Anstrenging, resultat

Vi har nettopp sett at det mellom behova våre og tilfredsstillinga av dei stiller seg hindringar. Vi greier å overvinne dei eller svekkje dei ved å bruke evnene våre. Ein kan seie, heilt allment, at næringsverksemd er ei anstrenging følgd av eit resultat.

Men kva blir velferda vår, rikdomen vår, målt etter? Er det etter resultatet av anstrenginga? Er det etter anstrenginga sjølv? — Det finst alltid eit forhold mellom den anstrenginga som er brukt, og det resultatet som er oppnådd. — Består framsteget i den relative auken av det andre eller av det første leddet i dette forholdet?

Begge tesane er blitt forsvarte; dei deler, i samfunnsøkonomien, riket av meiningar mellom seg.

Etter det første systemet er rikdomen resultatet av arbeidet. Han veks etter kvart som forholdet mellom resultat og anstrenging veks. Den absolutte fullkomenheita, som har førebiletet sitt i Gud, består i at dei to ledda fjernar seg uendeleg frå kvarandre, i denne tydinga: inga anstrenging, uendeleg resultat.

Det andre lærer at det er anstrenginga sjølv som utgjer og måler rikdomen. Å gjere framsteg er å auke forholdet mellom anstrenging og resultat. Idealet til dette systemet kan framstillast ved den på éin gong evige og ufruktbare anstrenginga til Sisyfos.

Naturleg nok ønskjer det første velkome alt som har ein tendens til å minske møda og auke produktet: dei mektige maskinane som legg til kreftene til mennesket, bytet som gjer det mogleg å dra betre nytte av dei naturkreftene som er fordelte i ulike mål over overflata på jorda, forstanden som finn, røynsla som slår fast, konkurransen som eggjar, og så vidare.

Logisk nok ønskjer også det andre seg alt som har til verknad å auke møda og minske produktet: privilegium, monopol, restriksjonar, forbod, avskaffing av maskinar, ufruktbarheit, og så vidare.

Det er verdt å merkje seg at den allmenne praksisen til menneska alltid blir styrt av prinsippet i den første læra. Ein har aldri sett, og ein vil aldri sjå, ein som arbeider, anten han er jordbrukar, fabrikant, kjøpmann, handverkar, soldat, forfattar eller vitskapsmann, som ikkje vier alle kreftene i forstanden sin til å gjere det betre, gjere det raskare, gjere det meir økonomisk, med eitt ord: å gjere meir med mindre.

Den motsette læra er til bruk for teoretikarane, deputerte, journalistane, statsmennene, ministrane, kort sagt for dei menneska som har som rolle i denne verda å gjere eksperiment på samfunnslekamen.

Enda må det merkjast at når det gjeld dei personleg, handlar dei, som alle andre, etter prinsippet: å få ut av arbeidet den størst moglege summen av nyttige verknader.

Ein vil kanskje tru at eg overdriv, og at det ikkje finst verkelege sisyfistar.

Om ein vil seie at ein i praksis ikkje driv prinsippet ut i dei ytste konsekvensane, skal eg gjerne vedgå det. Slik er det elles alltid når ein går ut frå eit falskt prinsipp. Det fører snart til så absurde og så skadelege resultat at ein blir nøydd til å stanse. Det er difor den praktiske næringsverksemda aldri godtek sisyfismen: straffa ville følgje for tett på feilen til ikkje å avsløre han. Men i den spekulative verksemda, slik teoretikarane og statsmennene driv henne, kan ein lenge følgje eit falskt prinsipp før ein blir varsla om at det er falskt, gjennom innfløkte konsekvensar som ein dessutan sjølv står utanfor; og når dei endeleg openberrar seg, handlar ein etter det motsette prinsippet, ein motseier seg sjølv, og ein søkjer rettferdiggjeringa si i dette moderne aksiomet av ein makelaus absurditet: i samfunnsøkonomien finst det ikkje noko absolutt prinsipp.

