Hevar vernet lønningane?

Ein ateist skjelte ut religionen, prestane, Gud. «Held De fram slik,» sa ein av dei som var til stades, sjølv lite rettruande, «kjem De til å omvende meg.»

Slik er det òg når ein høyrer våre skjegglause skriblarar, romanforfattarar, reformatorar og føljetongskribentar, duftande av ambra og moskus, mette av is og champagne, som klemmer Ganneron-, Nord- og Mackenzie-papira i lommeboka, eller lèt tiradane sine mot hundreårets egoisme og individualisme dekkje med gull; når ein høyrer dei, seier eg, deklamere mot hardleiken i institusjonane våre, sukke over lønsarbeidet og proletariatet; når ein ser dei lyfte rørde auge mot himmelen ved synet av elendet til dei arbeidande klassane, eit elende dei aldri oppsøkte utan for å lage innbringande måleri av det, då blir ein freista til å seie til dei: Held de fram slik, kjem de til å gjere meg likesæl til lagnaden til arbeidarane.

Å, affektasjonen! affektasjonen! det er den kvalmande sjukdomen i tida! Arbeidarar, har ein alvorleg mann, ein ærleg menneskeven, lagt fram biletet av nauda dykkar, har boka hans gjort inntrykk, så kastar straks pøbelflokken av reformatorar entrehaken sin i dette byttet. Ein vender det, ein snur det, ein utnyttar det, ein overdriv det, ein pressar det til det blir vemmeleg, til det blir latterleg. Som einaste botemiddel kastar ein dei store orda til dykk: organisasjon, assosiasjon; ein smigrar dykk, ein smiskar for dykk, og snart vil det gå med arbeidarane som med slavane: alvorlege menn vil skamme seg over å ta opp saka deira offentleg, for korleis skal ein få inn nokre fornuftige tankar midt i desse flaue deklamasjonane?

Men langt frå oss vere denne feige likesæla, som affektasjonen som kallar henne fram, ikkje kunne rettferdiggjere!

Arbeidarar, stillinga dykkar er merkeleg! Ein plyndrar dykk, som eg straks skal prove… Men nei, eg tek ordet tilbake; lat oss bannlyse frå språket vårt kvart uttrykk som er valdsamt og kanskje falskt, i den forstand at plyndringa, innhylla i sofismane som løyner henne, må ein tru, blir utøvd mot viljen til plyndraren og med samtykket til den plyndra. Men når alt kjem til alt, røvar ein frå dykk den rettferdige løna for arbeidet dykkar, og ingen bryr seg om å skaffe dykk rettferd. Å, om det til trøyst for dykk berre trongst høglydte appellar til menneskekjærleiken, til den maktlause velgjerda, til den nedverdigande almissa, om det var nok med dei store orda organisasjon, kommunisme, falanster, så blir de ikkje sparte for dei. Men rettferd, ganske enkelt rettferd, det tenkjer ingen på å gje dykk. Og likevel, ville det ikkje vere rettferdig at når de etter ein lang arbeidsdag har fått den beskjedne løna dykkar, så kunne de byte henne mot den største sum av tilfredsstillingar de friviljug kan oppnå frå eit kva som helst menneske på overflata av jorda?

Ein dag skal eg kanskje òg snakke med dykk om assosiasjon, om organisasjon, og då skal vi sjå kva de har å vente av desse hjernespinna som de lèt dykk forville av, ut på ei falsk leiting.

I mellomtida, lat oss undersøkje om ein ikkje gjer dykk urett ved å tildele dykk ved lov dei personane de har lov til å kjøpe det naudsynte av: brødet, kjøtet, lerretet, kledet, og, så å seie, den kunstige prisen de må betale for det.

Er det sant at vernet, som, det blir innrømt, får dykk til å betale dyrt for alle ting og skadar dykk i så måte, hevar lønningane dykkar tilsvarande?

Kva heng lønsnivået på?

Ein av dykkar eigne har sagt det kraftfullt: Når to arbeidarar spring etter éin meister, søkk lønningane; dei stig når to meistrar spring etter éin arbeidar.

Lat meg, for å gjere det kort, bruke denne meir vitskaplege og kanskje mindre klare setninga: «Lønsnivået heng på forholdet mellom tilbod og etterspurnad etter arbeid.»

No, kva heng tilbodet av arbeidskraft på?

På kor mange det finst på marknaden; og over dette første leddet har vernet inga makt.

Kva heng etterspurnaden etter arbeidskraft på?

På den disponible nasjonale kapitalen. Men lova som seier: «Ein skal ikkje lenger ta imot det og det produktet utanfrå; ein skal lage det innanlands,» aukar ho denne kapitalen? Ikkje det minste. Ho dreg han ut av éi bane for å skuve han inn i ei anna, men ho aukar han ikkje med ein einaste skilling. Altså aukar ho ikkje etterspurnaden etter arbeidskraft.

Ein viser stolt fram den og den fabrikken. — Er han grunnlagd og blir han halden i gang med kapital som har falle ned frå månen? Nei, han måtte takast frå anten jordbruket, skipsfarten eller vinnæringa. — Og det er difor, om det sidan herredømet til vernetollsatsane tok til, er fleire arbeidarar i gangane i gruvene våre og i forstadene til fabrikkbyane våre, så er det færre sjøfolk i hamnene våre, færre plogmenn og vinbønder på åkrane og i liene våre.

Eg kunne breie meg lenge om dette temaet. Eg vil heller prøve å få dykk til å forstå tanken min med eit døme.

