Hindring, årsak

Hindringa teken for årsaka, knappleiken teken for overfloden, det er den same sofismen sett frå ei anna side. Det er nyttig å studere han frå alle kantar.

Mennesket er frå først av blotta for alt.

Mellom nauda og tilfredsstillinga av behova til mennesket finst det ei mengd hindringar som arbeidet har til føremål å overvinne. Det er interessant å undersøkje korleis og kvifor nettopp desse hindringane for velferda til mennesket, i auga på mennesket sjølv, har blitt årsaka til velferda.

Eg treng å flytte meg hundre mil. Men mellom avreisestaden og målet skyt det seg inn fjell, elvar, myrar, ugjennomtrengjelege skogar, ugjerningsmenn, kort sagt hindringar; og for å overvinne desse hindringane må eg leggje ned mykje strev, eller, kva som kjem ut på eitt, må andre leggje ned mykje strev og late meg betale prisen for det. Det er klart at eg i så måte ville ha vore betre stilt om desse hindringane ikkje hadde funnest.

For å kome gjennom livet og leggje bak seg den lange rekkja av dagar som skil vogga frå grava, treng mennesket å ta til seg ei veldig mengd næring, å sikre seg mot uvêret i årstidene, å verje seg mot eller bli lækt for ei mengd vonde. Svolt, tørst, sjukdom, hete og kulde er like mange hindringar strødde ut på vegen. I isolert tilstand måtte det kjempe mot dei alle ved jakt, fiske, jorddyrking, spinning, veving og bygging, og det er klart at det ville vere betre for det om desse hindringane berre fanst i mindre grad eller slett ikkje fanst. I samfunnet går det ikkje personleg laus på kvar einskild av desse hindringane, men andre gjer det for det; og til gjengjeld fjernar det ei av dei hindringane som omgjev medmenneska.

Det er vidare klart at når ein ser tinga under eitt, ville det vere betre for menneska som heilskap, eller for samfunnet, om hindringane var så veike og så få som mogleg.

Men granskar ein dei sosiale fenomena i detalj, og kjenslene til menneska slik bytet har endra dei, ser ein snart korleis dei har kome til å forveksle behova med rikdomen og hindringa med årsaka.

Oppdelinga av syslane, som er eit resultat av evna til å byte, gjer at kvart menneske, i staden for å kjempe for eiga rekning mot alle hindringane som omgjev det, berre kjempar mot éi; og det kjempar mot henne ikkje for seg sjølv, men til gagn for medmenneska sine, som i sin tur gjer det den same tenesta.

No følgjer det av dette at dette mennesket ser den umiddelbare årsaka til rikdomen sin i den hindringa det har gjort til yrket sitt å kjempe mot for andre si rekning. Di større, alvorlegare og sterkare kjend denne hindringa er, di meir villige er medmenneska til å løne det for å ha overvunne henne, det vil seie til å rydje av vegen, til fordel for det, dei hindringane som plagar det.

Ein lege, til dømes, steller ikkje med å bake brødet sitt, lage instrumenta sine, veve eller sy kleda sine. Andre gjer det for han, og til gjengjeld kjempar han mot sjukdomane som råkar pasientane hans. Di fleire, di heftigare og di hyppigare desse sjukdomane er, di meir går ein med på, ja di meir blir ein til og med tvinga til å arbeide til hans personlege nytte. Frå hans synspunkt er sjukdomen, det vil seie ei allmenn hindring for velferda til menneska, ei årsak til individuell velferd. Alle produsentar gjer, for sitt vedkomande, det same resonnementet. Reiaren hentar fortenesta si frå den hindringa som blir kalla avstand; jordbrukaren frå den som blir kalla svolt; tøyfabrikanten frå den som blir kalla kulde; læraren lever av uvitet, edelsteinsliparen av forfengelegheita, sakføraren av griskleiken, notaren av den moglege vonde trua, slik legen lever av sjukdomane til menneska. Det er altså heilt sant at kvart yrke har ei umiddelbar interesse i at den særlege hindringa som er gjenstand for strevet deira, består, ja til og med veks.

Når teoretikarane ser dette, kjem dei og grunnlegg eit system på desse individuelle kjenslene, og seier: Behovet, det er rikdomen; arbeidet, det er rikdomen; hindringa for velferda, det er velferda. Å mangfaldiggjere hindringane er å gje næringslivet føde.

Så kjem statsmennene til. Dei rår over den offentlege makta; og kva er meir naturleg enn å late henne tene til å utvikle og utbreie hindringane, sidan det jo er det same som å utvikle og utbreie rikdomen? Dei seier til dømes: Om vi hindrar jernet i å kome frå dei stadene der det finst i overflod, skaper vi hos oss ei hindring for å skaffe seg det. Denne hindringa, sterkt kjend, vil få folk til å betale for å bli fridde frå henne. Eit visst tal av medborgarane våre vil leggje seg etter å kjempe mot henne, og denne hindringa vil gjere dei rike. Di større ho er, di sjeldnare, di meir utilgjengeleg, di vanskelegare å frakte og di lenger frå forbrukssentra malmen er, di fleire armar vil denne industrien, i alle sine forgreiningar, sysselsetje. Lat oss difor stengje det utanlandske jernet ute; lat oss skape hindringa, for å skape arbeidet som kjempar mot henne.

Det same resonnementet vil føre til at ein forbyr maskinene.

Her, vil ein seie, er det menneske som treng å lagre vinen sin. Det er ei hindring; og her er andre menneske som arbeider med å rydje henne av vegen ved å lage tønner. Det er altså eit hell at hindringa finst, sidan ho gjev næring til ein del av det nasjonale arbeidet og gjer eit visst tal av medborgarane våre rike. Men så kjem det ei sinnrik maskin som feller eika, høgg henne til, deler henne opp i ei mengd stavar, set dei saman og gjer dei til vinfat. Hindringa er sterkt minka, og med henne velstanden til tønnemakarane. Lat oss halde oppe begge delar ved ei lov. Lat oss forby maskina.

For å trengje til botns i denne sofismen er det nok å seie seg sjølv at det menneskelege arbeidet ikkje er eit mål, men eit middel. Det blir aldri ståande utan sysselsetjing. Manglar det éi hindring, går det laus på ei anna, og menneskeslekta blir fridd frå to hindringar med den same mengda arbeid som før berre fjerna éi. — Skulle arbeidet til tønnemakarane nokon gong bli unyttig, ville det ta ei anna retning. — Men kva, spør ein, skulle det då lønast med? Nettopp med det som løner det i dag; for når ei mengd arbeid blir ledig ved at ei hindring fell bort, blir ei tilsvarande mengd løn òg ledig. — For å seie at det menneskelege arbeidet til slutt vil mangle sysselsetjing, måtte ein prove at menneskeslekta vil slutte å støyte på hindringar. — Då ville arbeidet ikkje berre vere umogleg, det ville vere overflødig. Vi ville ikkje lenger ha noko å gjere, fordi vi ville vere allmektige, og det ville vere nok for oss å seie eit fiat for at alle behova våre og alle ønska våre skulle bli tilfredsstilte.