Råvarer

Ein seier: Den mest fordelaktige av all handel er den der ein gir bearbeidde varer i byte mot råvarer. For desse råvarene er næring for det nasjonale arbeidet.

Og av dette sluttar ein:

At den beste tollova ville vere den som gjorde innførselen av råvarer så lett som overhovudet mogleg, og som la flest mogleg hindringar i vegen for varer som har fått si første bearbeiding.

Det finst ingen sofisme i samfunnsøkonomien som er meir utbreidd enn denne. Han livnærer ikkje berre den proteksjonistiske skulen, men òg, og framfor alt, den såkalla liberale skulen; og det er ein sørgjeleg omstende, for det verste som kan hende ei god sak, er ikkje å bli godt angripen, men å bli dårleg forsvart.

Handelsfridomen vil truleg få same lagnad som alle fridomar; han kjem ikkje inn i lovene våre før han har teke sinna våre i eige. Men om det er sant at ei reform må vere allment forstått for å stå støtt, følgjer det at ingenting kan seinke henne så mykje som det som villeier opinionen; og kva er betre eigna til å villeie han enn skrifter som krev fridom med støtte i læresetningane til monopolet?

For nokre år sidan reiste tre store franske byar, Lyon, Bordeaux og Le Havre, seg i protest mot restriksjonssystemet. Landet, heile Europa, kom i rørsle då dei såg det dei tok for fana til fridomen, bli reist. — Akk! det var framleis fana til monopolet! eit monopol som var litt smålegare og langt meir absurd enn det ein syntest å ville styrte. — Takk vere den sofismen eg skal prøve å avsløre, gjorde petisjonærane ikkje anna enn å gjenta læra om vern av det nasjonale arbeidet, med éin inkonsekvens til lagd oppå.

Kva er då eigentleg forbodssystemet? Lat oss høyre på herr de Saint-Cricq.

«Arbeidet utgjer rikdomen til eit folk, fordi det åleine skaper dei materielle tinga som behova våre krev, og fordi den allmenne velstanden består i overfloden av desse tinga.» — Der har vi prinsippet.

«Men denne overfloden må vere frukta av det nasjonale arbeidet. Var ho frukta av utanlandsk arbeid, ville det nasjonale arbeidet raskt stanse.» — Der har vi feilen. (Sjå den førre sofismen.)

«Kva skal så eit jordbruks- og industriland gjere? Halde marknaden sin av for produkta av si eiga jord og sin eigen industri.» — Der har vi målet.

«Og for å oppnå det, avgrense ved hjelp av tollsatsar, og om naudsynt forby, produkta av jorda og industrien til andre folk.» — Der har vi middelet.

Lat oss setje dette systemet opp mot det i petisjonen frå Bordeaux.

Han delte varene inn i tre klassar.

«Den første omfattar matvarer og råvarer, urørte av alt menneskeleg arbeid. I prinsippet ville ein klok økonomi krevje at denne klassen ikkje blei tollagd.» — Her inkje arbeid, inkje vern.

«Den andre består av varer som har fått ei bearbeiding. Denne bearbeidinga gjer det mogleg å leggje nokre tollsatsar på han.» — Her byrjar vernet, fordi det ifølgje petisjonærane er her det nasjonale arbeidet byrjar.

«Den tredje omfattar ferdige varer, som på ingen måte kan tene det nasjonale arbeidet; vi reknar han som den som best kan leggjast toll på.» — Her når arbeidet, og vernet med det, det høgste sitt.

Som ein ser, vedkjende petisjonærane seg at utanlandsk arbeid skader det nasjonale arbeidet; det er feilen til forbodssystemet.

Dei bad om at den franske marknaden skulle haldast av for det franske arbeidet; det er målet til forbodssystemet.

Dei kravde at utanlandsk arbeid skulle leggjast under restriksjonar og avgifter. — Det er middelet til forbodssystemet.

Kva skilnad er det då mogleg å oppdage mellom petisjonærane frå Bordeaux og koryfeen for restriksjonen? — Éin einaste: kor stor eller lita rekkjevidd ein skal gi ordet arbeid.

Herr de Saint-Cricq strekkjer det ut til alt. — Difor vil han òg verne alt.

«Arbeidet utgjer heile rikdomen til eit folk,» seier han, «å verne jordbruksnæringa, heile jordbruksnæringa; industrien, heile industrien, det er ropet som alltid vil gjalle i dette kammeret.»

Petisjonærane ser ikkje anna arbeid enn det til fabrikantane: difor slepper dei berre dette til gunsten til vernet.

«Råvarene er urørte av alt menneskeleg arbeid. I prinsippet burde dei ikkje tolleggjast. Dei bearbeidde varene kan ikkje lenger tene det nasjonale arbeidet; vi reknar dei som dei som best kan leggjast toll på.»

