Overflod, knappleik

Kva er best for mennesket og for samfunnet, overflod eller knappleik?

Kva! vil ein utbryte, kan det vere eit spørsmål? Har nokon nokon gong hevda, er det mogleg å påstå, at knappleik er grunnlaget for velferda til menneska?

Ja, det er hevda; ja, det er påstått; det blir påstått kvar einaste dag, og eg er ikkje redd for å seie at knappleiksteorien er den langt mest populære. Han fyller samtalane, avisene, bøkene, talarstolen, og kor underleg det enn kan verke, er det sikkert at samfunnsøkonomien har fullført oppgåva si og det praktiske oppdraget sitt den dagen han har gjort allment kjend og ugjendriveleg denne så enkle setninga: «Rikdomen til menneska er overfloden av ting.»

Høyrer ein ikkje kvar dag: «Utlandet kjem til å overfløyme oss med varene sine»? Altså fryktar ein overflod.

Har ikkje herr de Saint-Cricq sagt: «Produksjonen er for stor»? Altså frykta han overflod.

Knuser ikkje arbeidarane maskiner? Altså er dei redde for overproduksjon, for overflod.

Har ikkje herr Bugeaud sagt desse orda: «Lat brødet vere dyrt, så blir bonden rik!» No kan brødet berre vere dyrt fordi det er sjeldsynt; altså tilrådde herr Bugeaud knappleik.

Har ikkje herr d’Argout brukt fruktbarheita til sukkerindustrien sjølv som argument mot han? Sa han ikkje: «Sukkerbeten har inga framtid, og dyrkinga av han kan ikkje breie seg, fordi det ville vere nok å setje av nokre hektar per departement for å dekkje heile forbruket i Frankrike»? Altså ligg det gode, i hans auge, i ufruktbarheita, i knappleiken; det vonde i fruktbarheita, i overfloden.

Trykkjer ikkje La Presse, Le Commerce og dei fleste dagsavisene kvar morgon ein eller fleire artiklar for å prove for kammera og regjeringa at det er sunn politikk å heve prisen på alle ting ved lov, gjennom tollsatsane? Rettar ikkje dei tre statsmaktene seg kvar dag etter dette påbodet frå den periodiske pressa? No hevar tollsatsane berre prisane på tinga fordi dei minkar mengda som blir boden fram på marknaden! Altså set avisene, kammera og regjeringa knappleiksteorien ut i livet, og eg hadde rett i å seie at denne teorien er den langt mest populære.

Korleis har det gått til at overflod, i auga til arbeidarar, publisistar og statsmenn, har stått fram som farleg og knappleik som fordelaktig? Eg aktar å gå attende til kjelda for denne illusjonen.

Ein legg merke til at ein mann blir rik i same grad som han får meir ut av arbeidet sitt, det vil seie i same grad som han sel til høgare pris. Han sel til høgare pris i same mon som det slaget vare som er gjenstand for næringa hans, er sjeldsynt, knapt. Ein sluttar av dette at knappleiken gjer han rik, i alle fall han. Ved å bruke dette resonnementet på alle arbeidarar etter tur, utleier ein knappleiksteorien. Derifrå går ein til bruken, og for å favorisere alle arbeidarar framkallar ein kunstig dyrtid, knappleik på alle ting, gjennom forbod, restriksjonar, avskaffing av maskiner og andre liknande middel.

Det same gjeld for overfloden. Ein observerer at når det er rikeleg av ei vare, blir ho seld til låg pris: altså tener produsenten mindre. Om alle produsentar er i same stilling, er dei alle fattige: altså er det overfloden som ruinerer samfunnet. Og sidan kvar overtyding søkjer å bli omsett til handling, ser ein i mange land lovene til menneska kjempe mot overfloden av ting.

Denne sofismen ville kanskje gjere lite inntrykk i allmenn form; men brukt på ein bestemt klasse av fakta, på den eller den næringa, på ei gjeven gruppe arbeidarar, er han ytterst forførande, og det lèt seg forklare. Det er ein syllogisme som ikkje er falsk, men ufullstendig. No er det som er sant i ein syllogisme alltid og nødvendigvis til stades for tanken. Men det ufullstendige er ein negativ eigenskap, eit fråverande ledd som det er fullt mogleg og til og med svært lett å ikkje ta omsyn til.

