Metaforar

Nokre gonger utvidar sofismen seg og gjennomtrengjer heile vevet i ein lang og tung teori. Oftare pressar han seg saman, dreg seg saman, gjer seg til prinsipp og gøymer seg heil og halden i eitt ord.

Gud vare oss, sa Paul-Louis, frå den vonde og frå metaforen! Og det ville i sanning vere vanskeleg å seie kven av dei to som auser mest vondt ut over planeten vår. — Det er djevelen, seier de; han legg plyndringa si ånd i hjartet på oss alle, så mange som vi er. Ja, men han lèt det stå urørt at misbruka kan slåast ned gjennom motstanden frå dei som lid under dei. Det er sofismen som lammar denne motstanden. Sverdet som vondskapen legg i hendene på angriparane, ville vere maktlaust om ikkje sofismen braut skjoldet på armen til dei som blir angripne; og det er med rette Malebranche har skrive denne setninga på tittelbladet i boka si: Villfaringa er årsaka til elendet til menneska.

Og sjå kva som skjer. Hyklerske og ærgjerrige menneske kan ha ei skummel interesse, som til dømes av å så spiren til nasjonalt hat i folket. Denne lagnadstunge spiren kan utvikle seg, føre til ein allmenn brann, stanse sivilisasjonen, ause ut straumar av blod, dra den forferdelegaste av alle plager over landet: invasjonen. I alle fall, og på førehand, senkar desse hatske kjenslene oss i omdømet til folka og tvingar dei franskmennene som har teke vare på noko kjærleik til rettferda, til å raudne over fedrelandet sitt. Visst er dette store vonde; og for at publikum skulle sikre seg mot renkane til dei som vil utsetje det for slike farar, ville det vere nok at det såg dei klart. Korleis får ein skjult dei for det? Gjennom metaforen. Ein forvrengjer, forserer og forderver tydinga av tre eller fire ord, og dermed er alt sagt.

Slik er det med sjølve ordet invasjon.

Ein fransk jernverkseigar seier: Lat oss verje oss mot invasjonen av engelsk jern. Ein engelsk godseigar ropar: Lat oss slå tilbake invasjonen av fransk korn! — Og dei føreslår å reise skrankar mellom dei to folka. — Skrankane skaper isolasjon, isolasjonen fører til hat, hatet til krig, krigen til invasjon. — Kva gjer det? seier dei to sofistane; er det ikkje betre å utsetje seg for ein mogleg invasjon enn å godta ein sikker invasjon? — Og folka trur dei, og skrankane blir ståande.

Og likevel, kva analogi finst det mellom eit byte og ein invasjon? Kva likskap er det mogleg å påvise mellom eit krigsskip som kjem for å spy jern, eld og øydelegging ut over byane våre, — og eit handelsskip som kjem for å tilby oss fritt og friviljug å byte varer mot varer?

Det same vil eg seie om ordet oversvømming. Dette ordet blir vanlegvis teke i dårleg meining, fordi oversvømmingar har for vane å herje åkrar og avlingar. — Om dei likevel lét att på jorda ein større verdi enn den dei tek frå henne, slik oversvømmingane til Nilen gjer, måtte ein, etter eksemplet til egyptarane, velsigne dei, gjere dei til gudar. — Nå vel! Før ein deklamerer mot oversvømmingane av utanlandske varer, før ein set brysame og kostbare hindringar opp mot dei, spør ein seg då om dette er oversvømmingar som herjar, eller av dei som gjer jorda fruktbar? — Kva ville vi tenkje om Mehmet Ali, dersom han, i staden for med store kostnader å byggje demningar tvers over Nilen for å utvide området for oversvømmingane sine, brukte piastrane sine på å grave elva eit djupare leie, for at Egypt ikkje skulle sølast til av dette framande slammet som kjem ned frå Månefjella? Vi legg for dagen nøyaktig denne graden av visdom og fornuft når vi, med millionar til hjelp, vil verne landet vårt… — Mot kva? — Mot dei velgjerningane naturen har utstyrt andre himmelstrok med.