Det dreier seg ikkje her om å undersøkje om vern av det nasjonale arbeidet er fornuftig. Herr de Saint-Cricq og bordeauxarane er samde på dette punktet, og vi, som ein har sett i dei føregåande kapitla, skil oss i så måte frå både dei eine og dei andre.

Spørsmålet er kven av dei, herr de Saint-Cricq eller bordeauxarane, som gir ordet arbeid den rette tydinga si.

No har herr de Saint-Cricq, det må seiast, tusen gonger rett på dette feltet, for her er den samtalen som kunne oppstå mellom dei.

Herr de Saint-Cricq. — De er samde i at det nasjonale arbeidet må vernast. De er samde i at inkje utanlandsk arbeid kan kome inn på marknaden vår utan å øydeleggje ei like stor mengd av vårt nasjonale arbeid. Berre hevdar de at det finst ei mengd varer som har verdi, sidan dei blir selde, og som likevel er urørte av alt menneskeleg arbeid. Og de nemner mellom anna korn, mjøl, kjøt, fe, flesk, salt, jern, kopar, bly, steinkol, ull, huder, såkorn osb.

Om de prover for meg at verdien av desse tinga ikkje kjem av arbeid, skal eg vedgå at det er unyttig å verne dei.

Men om eg på den andre sida viser dykk at det er like mykje arbeid i hundre franc ull som i 100 franc tøy, må de vedgå at vernet tilkjem den eine like mykje som den andre.

No, kvifor er denne ullsekken verd 100 franc? Er det ikkje fordi det er sjølvkosten hans? og er sjølvkosten noko anna enn det som måtte fordelast i løn, arbeidsløn, betaling for arbeidskraft og renter til alle dei arbeidarane og kapitalistane som har medverka til å frambringe tingen?

Petisjonærane. — Det er sant at De kan ha rett når det gjeld ulla. Men ein sekk korn, ein jernbarre, ein kvintal steinkol, er dei frukta av arbeid? Er det ikkje naturen som skaper dei?

Herr de Saint-Cricq. — Rett nok skaper naturen grunnstoffa i alle desse tinga, men det er arbeidet som frambringar verdien av dei. Eg tok sjølv feil då eg sa at arbeidet skaper dei materielle tinga, og denne uheldige talemåten har ført meg til mange andre feil. — Det tilkjem ikkje mennesket å skape og lage noko av inkje, like lite fabrikanten som bonden; om ein med produksjon meinte skaping, ville alt arbeidet vårt vere uproduktivt, og dykkar, mine herrar kjøpmenn, meir enn alt anna, unnateke kanskje mitt eige.

Bonden gjer altså ikkje krav på å ha skapt kornet, men han gjer krav på å ha skapt verdien av det, eg meiner: på å ha, ved sitt eige arbeid og arbeidet til tenestefolka, oksedrivarane og skurdfolka sine, omdanna til korn stoff som slett ikkje likna på det. Kva meir gjer mølnaren som gjer det om til mjøl, bakaren som formar det til brød?

For at mennesket skal kunne kle seg i klede, trengst ei mengd operasjonar. Før noko menneskeleg arbeid grip inn, er dei eigentlege råvarene for dette produktet lufta, vatnet, varmen, gassane, lyset og salta som skal inngå i samansetjinga av det. Der har vi dei råvarene som verkeleg er urørte av alt menneskeleg arbeid, sidan dei ikkje har nokon verdi, og dei tenkjer eg ikkje på å verne. — Men eit første arbeid gjer desse stoffa om til fôr, eit anna til ull, eit tredje til garn, eit fjerde til tøy, eit femte til klede. Kven vil våge å seie at ikkje alt i dette verket er arbeid, frå den første plogfora som byrjar det, til det siste nålestikket som avsluttar det?

Og fordi arbeidet, for at det endelege verket, som er eit klesplagg, skal fullførast raskare og meir fullkome, er blitt fordelt mellom fleire klassar av yrkesutøvarar, vil de, ved eit vilkårleg skilje, at rekkjefølgja desse arbeida kjem i, skal vere den einaste grunnen til kor viktige dei er, slik at det første ikkje eingong fortener namnet arbeid, og det siste, arbeidet framfor alle andre, åleine skal vere verdig gunsten til vernet?

Petisjonærane. — Ja, vi byrjar å sjå at kornet, like lite som ulla, er heilt urørt av menneskeleg arbeid: men bonden har i det minste ikkje, slik fabrikanten har, utført alt sjølv og med arbeidarane sine; naturen har hjelpt han; og om det er arbeid i kornet, er ikkje alt i det arbeid.

