Menneskeleg arbeid, nasjonalt arbeid

Å knuse maskiner, å avvise utanlandske varer: det er to handlingar som spring ut av same lære.

Ein ser menn som klappar i hendene når ei stor oppfinning openberrar seg for verda, og som likevel sluttar seg til vernesystemet. Desse mennene er sanneleg inkonsekvente!

Kva klandrar dei handelsfridomen for? At han lèt utlendingar som er dyktigare eller betre plasserte enn oss, produsere ting som vi utan han ville ha produsert sjølve. Kort sagt, ein skuldar han for å skade det nasjonale arbeidet.

Burde dei ikkje på same måte klandre maskinene for å la naturkrefter utføre det som utan dei ville ha vore verket til armane våre, og følgjeleg for å skade det menneskelege arbeidet?

Den utanlandske arbeidaren, betre plassert enn den franske arbeidaren, er i høve til denne ei verkeleg økonomisk maskin som knuser han med konkurransen sin. På same måte er ei maskin som utfører ein operasjon til lågare pris enn eit visst tal armar, i høve til desse armane ein verkeleg utanlandsk konkurrent som lammar dei med rivaliseringa si.

Om det altså er føremålstenleg å verne det nasjonale arbeidet mot konkurransen frå det utanlandske arbeidet, er det ikkje mindre føremålstenleg å verne det menneskelege arbeidet mot rivaliseringa frå det mekaniske arbeidet.

Difor må kvar den som sluttar seg til vernesystemet, om han har litt logikk i hjernen, ikkje stanse ved å forby utanlandske produkt: han må òg forby produkta av skyttelen og plogen.

Og det er grunnen til at eg langt føretrekkjer logikken hos dei menn som, når dei deklamerer mot invasjonen av eksotiske varer, i det minste har mot til òg å deklamere mot overproduksjonen som skuldast oppfinnarkrafta til menneskeånda.

Slik er herr de Saint-Chamans. «Eitt av dei sterkaste argumenta», seier han, «mot handelsfridomen og den altfor utstrekte bruken av maskiner, er at mange arbeidarar blir fråtekne arbeid, anten ved den utanlandske konkurransen som får fabrikkane til å falle, eller ved reiskapane som tek plassen til menneska i verkstadene.» (Du système d’impôts, s. 438.)

Herr de Saint-Chamans har fullkome sett analogien, lat oss heller seie identiteten, som finst mellom importen og maskinene; det er difor han forbyr begge delar; og det er sanneleg ei glede å ha med uredde argumentatorar å gjere, som sjølv i villfaringa driv eit resonnement heilt til endes.

Men sjå kva for ein vanske som ventar dei!

Om det er sant, a priori, at områda til oppfinninga og arbeidet berre kan utvide seg på kostnad av kvarandre, er det i dei landa der det finst flest maskiner, i Lancashire til dømes, at ein må finne færrast arbeidarar. Og om ein tvert imot slår fast i praksis at maskinene og arbeidskrafta finst side om side i høgare grad hos rike folk enn hos dei ville, må ein naudsynleg slutte at desse to kreftene ikkje utelukkar kvarandre.

Eg kan ikkje forklare meg at eit tenkjande vesen kan finne nokon ro stilt overfor dette dilemmaet:

Anten skader ikkje oppfinningane til mennesket arbeidet dets, slik dei allmenne kjensgjerningane vitnar om, sidan det finst meir av begge delar hos engelskmennene og franskmennene enn mellom huronane og cherokeane, og i så fall har eg teke feil veg, sjølv om eg korkje veit kvar eller når eg gjekk meg vill. Eg ville gjere eit brotsverk mot menneskeslekta om eg førte villfaringa mi inn i lovgjevinga til landet mitt.

Eller så avgrensar oppdagingane til ånda arbeidet til armane, slik dei einskilde kjensgjerningane synest å tyde på, sidan eg kvar dag ser ei maskin tre i staden for tjue, for hundre arbeidarar, og då er eg tvinga til å slå fast ei openberr, evig, ulækjeleg motsetning mellom den åndelege krafta og den fysiske krafta til mennesket; mellom framsteget og velferda til det, og eg kan ikkje la vere å seie at skaparen til mennesket burde ha gjeve det fornuft eller armar, moralsk kraft eller rå kraft, men at han har drive gjøn med det ved å gje det på éin gong evner som øydelegg kvarandre.

Vansken er påtrengjande. Og veit de korleis ein kjem seg ut av han? Med dette underlege fyndordet:

I samfunnsøkonomien finst det ikkje noko absolutt prinsipp.

På forståeleg og vanleg språk tyder det:

«Eg veit ikkje kvar det sanne og det falske er; eg anar ikkje kva som utgjer det allmenne gode eller vonde. Eg bryr meg ikkje om det. Den umiddelbare verknaden av kvart tiltak på mi personlege velferd, det er den einaste lova eg går med på å godkjenne.»

Det finst ingen prinsipp! men det er som om de sa: Det finst ingen kjensgjerningar; for prinsippa er berre formlar som samanfattar ei heil rekkje vel fastslegne kjensgjerningar.