Blant dei metaforane som rommar ein heil lagnadstung teori, finst det ingen meir brukt enn den som ligg i orda tributt, tributtpliktig.

Desse orda er blitt så vanlege at ein gjer dei til synonym for kjøp, kjøpar, og ein bruker dei eine eller dei andre om kvarandre.

Likevel er det like langt frå ein tributt til eit kjøp som frå eit tjuveri til eit byte, og eg ville like gjerne høyre nokon seie: Cartouche har brote opp pengeskapet mitt og kjøpt tusen écu der, som å høyre dei ærede deputerte våre gjenta: Vi har betalt Tyskland ein tributt på tusen hestar som det har selt oss.

For det som gjer at handlinga til Cartouche ikkje er eit kjøp, er at han ikkje har lagt, og det med mitt samtykke, ein verdi i pengeskapet mitt som svarar til den han tok.

Og det som gjer at dei 500 000 francane vi har gjeve Tyskland, ikkje er ein tributt, er nettopp at det ikkje har motteke dei vederlagsfritt, men ved å levere oss i byte tusen hestar som vi sjølve har vurdert til å vere verde våre 500 000 franc.

Må ein då for alvor påtale slike misbruk av språket? Kvifor ikkje, sidan det er i fullt alvor dei blir breidde ut i avisene og i bøkene.

Og ingen må innbille seg at dei berre slepp ut av nokre få skribentar som ikkje eingong kjenner sitt eige språk! For kvar éin som held seg frå dei, skal eg nemne ti som tillèt seg dei, og det blant dei fornemste: ein d’Argout, ein Dupin, ein Villèle, pairane, dei deputerte, ministrane, det vil seie dei menn som har ord som er lover, og som har sine mest støytande sofismar som grunnlag for styret av landet.

Ein berømt moderne filosof har føydd til kategoriane til Aristoteles den sofismen som består i å lukke ei sirkelslutning inne i eitt ord. Han nemner fleire døme på det. Han kunne ha føydd ordet tributtpliktig til lista si. — Det gjeld nemleg å vite om kjøp gjorde i utlandet er nyttige eller skadelege. — Dei er skadelege, seier de. — Og kvifor? — Fordi dei gjer oss tributtpliktige overfor utlandet. — Sanneleg, her har vi eit ord som slår fast som faktum det som er sjølve spørsmålet.

Korleis har denne misbrukte tropen snike seg inn i retorikken til monopolistane?

Nokre écu går ut av landet for å tilfredsstille grådigskapen til ein sigerrik fiende. — Andre écu går òg ut av landet for å betale for varer. — Ein set opp ein analogi mellom dei to tilfella ved berre å ta omsyn til det tilhøvet dei liknar kvarandre i, og sjå bort frå det dei skil seg frå kvarandre i.

Men dette tilhøvet, nemleg at ingenting blir gjeve tilbake i det første tilfellet, og at det blir gjeve tilbake etter fri avtale i det andre, skaper ein slik skilnad mellom dei at det verkeleg ikkje er mogleg å setje dei under same merkelapp. Å levere 100 franc med tvang til ein som grip deg om strupen, eller friviljug til ein som gjev deg det du ønskjer deg, det er sanneleg ting som ikkje kan likestillast. — Like gjerne kunne ein seie at det er likegyldig om ein kastar brødet i elva eller et det, fordi det uansett er brød som blir øydelagt. Feilen i dette resonnementet, som i det ordet tributt rommar, ville bestå i å grunnleggje ein fullstendig likskap mellom to tilfelle på det dei liknar kvarandre i, og sjå bort frå skilnaden mellom dei.

Konklusjon

Alle sofismane eg har kjempa mot til no, gjeld eitt einaste spørsmål: det restriktive systemet; og enda har eg, av medkjensle med lesaren, «hoppa over nokre, og det blant dei beste»: erverva rettar, ulagleg tidspunkt, uttømming av myntbehaldninga osv., osv.