Herr de Saint-Cricq. — Men alt i verdien av det er arbeid. Eg går med på at naturen har medverka til den materielle danninga av kornet. Eg går til og med med på at det utelukkande er hennar verk; men vedgå at eg har tvinga henne ved arbeidet mitt: og når eg sel dykk korn, merk dykk dette, er det ikkje arbeidet til naturen eg lèt dykk betale for, men mitt eige.

Og etter dykkar reknemåte ville heller ikkje dei bearbeidde varene vere produkt av arbeid. Lèt ikkje fabrikkeigaren seg òg hjelpe av naturen? Tek han ikkje, ved hjelp av dampmaskina, tyngda til atmosfæren i si makt, slik eg ved hjelp av plogen tek fukta hennar i mi makt? Har han skapt lovene for tyngdekrafta, for overføringa av krefter, for affiniteten?

Petisjonærane. — Nåvel, lat gå med ulla, men steinkolet er sanneleg verket til naturen, og verket til naturen åleine. Det er verkeleg urørt av alt menneskeleg arbeid.

Herr de Saint-Cricq. — Ja, naturen har laga steinkolet, men arbeidet har gitt det verdien. Steinkolet hadde ingen verdi i dei millionar av år det låg nedgrave og ukjent hundre fot under jorda. Ein måtte dra ned og hente det: det er eit arbeid; ein måtte frakte det til marknaden: det er eit anna arbeid; og, endå ein gong, prisen de betaler for det på marknaden, er ikkje anna enn godtgjersla for dette utvinnings- og transportarbeidet.

Ein ser at heile fordelen så langt ligg på sida til herr de Saint-Cricq; at verdien av råvarene, som verdien av dei bearbeidde varene, representerer produksjonskostnadene, det vil seie arbeid; at det ikkje er mogleg å førestelle seg ein ting som har verdi og som er urørt av alt menneskeleg arbeid; at det skiljet petisjonærane gjer, er tomt i teorien; at det, som grunnlag for ei ulik fordeling av gunstvisingar, ville vere urettferdig i praksis, sidan følgja ville bli at den tredjedelen av franskmennene som er sysselsett i fabrikkane, fekk søtsakene til monopolet, av den grunn at dei produserer ved å arbeide, medan dei to andre tredjedelane, nemleg jordbruksbefolkninga, blei overlatne til konkurransen under påskot av at dei produserer utan å arbeide.

Ein vil halde fast ved sitt, det er eg sikker på, og seie at det er meir fordelaktig for ein nasjon å innføre såkalla råvarer, anten dei er frukt av arbeid eller ikkje, og å utføre bearbeidde varer.

Det er ei oppfatning som nyt stor tiltru.

«Di rikelegare råvarene er,» seier petisjonen frå Bordeaux, «di fleire blir fabrikkane, og di meir tek dei seg opp.»

«Råvarene,» seier han ein annan stad, «gir eit ubegrensa spelerom for arbeidet til innbyggjarane i dei landa dei blir innførte til.»

«Sidan råvarene,» seier petisjonen frå Le Havre, «er grunnelementa til arbeidet, må dei leggjast under ei anna ordning og straks sleppast inn til den lågaste satsen.»

Den same petisjonen vil at vernet av dei bearbeidde varene skal setjast ned ikkje straks, men på eit ubestemt tidspunkt; ikkje til den lågaste satsen, men til 20 prosent.

«Mellom dei artiklane der låg pris og overflod er ei naudsyn,» seier petisjonen frå Lyon, «nemner fabrikantane alle råvarene.»

Alt dette kviler på ein illusjon.

Vi har sett at all verdi representerer arbeid. No er det heilt sant at fabrikkarbeidet tidoblar, iblant hundredoblar, verdien av eit råprodukt, det vil seie spreier ti gonger, hundre gonger meir forteneste i nasjonen. Difor resonnerer ein slik: Produksjonen av ein kvintal jern gir arbeidarane av alle klassar berre 15 franc i forteneste. Omdanninga av denne kvintalen jern til urfjører hevar fortenesta deira til 10 000 franc; og vil de våge å seie at nasjonen ikkje er meir interessert i å sikre seg arbeid for 10 000 franc enn for 15 franc?

Ein gløymer at internasjonale byte, like lite som byte mellom einskildpersonar, går føre seg etter vekt eller mål. Ein byter ikkje ein kvintal råjern mot ein kvintal urfjører, og heller ikkje eit pund uvaska ull mot eit pund kasjmirull; — men derimot ein viss verdi av ein av desse tinga mot ein like stor verdi av ein annan. No er det å byte lik verdi mot lik verdi det same som å byte likt arbeid mot likt arbeid. Det er altså ikkje sant at den nasjonen som gir tøy eller fjører for 100 franc, tener meir enn den som leverer ull eller jern for 100 franc.