Maskinene, importen har visseleg verknader. Desse verknadene er gode eller dårlege. Ein kan ha ulike meiningar om det. Men same kva for ei ein vel, lèt ho seg formulere i eitt av desse to prinsippa: Maskinene er eit gode; eller: Maskinene er eit vonde. Importen er gunstig; eller: Importen er skadeleg. Men å seie: Det finst ingen prinsipp, det er visseleg det lågaste trinnet av fornedring menneskeånda kan søkkje ned til, og eg vedgår at eg raudnar for landet mitt når eg høyrer eit så uhyrleg kjetteri uttalt framfor dei franske kammera, med samtykket deira, det vil seie framfor og med samtykke frå eliten mellom medborgarane våre; og det for å rettferdiggjere at ein legg lover på oss i fullkomen uvisse om saka.

Men når alt kjem til alt, vil ein seie meg, så øydelegg sofismen. Prov at maskinene ikkje skader det menneskelege arbeidet, og heller ikkje importen det nasjonale arbeidet.

I eit verk av denne typen kan slike provføringar ikkje bli særleg fullstendige. Målet mitt er meir å stille opp vanskane enn å løyse dei, og å vekkje ettertanken enn å tilfredsstille han. Ånda har aldri noka vel erverva overtyding anna enn den ho skuldar sitt eige arbeid. Eg skal likevel freiste å setje henne på sporet.

Det som narrar motstandarane av importen og maskinene, er at dei dømmer dei etter dei umiddelbare og forbigåande verknadene deira, i staden for å gå heilt fram til dei allmenne og endelege følgjene.

Den næraste verknaden av ei sinnrik maskin er å gjere ei viss mengd arbeidskraft overflødig for eit gjeve resultat. Men der stansar ikkje verknaden hennar. Nettopp fordi dette gjevne resultatet blir oppnådd med mindre strev, blir det levert til publikum til lågare pris; og summen av innsparingane som alle kjøparane slik oppnår, tener dei til å skaffe seg andre tilfredsstillingar, det vil seie til å oppmuntre arbeidskrafta i sin allmenne skapnad, nøyaktig med den mengda som er trekt frå den spesielle arbeidskrafta i den nyleg forbetra næringa. Slik at arbeidsnivået ikkje har sokke, sjølv om nivået av tilfredsstillingar har stige.

Lat oss gjere denne heilskapen av verknader handgripeleg med eit døme.

Eg går ut frå at det i Frankrike blir forbrukt ti millionar hattar à 15 franc; det gjev hattemakarnæringa ei næring på 150 millionar. Ei maskin blir oppfunnen som gjer det mogleg å levere hattane til 10 franc. Næringa for denne industrien er redusert til 100 millionar, føresett at forbruket ikkje aukar. Men dei andre 50 millionane er ikkje av den grunn trekte frå det menneskelege arbeidet. Sparte av hattekjøparane vil dei tene dei til å dekkje andre behov, og følgjeleg til å løne næringslivet som heilskap tilsvarande. Med desse 5 francane i innsparing vil Jean kjøpe eit par sko, Jacques ei bok, Jérôme eit møbel, og så vidare. Det menneskelege arbeidet, sett under eitt, vil altså framleis bli oppmuntra opp til 150 millionar; men denne summen vil gje like mange hattar som før, pluss alle tilfredsstillingane som svarer til dei 50 millionane maskina har spart. Desse tilfredsstillingane er nettoproduktet Frankrike har henta ut av oppfinninga. Det er ei gratis gåve, ein tributt som geniet til mennesket har lagt på naturen. Vi nektar ikkje for at ei viss mengd arbeid i løpet av omstillinga vil ha blitt flytta; men vi kan ikkje gå med på at ho vil ha blitt øydelagd eller endå minka.

Det same gjeld importen. Lat oss ta opp att føresetnaden.

Frankrike framstilte ti millionar hattar med ein kostpris på 15 franc. Utlandet invaderer marknaden vår ved å levere oss hattane til 10 franc. Eg seier at det nasjonale arbeidet ikkje på nokon måte vil bli minka av det.

For det må produsere opp til 100 millionar for å betale 10 millionar hattar à 10 franc.

Og dessutan vil kvar kjøpar sitje att med 5 franc i innsparing per hatt, eller til saman 50 millionar, som vil betale for andre nytingar, det vil seie anna arbeid.

Altså vil arbeidsmengda bli verande kva ho var, og dei ekstra nytingane, representerte ved 50 millionar i innsparing på hattane, vil utgjere nettofortenesta av importen eller handelsfridomen.

Og ein må ikkje freiste å skremme oss med biletet av dei lidingane som i denne føresetnaden ville følgje med flyttinga av arbeidet.

For om forbodet aldri hadde eksistert, ville arbeidet ha ordna seg av seg sjølv etter lova til bytet, og inga flytting ville ha funne stad.

Om forbodet derimot har ført til ei kunstig og uproduktiv ordning av arbeidet, er det forbodet og ikkje fridomen som er ansvarleg for den uunngåelege flyttinga i overgangen frå det vonde til det gode.

Med mindre ein påstår at fordi eit misbruk ikkje kan avskaffast utan å gå ut over dei som dreg nytte av det, er det nok at det finst ein augneblink for at det skal måtte vare evig.