Prinsippkonflikt
Vern innetter og avsetningsmoglegheiter utetter er to sider av same teori: handelsbalansen. Tek ein han på alvor, kviler den allmenne nytta på monopol og erobring, og læra endar i to aksiom: nytta er uforeinleg med rettferda innetter og med freden utetter. Bastiat spør korleis nokon kan ha sjelefred med ei slik lære, og kva han sjølv ville gjort om vitskapen hadde ført han dit.
Det er éin ting som forvirrar meg, og det er denne:
Oppriktige publisistar som har studert økonomien i samfunna utelukkande frå synsstaden til produsentane, er komne fram til denne doble formelen:
«Regjeringane skal råde over dei forbrukarane som er underlagde lovene deira, til fordel for det nasjonale arbeidet;
«Dei skal leggje fjerne forbrukarar under lovene sine, for å råde over dei til fordel for det nasjonale arbeidet.»
Den første av desse formlane blir kalla Vern; den andre Avsetningsmoglegheiter.
Begge kviler på den føresetnaden som blir kalla Handelsbalansen:
«Eit folk blir fattigare når det importerer, og rikare når det eksporterer.»
For om kvart kjøp i utlandet er ein betalt tributt, eit tap, er det heilt rimeleg å avgrense, ja til og med å forby importen.
Og om kvart sal til utlandet er ein motteken tributt, ei vinning, er det heilt naturleg å skaffe seg avsetningsmoglegheiter, om så med makt.
Vernesystem, kolonisystem: det er altså berre to sider av éin og same teori. — Å hindre medborgarane våre i å kjøpe av utlendingane, å tvinge utlendingane til å kjøpe av medborgarane våre, det er berre to konsekvensar av eitt og same prinsipp.
No er det umogleg ikkje å vedgå at etter denne læra, om ho er sann, kviler den allmenne nytta på monopolet, eller den indre plyndringa, og på erobringa, eller den ytre plyndringa.
Eg går inn i ei av dei hyttene som heng i skråningane av Pyreneane våre.
Familiefaren har for arbeidet sitt berre fått ei ussel løn. Den iskalde nordavinden får dei halvnakne borna hans til å skjelve, eldstaden er sløkt og bordet tomt. Det finst ull og ved og mais på den andre sida av fjellet, men desse goda er forbodne for familien til den fattige dagarbeidaren; for den andre sida av fjella, det er ikkje lenger Frankrike. Den utanlandske grana skal ikkje gle eldstaden i hytta; borna til gjetaren skal ikkje få kjenne smaken av méture frå Biscaya, og ulla frå Navarra skal ikkje varme dei valne lemene deira. Slik vil den allmenne nytta ha det: lat gå! men lat oss vere samde om at ho her står i motsetnad til rettferda.
Å råde over forbrukarane ved lov, å halde dei av for det nasjonale arbeidet, det er å gjere inngrep i fridomen deira, det er å forby dei ei handling, bytet, som i seg sjølv ikkje har noko ved seg som strir mot moralen; med eitt ord, det er å gjere dei urett.
Og likevel er dette naudsynt, seier ein, om ein ikkje skal gje den offentlege velstanden eit lagnadstungt slag.
Skribentane i den proteksjonistiske skulen kjem altså til denne triste slutninga: at det er ein grunnleggjande uforeinlegskap mellom Rettferda og Nytta.
På den andre sida, om kvart folk har interesse av å selje og ikkje av å kjøpe, er valdsam aksjon og reaksjon den naturlege tilstanden i det innbyrdes tilhøvet deira, for kvart folk vil søkje å tvinge produkta sine på alle dei andre, og alle vil streve etter å avvise produkta til kvart einskilt folk.
Eit sal inneber nemleg eit kjøp, og sidan det etter denne læra er å tene når ein sel, slik det er å tape når ein kjøper, inneber kvar internasjonal transaksjon at eitt folk får det betre og eit anna dårlegare.
Men på den eine sida blir menneska uvegerleg drivne mot det som gagnar dei; på den andre sida står dei instinktivt imot det som skadar dei: av dette må ein slutte at kvart folk ber i seg ei naturleg ekspansjonskraft og ei ikkje mindre naturleg motstandskraft, som begge er like skadelege for alle dei andre; eller, med andre ord, at motsetnad og krig er den naturlege tilstanden til menneskesamfunnet.
Slik lèt teorien eg drøftar, seg samanfatte i desse to aksioma:
Nytta er uforeinleg med Rettferda innetter.
Nytta er uforeinleg med Freden utetter.
No vel! det som forbausar meg, det som forvirrar meg, er at ein publisist, ein statsmann, som oppriktig har slutta seg til ei økonomisk lære der prinsippet støyter så valdsamt mot andre uomtvistelege prinsipp, kan nyte eit einaste augneblink av ro og sjelefred.
For min del synest eg at om eg var komen inn i vitskapen gjennom den døra, om eg ikkje klart såg at Fridom, Nytte, Rettferd og Fred er ting som ikkje berre er foreinlege, men nøye knytte til kvarandre, og så å seie identiske, då ville eg streve for å gløyme alt eg har lært; eg ville seie til meg sjølv:
«Korleis har Gud kunna ville at menneska berre skal nå fram til velstand gjennom urett og krig? Korleis har han kunna ville at dei berre skal gje avkall på krigen og uretten ved å gje avkall på velferda si?
«Svik han meg ikkje med falske lysglimt, den vitskapen som har ført meg til den fryktelege blasfemien som ligg i dette valet, og skal eg våge å ta på meg å gjere han til grunnlaget for lovgjevinga hjå eit stort folk? Og når ei lang rekkje namngjetne lærde har hausta meir trøystefulle resultat av den same vitskapen som dei har vigd heile livet sitt, når dei hevdar at fridomen og nytta der lèt seg foreine med rettferda og freden, at alle desse store prinsippa følgjer uendelege parallelle liner, utan å støyte saman, og gjennom heile æva, har dei då ikkje på si side den formodninga som følgjer av alt vi veit om Guds godleik og visdom, slik dei syner seg i den opphøgde harmonien i den materielle skapningen? Skal eg lettvint tru, mot ei slik formodning og mot så mange imponerande autoritetar, at den same Gud har funne hugnad i å leggje motsetnad og disharmoni inn i lovene til den moralske verda? Nei, nei, før eg held det for sikkert at alle samfunnsprinsippa støyter saman, kolliderer, nøytraliserer kvarandre og står i ein anarkisk, evig og ulækjeleg konflikt med kvarandre; før eg tvingar på medborgarane mine det ugudelege systemet som resonnementa mine har ført meg til, vil eg gå gjennom heile kjeda på nytt og forvisse meg om det ikkje er eit punkt på vegen der eg har gått meg vill.»
Og om eg etter ei oppriktig prøving, tjue gonger teken opp att, framleis kom til denne grufulle slutninga, at ein må velje mellom det Gode og det Gagnlege, då ville eg, motlaus, støyte vitskapen frå meg, eg ville grave meg ned i ei friviljug fåkunne, og framfor alt ville eg avslå all deltaking i sakene til landet mitt og overlate til menn av ei anna støyping børa og ansvaret for eit så smertefullt val.