Men samfunnsøkonomien er ikkje innestengd i denne tronge sirkelen. Fourierismen, saint-simonismen, kommunismen, mystisismen, sentimentalismen, den falske filantropien, dei påtekne lengslene mot ein innbilt likskap og eit innbilt brorskap, spørsmåla om luksus, om lønningar, om maskinar, om det påståtte tyranniet til kapitalen, om koloniar, om avsetningsmoglegheiter, om erobringar, om folketal, om samanslutning, om utvandring, om skattar, om lån, har fylt marka til vitskapen med ei mengd snyltande argument, med sofismar som ropar på hakka og lukejernet til den flittige økonomen.

Ikkje slik å forstå at eg ikkje ser veikskapen ved denne planen, eller snarare ved denne mangelen på plan. Å angripe éin for éin så mange usamanhengande sofismar, som nokre gonger støyter mot kvarandre og oftare går over i kvarandre, er å døme seg sjølv til ein uordna og lunefull kamp og utsetje seg for evige gjentakingar.

Kor mykje heller ville eg ikkje rett og slett seie korleis tinga er, utan å bry meg om dei tusen synsvinklane kunnskapsløysa ser dei frå!… Å leggje fram lovene som samfunna blømer eller visnar etter, er i realiteten å øydeleggje alle sofismane på éin gong. Då Laplace hadde skildra det ein til no kan vite om rørsla til himmellekamane, spreidde han, utan eingong å nemne dei, alle dei astrologiske draumeria til egyptarane, grekarane og hinduane, langt sikrare enn han kunne ha gjort det ved å gjendrive dei direkte i utallege band. — Sanninga er éi; boka som legg henne fram, er ein imponerande og varig bygning:

Han trassar dei grådige tyrannar,
djervare enn pyramidane
og varigare enn bronse.

Villfaringa er mangfaldig og av flyktig natur; verket som kjempar mot henne, ber ikkje i seg sjølv noko prinsipp om storleik og varigheit.

Men om kreftene og kanskje høvet har mangla meg til å gå fram på same måte som ein Laplace og ein Say, kan eg ikkje la vere å tru at forma eg har valt, òg har sin beskjedne nytte. Ho synest meg framfor alt godt avpassa til behova til hundreåret, til dei raske augneblinkane det kan vie til studiar.

Ei avhandling har utan tvil ein ubestrideleg overlegenskap, men på eitt vilkår: at ho blir lesen, gjennomtenkt, fordjupa. Ho vender seg berre til eit utvalt publikum. Oppgåva hennar er først å fastleggje og deretter å utvide krinsen av erverva kunnskapar.

Gjendrivinga av dei folkelege fordomane kan ikkje ha ei så høg rekkjevidd. Ho strevar berre etter å rydde vegen framfor gangen til sanninga, å førebu sinna, å rette opp den allmenne oppfatninga, å bryte farlege våpen i ureine hender.

Det er framfor alt i samfunnsøkonomien at denne nærkampen, desse stadig gjenoppståande kampane mot dei folkelege villfaringane, har ein verkeleg praktisk nytte.

Ein kunne dele vitskapane i to kategoriar.

Dei eine kan strengt teke vere kjende berre av dei lærde. Det er dei som i bruken sin sysselset eigne yrke. Den jamne mann haustar fruktene av dei trass i kunnskapsløysa si; sjølv om han ikkje kan mekanikk og astronomi, nyt han ikkje desto mindre nytten av eit ur, han blir ikkje mindre frakta av lokomotivet eller dampskipet i tillit til ingeniøren og losen. Vi går etter lovene til likevekta utan å kjenne dei, slik herr Jourdain tala prosa utan å vite det.