Mennesket produserer for å forbruke. Det er på éin gong produsent og forbrukar. Resonnementet eg nett sette opp, ser det berre frå det første av desse synspunkta. Frå det andre ville det ha ført til motsett konklusjon. Kunne ein ikkje like gjerne seie:

Forbrukaren er dess rikare di billegare han kjøper alle ting; han kjøper tinga billegare i same grad som det er rikeleg av dei, altså gjer overfloden han rik; og dette resonnementet, utvida til alle forbrukarar, ville føre til overflodsteorien!

Det er den ufullkome forståtte førestellinga om byte som frambringer desse illusjonane. Rådfører vi oss med vår eiga interesse, ser vi tydeleg at ho er dobbel. Som seljarar har vi interesse av dyrtid, og følgjeleg av at ting er sjeldsynte; som kjøparar av låge prisar, eller, kva som kjem ut på eitt, av overflod på ting. Vi kan difor ikkje byggje eit resonnement på den eine eller den andre av desse interessene før vi har slått fast kva for ei av dei som fell saman med og er identisk med den allmenne og varige interessa til menneskeslekta.

Om mennesket var eit einsamt dyr, om det arbeidde utelukkande for seg sjølv, om det forbrukte fruktene av strevet sitt direkte, kort sagt, om det ikkje bytte, kunne knappleiksteorien aldri ha kome inn i verda. Det er altfor openbert at overflod ville vere til fordel for det, kvar ho enn kom frå, anten ho var resultat av sin eigen flid, av sinnrike reiskapar, av kraftige maskiner det hadde funne opp, eller det skulda henne fruktbarheita til jorda, gåvmildskapen til naturen, eller til og med ein mystisk invasjon av varer som bølgjene hadde ført med seg utanfrå og lagt att på stranda. Aldri ville det einsame mennesket, for å oppmuntre sitt eige arbeid, for å sikre det næring, finne på å knuse reiskapane som sparer det, å nøytralisere fruktbarheita til jorda, å gje havet attende dei goda det hadde ført med seg. Det ville lett forstå at arbeidet ikkje er eit mål, men eit middel; at det ville vere absurd å avvise målet av frykt for å skade middelet. Det ville forstå at om det bruker to timar om dagen på å dekkje behova sine, så stiller kvart omstende (maskin, fruktbarheit, ei gåve, kva som helst) som sparer det for éin time av dette arbeidet, med same resultat, denne timen til rådvelde for det, og at det kan bruke han til å auke velferda si; det ville forstå, kort sagt, at spart arbeid ikkje er noko anna enn framsteg.

Men bytet forstyrrar blikket vårt for ei så enkel sanning. I samfunnstilstanden, og med den arbeidsdelinga han fører med seg, fell ikkje produksjonen og forbruket av ein ting saman i same person. Kvar og ein blir freista til å sjå i arbeidet sitt ikkje lenger eit middel, men eit mål. Bytet skaper, for kvar ting, to interesser, produsenten si og forbrukaren si, og desse to interessene står alltid umiddelbart mot kvarandre.

Det er vesentleg å analysere dei og studere naturen deira.

Ta ein kva som helst produsent; kva er den umiddelbare interessa hans? Ho består i desse to tinga: 1) at så få som mogleg driv same arbeid som han; 2) at så mange som mogleg etterspør produktet av dette arbeidet; det samfunnsøkonomien uttrykkjer knappare slik: at tilbodet skal vere svært avgrensa og etterspurnaden svært vid; med andre ord igjen: avgrensa konkurranse, uavgrensa avsetnadsmoglegheiter.

Kva er den umiddelbare interessa til forbrukaren? At tilbodet av det produktet det gjeld, er vidt, og etterspurnaden avgrensa.

Sidan desse to interessene motseier kvarandre, må den eine av dei nødvendigvis falle saman med interessa til samfunnet eller den allmenne interessa, og den andre stå i strid med henne.

Men kva for ei av dei bør lovgjevinga favorisere, som uttrykk for det felles beste, om ho då i det heile bør favorisere nokon?

For å vite det er det nok å undersøkje kva som ville skje om dei løynde ønska til menneska blei oppfylte.

Som produsentar, det må vedgåast, nærer kvar og ein av oss antisosiale ønske. Er vi vinbønder? Vi ville ikkje bli vidare leie oss om det fraus på alle vinmarkene i verda, unnateke vår eiga: det er knappleiksteorien. Eig vi jernverk? Vi ønskjer at det ikkje finst anna jern på marknaden enn det vi fører dit, same kva behov publikum har for det, og nettopp for at dette behovet, sterkt kjent og ufullstendig dekt, skal få dei til å gje oss ein høg pris: det er igjen knappleiksteorien. Er vi jordbrukarar? Vi seier, med herr Bugeaud: Lat brødet vere dyrt, det vil seie sjeldsynt, så vil bøndene gjere gode forretningar: det er framleis knappleiksteorien.