I eit land der inga lov kan vedtakast og inga avgift innførast utan samtykke frå dei lova skal styre eller skatten skal råke, kan ein ikkje stele frå publikum utan først å bedra det. Vankunna vår er råvara for all utpressing som blir øvd mot oss, og ein kan på førehand vere sikker på at kvar sofisme er forløparen for ei plyndring. — Gode publikum, når du ser ein sofisme i ein petisjon, så legg handa på lomma, for det er ganske sikkert henne ein siktar på.

Lat oss altså sjå kva for ein løynd tanke herrane reiarane i Bordeaux og Le Havre og herrane fabrikkeigarane i Lyon pakkar inn i dette skiljet mellom jordbruksprodukt og industrivarer?

«Det er hovudsakleg i denne første klassen (den som omfattar råvarene, urørte av alt menneskeleg arbeid) at ein finn,» seier petisjonærane frå Bordeaux, «den viktigaste næringa for handelsflåten vår … I prinsippet ville ein klok økonomi krevje at denne klassen ikkje blei tollagd … Den andre (varer som har fått ei bearbeiding) kan ein leggje toll på. Den tredje (varer som arbeidet ikkje lenger har noko å gjere med) reknar vi som den som best kan leggjast toll på.»

«I betraktning av,» seier petisjonærane frå Le Havre, «at det er uomgjengeleg naudsynt å straks setje råvarene ned til den lågaste satsen, for at industrien etter kvart skal kunne setje i verk dei maritime kreftene som skal skaffe han dei første og uunnverlege arbeidsmidla hans …»

Fabrikkeigarane kunne ikkje stå tilbake for reiarane i høflegheit. Difor ber petisjonen frå Lyon om fri innførsel av råvarer, «for å prove,» heiter det der, «at interessene til industribyane ikkje alltid står i motsetnad til dei til sjøfartsbyane.»

Nei; men det må seiast at begge, slik petisjonærane forstår dei, står i fryktleg motsetnad til interessene til landsbygda, jordbruket og forbrukarane.

Så det var dit de ville, mine herrar! Det er målet for dei subtile økonomiske skilja dykkar! De vil at lova skal hindre ferdige produkt i å krysse havet, for at den langt dyrare transporten av rå, skitne stoff, fulle av avfall, skal gi handelsflåten dykkar meir å leve av og i større grad setje dei maritime kreftene dykkar i verk. Det er det de kallar ein klok økonomi.

Ja, kvifor ber de ikkje òg om at granene frå Russland skal hentast med greiner, bork og røter; gullet frå Mexico som malm; og hudene frå Buenos Aires enno festa til knoklane på stinkande kadaver?

Snart, det ventar eg meg, kjem jernbaneaksjonærane, om dei berre får fleirtal i kammera, til å lage ei lov som forbyr å framstille i Cognac det brennevinet som blir drukke i Paris. Å påby ved lov transport av ti fat vin for kvart fat brennevin, ville ikkje det på éin gong skaffe den parisiske industrien den uunnverlege næringa for arbeidet sitt, og setje kreftene til lokomotiva i verk?

Kor lenge skal ein lukke auga for denne så enkle sanninga?

Industrien, dei maritime kreftene, arbeidet har som mål det allmenne vel, det offentlege vel; å skape unyttige næringar, å gjere overflødig transport gunstig, å nære overtalig arbeid, ikkje til det beste for publikum, men på kostnad av publikum, er å gjere seg skuldig i ei regelrett sirkelslutning. Det er ikkje arbeidet som i seg sjølv er noko ønskjeleg, det er forbruket: alt arbeid utan resultat er eit tap. Å betale sjøfolk for å frakte unyttig avfall over hava, er som å betale dei for å kaste smutt med steinar på vassflata. Slik kjem vi til dette resultatet: at alle dei økonomiske sofismane, trass i den uendelege variasjonen sin, har det til felles at dei forvekslar middelet med målet, og utviklar det eine på kostnad av det andre.

(Bastiats fotnote til «sjølvkosten» ovanfor: Eg nemner ikkje uttrykkeleg den delen av godtgjersla som fell på entreprenøren, kapitalisten osb., av fleire grunnar: 1) Fordi ein, om ein ser nøye etter, vil sjå at det alltid dreier seg om tilbakebetaling av forskot eller betaling for tidlegare arbeid; 2) fordi eg under det allmenne ordet arbeid ikkje berre reknar løna til arbeidaren, men den rettkomne godtgjersla for all medverknad i verket til produksjonen; 3) endeleg, og framfor alt, fordi produksjonen av bearbeidde varer, like fullt som produksjonen av råvarer, er belasta med renter og godtgjersler av anna slag enn dei til det manuelle arbeidet, og fordi innvendinga, tom i seg sjølv, ville gjelde det mest sinnrike spinneriet like mykje og meir enn det grovaste jordbruket.)