Lat oss difor sjå om dei to motsette prinsippa eg nettopp har stilt opp, ikkje herskar etter tur, det eine i den praktiske næringsverksemda, det andre i næringslovgjevinga.

Eg har alt minna om eit ord frå herr Bugeaud; men i herr Bugeaud er det to menn, jordbrukaren og lovgjevaren.

Som jordbrukar rettar herr Bugeaud alle anstrengingane sine mot dette doble målet: å spare arbeid, å få billeg brød. Når han føretrekkjer ein god plog framfor ein dårleg; når han forbetrar gjødsla; når han, for å løyse opp jorda, så langt han kan erstattar verknaden av horva eller hakka med verknaden av atmosfæren; når han kallar til hjelp alle dei metodane som vitskapen og røynsla har vist han krafta og fullkomenheita av, har han og kan han berre ha eitt mål: å minske forholdet mellom anstrenging og resultat. Vi har ikkje eingong noko anna middel til å kjenne att dugleiken til dyrkaren og fullkomenheita i metoden enn å måle kva dei har trekt frå det eine og lagt til det andre; og sidan alle bønder i verda handlar etter dette prinsippet, kan ein seie at heile menneskeslekta strevar, utvilsamt til sin eigen fordel, etter å få brødet, eller eit kva som helst anna produkt, billegare, — etter å innskrenke den møda som trengst for å ha ei gjeven mengd av det til rådvelde.

Denne uomtvistelege tendensen hos menneskeslekta burde, når han først er slått fast, vere nok, synest det, til å openberre det sanne prinsippet for lovgjevaren og vise han i kva retning han bør støtte næringsverksemda (om det då i det heile høyrer til oppgåva hans å støtte henne), for det ville vere absurd å seie at lovene til menneska skal verke i motsett retning av lovene til Forsynet.

Likevel har ein høyrt herr Bugeaud, deputert, utbryte: «Eg forstår ingenting av teorien om låge prisar; eg ville heller sjå brødet dyrare og arbeidet rikelegare.» Og følgjeleg røystar den deputerte frå Dordogne for lovtiltak som har til verknad å hindre byta, nettopp fordi dei indirekte skaffar oss det som den direkte produksjonen berre kan gje oss på ein meir kostbar måte.

No er det heilt openbert at prinsippet til herr Bugeaud, deputert, er diametralt motsett av prinsippet til herr Bugeaud, jordbrukar. Var han konsekvent, ville han røyste mot kvar einaste restriksjon i Kammeret, eller også ville han overføre til garden sin det prinsippet han forkynner frå talarstolen. Då ville ein sjå han så kornet sitt på den mest ufruktbare åkeren, for slik ville han lukkast i å arbeide mykje for å få lite. Ein ville sjå han forby plogen, sidan dyrking med neglene ville tilfredsstille det doble ønsket hans: dyrare brød og rikelegare arbeid.

Restriksjonen har som erklært føremål og vedkjend verknad å auke arbeidet.

Han har også som erklært føremål og vedkjend verknad å framkalle dyrtid, som ikkje er noko anna enn at produkta er sjeldne. Driven til dei ytste grensene sine er han altså den reine sisyfismen, slik vi har definert han: uendeleg arbeid, inkje produkt.

Herr baron Charles Dupin, den lysande fakkelen til pairskammeret, blir det sagt, i dei økonomiske vitskapane, skuldar jernbanane for å skade skipsfarten, og det er sikkert at det ligg i naturen til eit meir fullkome middel å innskrenke bruken av eit forholdsvis grovare middel. Men jernbanane kan berre skade båtane ved å trekkje transportane til seg; dei kan berre trekkje dei til seg ved å utføre dei billegare, og dei kan berre utføre dei billegare ved å minske forholdet mellom den anstrenginga som blir brukt, og det resultatet som blir oppnådd, sidan det er nettopp dette som utgjer det billege. Når herr baron Dupin altså klagar over dette bortfallet av arbeid for eit gjeve resultat, står han i læra til sisyfismen. Logisk sett, sidan han føretrekkjer båten framfor skjena, burde han føretrekkje kjerra framfor båten, kløvsalen framfor kjerra, og berekorga framfor alle kjende transportmiddel, for det er den som krev mest arbeid for det minste resultatet.