Men det finst vitskapar som berre øver ein innverknad på publikum som står i høve til publikums eiga opplysning, som hentar all verkekrafta si ikkje frå kunnskapane som er samla i nokre få eineståande hovud, men frå dei som er spreidde i den allmenne fornufta. Slik er moralen, hygienen, samfunnsøkonomien, og, i dei landa der menneska tilhøyrer seg sjølve, politikken. Det er om desse vitskapane Bentham framfor alt kunne ha sagt: «Det som spreier dei, er meir verdt enn det som fører dei framover.» Kva hjelper det at ein stor mann, ja ein Gud sjølv, har kunngjort lovene til moralen, så lenge menneska, gjennomsyra av falske førestellingar, tek dygdene for laster og lastene for dygder? Kva hjelper det at Smith, Say og, ifølgje herr de Saint-Chamans, økonomane av alle skular har forkynt, når det gjeld handelstransaksjonar, fridomens overlegenskap over tvangen, om dei som lagar lovene, og dei som lovene blir laga for, er overtydde om det motsette?

Desse vitskapane, som med god grunn er kalla sosiale, har dessutan det særeigne ved seg at nettopp fordi dei høyrer til dagleglivet, vil ingen innrømme at han ikkje kjenner dei. — Treng ein å løyse eit spørsmål i kjemi eller geometri? Då påstår ein ikkje å ha kunnskapen medfødd; ein skammar seg ikkje over å rådspørje herr Thénard; ein kvir seg ikkje for å slå opp i Legendre eller Bezout. — Men i dei sosiale vitskapane godkjenner ein knapt nokon autoritetar. Sidan kvar og ein dagleg driv med god eller dårleg moral, hygiene, økonomi, fornuftig eller absurd politikk, trur kvar og ein seg skikka til å kommentere, utleggje, avgjere og felle dom i desse sakene. — Er De sjuk? Det finst ikkje den gamle kona som ikkje straks fortel Dykk årsaka til og botemiddelet mot plagene Dykkar: «Det er væskene,» forsikrar ho, «De må reinsast.» — Men kva er væskene? Og finst det væsker? Det bryr ho seg ikkje om. — Eg tenkjer uvilkårleg på denne gamle kona når eg høyrer alle sosiale vonde forklarte med desse banale frasane: Det er overfloden av varer, det er tyranniet til kapitalen, det er den industrielle overmettinga, og anna tøv som ein ikkje eingong kan seie om: Verba et voces, prætereaque nihil, for dei er like mange lagnadstunge villfaringar.

Av det føregåande følgjer to ting: 1) at dei sosiale vitskapane må vrimle av sofismar langt meir enn dei andre, fordi det er dei der kvar og ein berre rådfører seg med si eiga dømmekraft eller instinkta sine; 2) at det er i desse vitskapane sofismen er særleg skadeleg, fordi han fører opinionen vill på eit område der opinionen er makta, er lova.

Desse vitskapane treng altså to slags bøker: dei som legg dei fram, og dei som spreier dei; dei som viser sanninga, og dei som kjempar mot villfaringa.

Det synest meg at den feilen som ligg i sjølve forma på dette vesle skriftet, gjentakinga, er det som utgjer den viktigaste nytten av det.

I det spørsmålet eg har handsama, har kvar sofisme utan tvil sin eigen formel og si eiga rekkjevidd, men alle har ei felles rot, som er gløymsla av interessene til menneska som forbrukarar. Å vise at dei tusen vegane til villfaringa fører til denne frambringande sofismen, er å lære publikum å kjenne han att, å vurdere han, å mistru han under alle omstende.

Når alt kjem til alt, strevar eg ikkje eigentleg etter å vekkje overtydingar, men tvil.

Eg gjer ikkje krav på at lesaren, når han legg frå seg boka, skal utbryte: Eg veit; gjev han oppriktig vil seie til seg sjølv: Eg veit ikkje!

«Eg veit ikkje, for eg byrjar å frykte at det er noko illusorisk ved velsigningane til knappleiken.» (Sofisme I.)

«Eg er ikkje lenger så sikker på hindringa sine yndar.» (Sofisme II.)

«Anstrenging utan resultat synest meg ikkje lenger like ønskjeleg som resultat utan anstrenging.» (Sofisme III.)