Er vi legar? Vi kan ikkje unngå å sjå at visse fysiske betringar, som sanering av landet, utvikling av visse moralske dygder, som måtehald og edruskap, ei opplysning driven så langt at kvar og ein kunne pleie si eiga helse, oppdaginga av visse enkle og lettbrukte lækjemiddel, ville vere like mange dødsstøytar mot yrket vårt. Som legar er dei løynde ønska våre antisosiale. Eg vil ikkje seie at legane nærer slike ønske. Eg likar å tru at dei med glede ville ta imot eit universalmiddel; men i den kjensla er det ikkje legen, det er mennesket, det er den kristne som viser seg; ved ei edel sjølvfornekting stiller han seg på synspunktet til forbrukaren. Som utøvar av eit yrke, som ein som hentar velferda si, vørdnaden sin og til og med levebrødet til familien frå dette yrket, kan det ikkje vere annleis enn at ønska hans, eller, om ein vil, interessene hans, er antisosiale.

Lagar vi bomullsstoff? Vi ønskjer å selje dei til den prisen som er mest fordelaktig for oss. Vi ville gjerne gå med på at alle konkurrerande fabrikkar blei forbodne, og om vi ikkje vågar å uttrykkje dette ønsket offentleg eller forfølgje full oppfylling av det med nokon utsikt til å lukkast, når vi det likevel eit stykke på veg på omvegar: til dømes ved å stengje ute utanlandske tekstilar, for å minke den tilbodne mengda og slik, ved bruk av makt og til vår fordel, skape knappleik på klede.

Slik kunne vi gå gjennom alle næringar, og vi ville alltid finne at produsentane, som slike, har antisosiale synsmåtar. «Kjøpmannen», seier Montaigne, «gjer berre gode forretningar på utsvevingane til ungdomen; bonden på dyrt korn; byggmeisteren på forfallet til husa; embetsmennene i retten på prosessane og trettene til menneska. Sjølv tenarane til religionen hentar æra si og verket sitt frå vår død og våre laster. Ingen lege gleder seg over helsa sjølv hos venene sine, ingen soldat over freden i byen sin; og slik med resten.»

Det følgjer av dette at om dei løynde ønska til kvar produsent blei oppfylte, ville verda raskt gå attende mot barbariet. Seglet ville forby dampen, åra ville forby seglet, og måtte snart overlate transporten til kjerra, kjerra til muldyret, og muldyret til kramkaren. Ulla ville utelukke bomullen, bomullen ville utelukke ulla, og så vidare, inntil knappleiken på alle ting hadde fått sjølve mennesket til å forsvinne frå overflata av jorda.

Tenk dykk ein augneblink at den lovgjevande makta og den offentlege maktbruken blei stilte til rådvelde for Mimerel-komiteen, og at kvart av medlemene i denne foreininga fekk høve til å få han til å vedta og stadfeste ei lita lov: er det så vanskeleg å gjette kva for ei næringslovbok publikum ville bli underlagt?

Kjem vi no til å sjå på den umiddelbare interessa til forbrukaren, finn vi at ho er i fullkomen harmoni med den allmenne interessa, med det velferda til menneskeslekta krev. Når kjøparen kjem til marknaden, ønskjer han å finne han rikeleg forsynt. At årstidene skal vere gunstige for alle avlingar; at stadig meir vidunderlege oppfinningar skal leggje eit større tal varer og tilfredsstillingar innanfor rekkjevidda hans; at tid og arbeid skal sparast; at avstandar skal viskast ut; at anden frå freden og rettferda skal gjere det mogleg å lette skattebøra; at alle slags skrankar skal falle; i alt dette følgjer den umiddelbare interessa til forbrukaren parallelt den same lina som den rett forståtte allmenne interessa. Han kan drive dei løynde ønska sine til det fantastiske, til det absurde, utan at ønska hans sluttar å vere menneskevenlege. Han kan ønskje at mat og klede, tak og arne, opplysning og moral, tryggleik og fred, kraft og helse kunne fåast utan strev, utan arbeid og utan mål, som støvet på vegane, vatnet i bekken, lufta som omgjev oss, lyset som badar oss, utan at oppfyllinga av slike ønske står i strid med det beste for samfunnet.

