verka imponerande på herr Say; og eg vedgår at han ikkje har gjendrive dykk med den vanlege skarpsindigheita si. — For min del overlèt eg dykk ikkje området til faktaa, for de har ikkje anna for dykk enn unntaksvise og framtvinga fakta, og vi har å setje opp mot dei dei universelle fakta, dei frie og friviljuge handlingane til alle menneske.

Kva seier vi, og kva seier de?

— Vi seier:

«Det er betre å kjøpe av andre det som kostar meir å lage sjølv.»

Og de, de seier:

«Det er betre å lage tinga sjølv, sjølv om det kostar mindre å kjøpe dei av andre.»

No, mine herrar, når vi lèt teorien, provet, resonnementet liggje, alle ting som ser ut til å gje dykk kvalme, kva for ein av desse to påstandane er det som har godkjenninga til den universelle praksisen for seg?

Vitja då åkrane, verkstadene, fabrikkane, butikkane; sjå over, under og rundt dykk; gransk det som går føre seg i dykkar eigen hushaldning; iaktta dykkar eigne handlingar i kvar augneblink, og sei kva for eit prinsipp som styrer desse bøndene, desse arbeidarane, desse entreprenørane, desse kjøpmennene; sei kva dykkar eigen personlege praksis er.

Lagar bonden kleda sine sjølv? Produserer skreddaren kornet han et? Sluttar ikkje husmora dykkar å bake brødet heime så snart ho finn det billegare å kjøpe det hos bakaren? Legg de frå dykk pennen for børsten, for ikkje å betale tributt til skopussaren? Kviler ikkje heile økonomien i samfunnet på skiljet mellom sysler, på arbeidsdelinga, på bytet, med eitt ord? Og er bytet noko anna enn denne utrekninga som får oss, alle som ein, til å avbryte den direkte produksjonen når det indirekte ervervet byr oss sparing av tid og møde?

De er altså ikkje praksisens menn, sidan de ikkje kunne vise fram eitt einaste menneske, på heile overflata av jorda, som handlar etter prinsippet dykkar.

Men, vil de seie, vi har aldri meint å gjere prinsippet vårt til regel for forholdet mellom einskildpersonar. Vi skjønar godt at det ville vere å bryte det sosiale bandet og tvinge menneska til å leve, som sniglane, kvar i sitt skal. Vi nøyer oss med å hevde at det faktisk rår over dei forholda som har etablert seg mellom dei større samanslutningane i menneskeslekta.

Vel, denne påstanden er òg feilaktig. Familien, kommunen, kantonen, departementet, provinsen er alle samanslutningar som alle, utan eitt einaste unntak, i praksis forkastar prinsippet dykkar og aldri eingong har tenkt på det. Alle skaffar seg ved byte det som ville koste dei meir å skaffe seg ved produksjon. Det same ville folka gjere, om de ikkje hindra det med makt.

Det er altså vi som er praksisens og røynsla sine menn; for når vi kjempar mot det forbodet de unntaksvis har lagt på nokre internasjonale byte, byggjer vi på praksisen og røynsla til alle einskildmenneske og alle samanslutningar av einskildmenneske som handlar friviljug, og som følgjeleg kan påropast som vitnemål. Men de, de byrjar med å tvinge, med å hindre, og så grip de fatt i framtvinga eller forbodne handlingar for å rope: «Sjå, praksisen gjev oss rett!»

De reiser dykk mot vår teori, og til og med mot teorien i det heile. Men når de set opp eit prinsipp som står i motsetning til vårt, har de då tilfeldigvis innbilt dykk at de ikkje dreiv med teori? Nei, nei, stryk det av papira dykkar. De driv med teori som vi, men mellom dykkar og vår er det denne skilnaden:

Teorien vår består berre i å iaktta dei universelle fakta, dei universelle kjenslene, dei universelle utrekningane og framgangsmåtane, og i høgda i å klassifisere dei, å ordne dei for betre å forstå dei.

Han står så lite i motsetning til praksis at han ikkje er noko anna enn den forklarte praksisen. Vi ser på menneska når dei handlar, drivne av instinktet for sjølvoppehald og framsteg, og det dei gjer fritt og friviljug, det er nettopp det vi kallar samfunnsøkonomi eller økonomien til samfunnet. Vi gjentek uopphøyrleg: Kvart menneske er i praksis ein framifrå økonom, som produserer eller byter alt etter om det er størst fordel ved å byte eller å produsere. Kvar og ein hevar seg gjennom røynsla til vitskapen, eller rettare sagt, vitskapen er ikkje noko anna enn denne same røynsla, samvitsfullt iaktteken og metodisk framstilt.

Men de, de driv med teori i den ufordelaktige tydinga av ordet. De tenkjer ut, de finn opp framgangsmåtar som ikkje er godkjende av praksisen til eit einaste menneske som lever under himmelkvelven, og så kallar de tvangen og forbodet til hjelp. De må nødvendigvis ty til makt, sidan de, når de vil at menneska skal produsere det som det er meir fordelaktig for dei å kjøpe, vil at dei skal gje avkall på ein fordel; de krev av dei at dei skal oppføre seg etter ei lære som rommar ei sjølvmotseiing, til og med i sjølve ordlyden.

Difor utfordrar eg dykk til å utvide denne læra, som de sjølve vedgår ville vere absurd i forholdet mellom einskildpersonar, om så berre i tanken, til transaksjonane mellom familiar, kommunar, departement eller provinsar. Etter dykkar eiga vedgåing er ho berre nytteleg på dei internasjonale forholda.

Og det er difor de er viste til å gjenta kvar dag:

«Prinsippa har ikkje noko absolutt ved seg. Det som er rett hos individet, familien, kommunen, provinsen, er gale hos nasjonen. Det som er godt i det små — nemleg: å kjøpe framfor å produsere, når kjøpet er meir fordelaktig enn produksjonen — nettopp det er dårleg i det store; samfunnsøkonomien til individa er ikkje den til folka,» og anna tøv ejusdem farinae.

Og alt dette, kvifor? Sjå nøye etter. For å prove for oss at vi, forbrukarane, er eigedomen dykkar! At vi høyrer dykk til med kropp og sjel! At de har ein einerett over magane og lemmene våre! At det tilkjem dykk å mette oss og kle oss til dykkar pris, same kor udugelege, kor griske eller kor underlegne de er i stillinga dykkar!

Nei, de er ikkje praksisens menn, de er abstraksjonens menn… og utpressinga sine.