Ein bonde hadde eit jordstykke på tjue arpent, som han dreiv med ein kapital på 10 000 franc. Han delte eigedomen sin i fire delar og innførte følgjande vekselbruk: 1) mais; 2) kveite; 3) kløver; 4) rug. Han og familien trong berre ein ganske beskjeden del av kornet, kjøtet og mjølkeprodukta garden gav, og han selde overskotet for å kjøpe olje, lin, vin osb. — Heile kapitalen hans blei kvart år fordelt som løn, dagløn og oppgjer av rekningar til arbeidarane i grannelaget. Denne kapitalen kom tilbake gjennom sala, og han voks til og med frå år til år; og bonden vår, som godt visste at ein kapital ikkje gjev noko før han blir sett i arbeid, lét arbeidarklassen nyte godt av desse årlege overskota, som han brukte på gjerde, nydyrking, forbetringar av jordbruksreiskapane og av gardsbygningane. Han plasserte til og med nokre reservar hos bankieren i næraste by, men denne lét dei ikkje liggje uverksame i pengeskapet sitt; han lånte dei ut til reiarar, til entreprenørar for nyttige arbeid, slik at dei alltid enda opp som lønningar.

Men så døydde bonden, og straks han var herre over arven, sa sonen til seg sjølv: Det må innrømmast at far min har vore ein narr heile sitt liv. Han kjøpte olje og betalte dermed tributt til Provence, endå jorda vår til naud kan få oliventre til å vegetere. Han kjøpte vin, lin, appelsinar, og betalte tributt til Bretagne, til Médoc, til Hyères-øyane, endå vinranka, hampen og appelsintreet så nokolunde kan gje nokre produkt hos oss. Han betalte tributt til mylnaren, til vevaren, når tenestefolka våre godt kan veve linet vårt og knuse kveiten vår mellom to steinar. — Han ruinerte seg, og dessutan lét han framande tene dei lønningane det ville vore så lett for han å spreie rundt seg.

Styrkt av dette resonnementet endra den tankelause arvingen vår vekselbruket på eigedomen. Han delte han i tjue teigar. På den eine dyrka ein oliventre, på den andre morbærtre, på den tredje lin, på den fjerde vinranker, på den femte kveite osb., osb. Slik lukkast det han å forsyne familien sin med alle ting og å gjere seg uavhengig. Han tok ikkje lenger noko ut av det allmenne omløpet; rett nok tilførte han det heller ikkje noko. Blei han rikare av det? Nei; for jorda eigna seg ikkje til vindyrking; klimaet stod i vegen for at oliventrea skulle lukkast, og når alt kom til alt, var familien dårlegare forsynt med alle desse tinga enn på den tida då faren skaffa dei ved byte.

Kva arbeidarane vedkjem, blei det ikkje meir arbeid for dei enn før. Det var rett nok fem gonger så mange teigar å dyrke, men dei var fem gonger så små; ein laga olje, men ein dyrka mindre kveite; ein kjøpte ikkje lenger lin, men ein selde heller ikkje lenger rug. Dessutan kunne gardbrukaren ikkje bruke meir på lønningar enn kapitalen sin; og kapitalen hans, langt frå å auke ved den nye fordelinga av jorda, minka uavlateleg. Ein stor del blei bunden i bygningar og tallause reiskapar, uunnverlege for den som vil ta fatt på alt. Resultatet blei at tilbodet av arbeidskraft heldt seg det same, men midlane til å betale det sokk, og det måtte naudsynleg bli lønsnedgang.

Dette er biletet av det som skjer hos ein nasjon som isolerer seg gjennom forbodssystemet. Han mangfaldiggjer talet på næringane sine, det veit eg; men han minkar tydinga av dei; han gjev seg sjølv, så å seie, eit meir innvikla industrielt vekselbruk, men ikkje eit meir fruktbart, tvert imot, sidan den same kapitalen og den same arbeidskrafta der må gje seg i kast med fleire naturlege vanskar. Den faste kapitalen hans slukar ein større del av den sirkulerande kapitalen hans, det vil seie ein større del av det fondet som er avsett til lønningar. Det som blir att kan forgreine seg så mykje det vil, det aukar ikkje massen av det. Det er som vatnet i ein dam ein trur ein har gjort rikelegare fordi det, fordelt på ei mengd reservoar, rører ved jorda på fleire punkt og vender ei større overflate mot sola; og ein merkar ikkje at det er nettopp difor det blir soge opp, fordampar og går tapt.

Gjeve kapitalen og arbeidskrafta skaper dei ein masse produkt som er dess mindre di fleire hindringar dei møter. Det er ikkje tvil om at når dei internasjonale skrankane i kvart land tvingar denne kapitalen og denne arbeidskrafta til å overvinne fleire vanskar av klima og temperatur, så er det samla resultatet færre produkt skapte, eller, kva som kjem ut på eitt, færre tilfredsstillingar vunne for menneskeslekta. No, om det er ein allmenn nedgang i tilfredsstillingar, korleis skulle då delen dykkar, arbeidarar, bli større? Skulle altså dei rike, dei som lagar lova, ha ordna tinga slik at dei ikkje berre ber sin forholdsmessige del av den samla nedgangen, men at den alt reduserte delen deira i tillegg blir redusert med alt det som, seier dei, blir lagt til dykkar? Er det mogleg? er det truverdig? Å, det er ei mistenkjeleg gåvmilde, og de ville gjere klokt i å avvise henne.