«Det kunne godt hende at løyndomen til handelen ikkje består, som løyndomen til fektekunsten (etter den definisjonen fektemeisteren i Le Bourgeois gentilhomme gjev), i å gje og ikkje å ta imot.» (Sofisme VI.)

«Eg forstår at ein gjenstand er dess meir verd jo meir bearbeiding han har fått; men sluttar to like verdiar, i bytet, å vere like fordi den eine kjem frå plogen og den andre frå jacquardveven?» (Sofisme XXI.)

«Eg innrømmer at eg byrjar å finne det besynderleg at menneskeslekta skulle bli betre gjennom lenkjer, rikare gjennom avgifter; og ærleg tala ville eg bli letta for ei brysam byrde, eg ville kjenne ei rein glede, om det blei prova for meg, slik forfattaren av Sofismane forsikrar, at det ikkje er noka usameinlegheit mellom velferd og rettferd, mellom fred og fridom, mellom utbreiinga av arbeidet og framstega til ånda.» (Sofisme XIV og XX.)

«Altså, utan å rekne meg som tilfredsstilt av argumenta hans, som eg ikkje veit om eg skal kalle resonnement eller paradoks, vil eg spørje meistrane i vitskapen.»

Lat oss avslutte denne monografien om Sofismen med ei siste og viktig betraktning.

Verda veit ikkje nok om den innverknaden Sofismen øver på henne.

Om eg skal seie kva eg meiner: Då retten til den sterkaste blei avsett frå trona, overlét Sofismen herredømet til retten til den sluaste, og det ville vere vanskeleg å seie kven av desse to tyrannane som har vore mest lagnadstung for menneskeslekta.

Menneska har ein umåteleg kjærleik til nytingar, innverknad, vørdnad, makt, kort sagt, til rikdom.

Og samstundes blir dei drivne av ei veldig tilbøying til å skaffe seg desse tinga på kostnad av andre.

Men desse andre, som er publikum, har ei ikkje mindre tilbøying til å behalde det dei har erverva, føresett at dei kan og at dei veit.

Plyndringa, som spelar ei så stor rolle i verdas saker, har altså berre to reiskapar: makt og list, og to grenser: mot og opplysning.

Makt brukt til plyndring utgjer grunnstoffet i annalane til menneskeslekta. Å skrive historia hennar ville vere å gje att nesten heile historia til alle folkeslag: assyrarar, babylonarar, medarar, persarar, egyptarar, grekarar, romarar, gotarar, frankarar, hunarar, tyrkarar, arabarar, mongolar, tatarar, for ikkje å snakke om historia til spanjolane i Amerika, engelskmennene i India, franskmennene i Afrika, russarane i Asia, osv., osv.

Men i det minste hos dei siviliserte nasjonane er dei menneska som frambringar rikdomane, blitt talrike nok og sterke nok til å forsvare dei. — Vil det seie at dei ikkje lenger blir plyndra? Slett ikkje; dei blir det like mykje som nokon gong, og kva meir er, dei plyndrar kvarandre.

Berre reiskapen er bytt ut: Det er ikkje lenger med makt, det er med list ein tek makta over dei offentlege rikdomane.

For å stele frå publikum må ein bedra det. Å bedra det er å overtyde det om at ein stel frå det til dets eige beste; det er å få det til å godta fiktive tenester, og ofte verre, i byte for goda sine. — Derav Sofismen. — Teokratisk sofisme, økonomisk sofisme, politisk sofisme, finansiell sofisme. — Altså, sidan makta er halden i sjakk, er Sofismen ikkje berre eit vonde, han er geniet til det vonde. Han må i sin tur haldast i sjakk. — Og for å få det til må publikum gjerast sluare enn dei slue, slik det er blitt sterkare enn dei sterke.

Gode publikum, det er under vernet av denne tanken eg rettar dette første essayet til deg, — sjølv om føreordet står på ein underleg stad, og tileigninga kjem noko seint.