Ein vil kanskje seie at om desse ønska blei oppfylte, ville verket til produsenten innskrenkast meir og meir og til slutt stanse av mangel på næring. Men kvifor? Fordi i denne ytterleggåande føresetnaden ville alle tenkjelege behov og ønske vere fullstendig tilfredsstilte. Mennesket ville, som den Allmektige, skape alle ting ved éi einaste viljesakt. Vil ein vere så venleg å fortelje meg, under denne føresetnaden, kva det var å klage over ved at den industrielle produksjonen tok slutt?

Eg føresette i stad ei lovgjevande forsamling samansett av arbeidarar, der kvart medlem formulerte sitt løynde ønske som produsent til lov; og eg sa at lovboka som kom ut av denne forsamlinga, ville vere det systematiserte monopolet, knappleiksteorien sett ut i livet.

På same måte ville eit kammer der kvar og ein utelukkande rådførte seg med den umiddelbare interessa si som forbrukar, ende med å systematisere fridomen, avskaffe alle restriktive tiltak, rive alle kunstige skrankar, kort sagt, verkeleggjere overflodsteorien.

Av dette følgjer:

At å rådføre seg utelukkande med den umiddelbare interessa til produksjonen, er å rådføre seg med ei antisosial interesse;

At å ta utelukkande den umiddelbare interessa til forbruket til grunnlag, ville vere å ta den allmenne interessa til grunnlag.

Lat meg få insistere ytterlegare på dette synspunktet, med fare for å gjenta meg.

Det finst ei grunnleggjande motsetning mellom seljaren og kjøparen.

Den første ønskjer at vara det blir handla om, skal vere sjeldsynt, lite tilboden, til høg pris.

Den andre ønskjer henne rikeleg, mykje tilboden, til låg pris.

Lovene, som i det minste burde vere nøytrale, tek parti for seljaren mot kjøparen, for produsenten mot forbrukaren, for dyrtida mot dei låge prisane, for knappleiken mot overfloden.

Dei handlar, om ikkje med vilje, så i det minste logisk, ut frå denne føresetnaden: Ein nasjon er rik når han manglar alt.

For dei seier: Det er produsenten som må favoriserast, ved å sikre han god avsetnad for produktet sitt. For det må prisen hevast; for å heve prisen må tilbodet avgrensast; og å avgrense tilbodet er å skape knappleik.

Og sjå her: eg går ut frå at ein i dagens verd, der desse lovene har full kraft, gjer ei fullstendig oppteljing, ikkje i verdi, men i vekt, mål, volum og mengd, av alle ting som finst i Frankrike og som høver til å dekkje behova og ønska til innbyggjarane: korn, kjøt, klede, lerret, brensel, kolonialvarer og så vidare.

Eg går vidare ut frå at ein dagen etter riv alle skrankane som står i vegen for innførsel av utanlandske varer til Frankrike.

Og endeleg, for å vurdere resultatet av denne reforma, går eg ut frå at ein tre månader seinare gjer ei ny oppteljing.

Er det ikkje sant at det vil finnast meir korn, fe, klede, lerret, jern, kol, sukker og så vidare i Frankrike ved den andre enn ved den første oppteljinga?

Det er så sant at vernetollsatsane våre ikkje har noko anna føremål enn å hindre alle desse tinga i å nå fram til oss, å avgrense tilbodet av dei, å førebyggje at dei fell i pris, at dei blir rikelege.

No spør eg: Er folket betre ernært under herredømet til lovene våre, fordi det er mindre brød, kjøt og sukker i landet? Er det betre kledd fordi det er mindre garn, lerret og klede? Har det det varmare fordi det er mindre kol? Får det betre hjelp i arbeidet sitt fordi det er mindre jern, kopar, verktøy og maskiner?

Men, seier ein, om utlandet overfløymer oss med varene sine, tek det med seg myntane våre.

Og kva så? Mennesket lever ikkje av mynt, det kler seg ikkje i gull, det varmar seg ikkje med sølv. Kva gjer det om det er meir eller mindre mynt i landet, når det er meir brød i skapa, meir kjøt på krokane, meir lintøy i kommodane og meir ved i vedskjula?

Eg vil alltid stille dei restriktive lovene overfor dette dilemmaet:

Anten vedgår de at de skaper knappleik, eller så vedgår de det ikkje.

Vedgår de det, så tilstår de dermed at de gjer folket alt det vonde de kan gjere det. Vedgår de det ikkje, så nektar de for å ha avgrensa tilbodet og heva prisane, og følgjeleg nektar de for å ha favorisert produsenten.

De er skadelege eller verknadslause. Nyttige kan de ikkje vere.