Det finst ingen absolutte prinsipp

Ein kan ikkje undre seg nok over kor lett menneska finn seg i å vere uvitande om det som det er viktigast for dei å vite, og ein kan vere sikker på at dei har bestemt seg for å sovne inn i uvita si, når dei først er komne dit at dei forkynner dette aksiomet: Det finst ingen absolutte prinsipp.

De trer inn i salen til lovgjevinga. Der dreier det seg om å avgjere om lova skal forby eller frigje det internasjonale varebytet.

Ein deputert reiser seg og seier:

Dersom De tolererer dette varebytet, vil utlandet oversvømme Dykk med produkta sine, engelskmannen med tøy, belgiaren med kol, spanjaren med ull, italienaren med silke, sveitsaren med fe, svensken med jern, prøyssaren med kveite, slik at ingen industri lenger vil vere mogleg hos oss.

Ein annan svarar:

Dersom De forbyr dette varebytet, vil dei mangfaldige goda som naturen har aust ut over kvart klima, for Dykk vere som om dei ikkje fanst. De vil ikkje få del i den mekaniske dugleiken til engelskmennene, i rikdomen i dei belgiske gruvene, i fruktbarheita i den polske jorda, i frodigheita på dei sveitsiske beitemarkene, i det billege spanske arbeidet, i varmen i det italienske klimaet, og De vil måtte krevje av ein gjenstridig produksjon det som De gjennom bytet ville ha fått frå ein lettvinn produksjon.

Sikkert nok tek ein av desse deputerte feil. Men kven av dei? Det er likevel verdt å forvisse seg om det, for det dreier seg ikkje berre om meiningar. De står overfor to vegar, De må velje, og den eine fører nødvendigvis til elendet.

For å kome ut av forlegenheita seier ein: Det finst slett ingen absolutte prinsipp.

Dette aksiomet, som er så på moten i våre dagar, må, forutan at det smiler til latskapen, òg passe ærgjerrigheita.

Dersom forbodsteorien skulle få overtaket, eller dersom læra om fridomen skulle sigre, ville ei ganske lita lov utgjere heile den økonomiske lovboka vår. I det første tilfellet ville ho lyde: alt byte utetter er forbode; i det andre: alt byte med utlandet er fritt, og mange store personar ville miste noko av tydinga si.

Men dersom bytet ikkje har ein natur som er dets eigen, dersom det ikkje blir styrt av noka naturlov, dersom det er lunefullt nyttig eller skadeleg, dersom det ikkje finn sporen sin i det gode det gjer, grensa si i det gode det sluttar å gjere, dersom verknadene av det ikkje kan dømmast av dei som utfører det; kort sagt, dersom det ikkje finst absolutte prinsipp, å! då må ein vege, balansere, regulere transaksjonane, ein må jamne ut arbeidsvilkåra, leite etter fortenestenivået, ei kolossal oppgåve, vel eigna til å gje dei som tek henne på seg, store gasjar og stor innverknad.

Då eg kom inn i Paris, som eg er komen for å vitje, sa eg til meg sjølv: Her er det ein million menneske som alle ville døy i løpet av få dagar dersom ikkje forsyningar av alle slag strøymde inn mot denne veldige hovudstaden. Fantasien blir skremd når han vil gjere seg opp ei meining om den umåtelege mengda av ting som i morgon må kome inn gjennom tollbommane, om ikkje livet til innbyggjarane skal slokne i krampetrekningane av hungersnaud, opptøyar og plyndring. Og likevel søv alle i denne augneblinken utan at den fredelege søvnen deira ein einaste augneblink blir uroa av tanken på eit så frykteleg perspektiv. På den andre sida har åtti departement i dag arbeidd, utan å samrå seg, utan å avtale noko, med å forsyne Paris. Korleis bringar kvar dag det som trengst, ikkje meir, ikkje mindre, til denne gigantiske marknaden? Kva er så den sinnrike og løynde makta som styrer den forbløffande regelbundenheita i så innfløkte rørsler, ei regelbundenheit som kvar og ein har ei så sorglaus tru på, endå velferd og liv står på spel? Denne makta er eit absolutt prinsipp, prinsippet om fridom i transaksjonane. Vi har tru på dette indre lyset som Forsynet har lagt i hjartet til alle menneske, og som det har tiltrudd bevaringa og den ubegrensa forbetringa av arten vår, interessa, sidan vi må kalle henne ved namnet sitt, så verksam, så årvaken, så framsynt når ho er fri i verksemda si. Kvar ville de stå, innbyggjarar i Paris, om ein minister fann på å byte ut denne makta med kombinasjonane til sitt eige geni, kor overlegent ein enn går ut frå at det er? om han tok seg føre å leggje dette underfulle maskineriet under si øvste leiing, å samle alle drivfjørene i det i hendene sine, å avgjere av kven, kvar, korleis, på kva vilkår kvar ting skal produserast, transporterast, bytast og forbrukast? Å! endå det finst mykje liding innanfor murane dykkar, endå elendet, fortvilinga og kanskje svolten der får fleire tårer til å renne enn den brennande nestekjærleiken dykkar kan tørke, er det sannsynleg, det er sikkert, eg vågar å seie det, at det vilkårlege inngrepet frå regjeringa ville mangfaldiggjere desse lidingane i det uendelege og breie ut over dykk alle dei vondane som berre råkar eit lite tal av medborgarane dykkar.

Nå vel! denne trua vi alle har på eit prinsipp når det gjeld dei innanlandske transaksjonane våre, kvifor skulle vi ikkje ha henne på det same prinsippet brukt på dei internasjonale transaksjonane våre, som sikkert er færre, mindre ømtolige og mindre innfløkte? Og dersom det ikkje er nødvendig at prefekturet i Paris regulerer næringane våre, veg sjansane våre, fortenestene våre og tapa våre, uroar seg for at myntane skal ta slutt, jamnar ut vilkåra for arbeidet vårt i innanrikshandelen, kvifor er det då nødvendig at tollvesenet, ved å gå ut over det fiskale oppdraget sitt, gjer krav på å utøve ei vernande verksemd over utanrikshandelen vår?