Innleiing

I samfunnsøkonomien er det mykje å lære og lite å gjere.

I denne vesle boka har eg freista å gjendrive nokre av argumenta som blir sette opp mot frigjeringa av handelen.

Det er ikkje ein kamp eg innleier mot proteksjonistane. Det er eit prinsipp eg freistar å få inn i hovudet på ærlege menneske som nøler fordi dei tvilar.

Eg er ikkje mellom dei som seier: Vernet kviler på interesser. Eg trur det kviler på villfaringar, eller, om ein vil, på ufullstendige sanningar. Altfor mange fryktar fridomen til at denne frykta ikkje skulle vere ærleg.

Det er å setje pretensjonane høgt, men eg skulle ønskje, det vedgår eg, at dette vesle skriftet blei noko i retning av ei handbok for dei som er kalla til å dømme mellom dei to prinsippa. Når ein ikkje gjennom lang tid har gjort seg fortruleg med læra om fridomen, kjem sofismane til vernet stadig attende i sinnet i den eine eller den andre forma. For å fri seg frå dei trengst det kvar gong eit langt analysearbeid, og det arbeidet har ikkje alle tid til å gjere; lovgjevarane mindre enn nokon. Difor har eg freista å levere det ferdig.

Men, vil ein seie, er då velgjerningane til fridomen så løynde at dei berre viser seg for økonomar av fag?

Ja, det vedgår vi: motstandarane våre i debatten har ein påfallande fordel over oss. Dei kan på nokre få ord leggje fram ei ufullstendig sanning; og for å vise at ho er ufullstendig, treng vi lange og tørre utgreiingar.

Det ligg i sakas natur. Vernet samlar på eitt bestemt punkt det gode det gjer, og fordeler ut over massen det vonde det påfører. Det eine er synleg for det ytre auget, det andre lèt seg berre oppdage av åndas auge. For fridomen er det nøyaktig omvendt.

Slik er det med nesten alle økonomiske spørsmål.

Sei: Her er ei maskin som har sett tretti arbeidarar på gata;

Eller: Her er ein øydeland som oppmuntrar alle næringar;

Eller: Erobringa av Alger har dobla handelen i Marseille;

Eller endeleg: Statsbudsjettet sikrar livsgrunnlaget for hundre tusen familiar;

Då vil alle forstå dykk; påstandane dykkar er klare, enkle og sanne i seg sjølve. Utlei desse prinsippa av dei:

Maskiner er eit vonde;

Luksus, erobringar og tunge skattar er eit gode;

Og teorien dykkar vil ha dess større framgang di meir de kan underbyggje han med ugjendrivelege fakta.

Men vi, vi kan ikkje nøye oss med ei årsak og den næraste verknaden hennar. Vi veit at denne verknaden sjølv blir årsak i sin tur. For å dømme om eit tiltak må vi difor følgje det gjennom kjeda av resultat, heilt til den endelege verknaden. Og sidan det store ordet må seiast: vi er viste til å resonnere.

Men straks blir vi overfalne av dette ropet: De er teoretikarar, metafysikarar, ideologar, utopistar, prinsippryttarar, og alle fordomane til publikum vender seg mot oss.

Kva skal ein då gjere? Kalle på tolmodet og den gode viljen til lesaren, og leggje i slutningane våre, om vi maktar det, ein så skarp klårleik at det sanne og det falske står nakne, slik at sigeren éin gong for alle blir restriksjonen sin eller fridomen sin.

Eg har her ein vesentleg merknad å gjere.

Nokre utdrag av denne vesle boka har stått i Journal des Économistes.

I ein elles svært velviljug kritikk som herr vicomte de Romanet har offentleggjort (sjå Moniteur industriel for 15. og 18. mai 1845), går han ut frå at eg krev tollvesenet avskaffa. Herr de Romanet tek feil. Eg krev vernesystemet avskaffa. Vi nektar ikkje regjeringa skattar; men vi skulle ønskje, om det er mogleg, å få dei styrte frå å skattleggje kvarandre. Napoleon sa: «Tollen skal ikkje vere ein skattereiskap, men eit middel til å verne industrien.» Vi hevdar det motsette, og seier: Tollen skal ikkje i hendene på arbeidarane vere ein reiskap for gjensidig plyndring, men han kan vere ei skattemaskin like god som nokon annan. Vi er så langt frå, eller, for berre å binde meg sjølv i striden, eg er så langt frå å krevje tollvesenet avskaffa, at eg ser i det redningsankeret for finansane våre i framtida. Eg trur det kan skaffe statskassa enorme inntekter, og, om eg skal seie alt eg meiner: med den tregleiken dei sunne økonomiske lærene breier seg med, og den farten budsjettet vårt veks med, set eg for handelsreforma sin del større lit til nauda i statskassa enn til krafta i ein opplyst opinion.

Men kva, vil ein seie meg, konkluderer De med til slutt?

Eg treng ikkje konkludere. Eg kjempar mot sofismar, det er alt.

Men, held ein fram, det er ikkje nok å rive ned, ein må byggje opp. Eg meiner at å rive ned ei villfaring er å byggje opp den motsette sanninga.

Når det er sagt, har eg ingen motvilje mot å seie kva eg ønskjer. Eg skulle ønskje at opinionen blei leidd til å godta ei tollov om lag slik:

Naudsynsvarer betaler ein verditoll på … 5 %

Komfortvarer … 10 %

Luksusvarer … 15 eller 20 %

Også desse skilja er henta frå ei tankerekkje som er den eigentlege samfunnsøkonomien heilt framand, og eg er langt frå å tru at dei er så nyttige og så rettferdige som ein vanlegvis går ut frå. Men det ligg utanfor emnet mitt.