«Arbeidet utgjer rikdomen til eit folk», sa herr de Saint-Cricq, denne handelsministeren som la så mange hindringar på handelen. Ein må ikkje tru at dette var ei elliptisk setning som tydde: «Resultata av arbeidet utgjer rikdomen til eit folk.» Nei, denne økonomen meinte verkeleg å seie at det er intensiteten i arbeidet som måler rikdomen, og provet er at han, frå konsekvens til konsekvens, frå restriksjon til restriksjon, førte Frankrike, og han trudde han gjorde vel, til å bruke dobbelt så mykje arbeid for å skaffe seg ei like stor mengd jern, til dømes. I England stod jernet den gongen i 8 franc; i Frankrike kom det på 16 franc. Set vi dagsverket til 1 franc, er det klart at Frankrike, ved byte, kunne skaffe seg ein kvintal jern med åtte dagsverk tekne frå det samla nasjonale arbeidet. Takka vere dei restriktive tiltaka til herr de Saint-Cricq trong Frankrike seksten dagsverk for å få ein kvintal jern ved direkte produksjon. — Dobbel møde for ei identisk tilfredsstilling, altså dobbel rikdom; altså blir rikdomen igjen målt ikkje etter resultatet, men etter intensiteten i arbeidet. Er ikkje dette sisyfismen i all sin reinleik!

Og for at det ikkje skal vere mogleg å misforstå, syter herr ministeren lenger ute for å fullføre tanken sin, og liksom han nettopp har kalla intensiteten i arbeidet rikdom, skal ein få høyre han kalle overfloden av resultata av arbeidet, eller av dei tinga som eignar seg til å tilfredsstille behova våre, fattigdom. «Overalt», seier han, «har maskinar teke plassen til armane til mennesket; overalt er produksjonen overrikeleg; overalt er likevekta mellom evna til å produsere og midla til å forbruke broten.» Som ein ser: Ifølgje herr de Saint-Cricq, om Frankrike var i ein kritisk situasjon, var det fordi landet produserte for mykje, fordi arbeidet i landet var for intelligent, for fruktbart. Vi var for godt ernærte, for godt kledde, for godt forsynte med alle ting; den altfor raske produksjonen gjekk forbi alle ønska våre. Ein måtte setje ein stoppar for denne plaga, og for det måtte ein tvinge oss, gjennom restriksjonar, til å arbeide meir for å produsere mindre.

Eg har også minna om meininga til ein annan handelsminister, herr d’Argout. Ho fortener at vi stansar ein augneblink ved henne. Han ville gje sukkerbeten eit frykteleg slag, og sa: «Visst er dyrkinga av sukkerbetar nyttig, men denne nytten er avgrensa. Ho rommar ikkje den gigantiske utviklinga ein likar å spå henne. For å overtyde seg om det er det nok å merkje seg at denne dyrkinga nødvendigvis vil vere innskrenka til grensene for forbruket. Doble, tredoble om de vil det noverande forbruket i Frankrike, de vil alltid finne at ein ytst liten del av jorda vil vere nok til å dekkje behova til dette forbruket. (Det er sanneleg ei underleg skulding!) Vil de ha prov? Kor mange hektar var tilplanta med sukkerbetar i 1828? 3 130, noko som svarar til 1/10540 av den dyrkbare jorda. Kor mange er det i dag, no som det innanlandske sukkeret har erobra tredjedelen av forbruket? 16 700 hektar, det vil seie 1/1978 av den dyrkbare jorda, eller 45 centiar per kommune. Gå ut frå at det innanlandske sukkeret alt hadde erobra heile forbruket, då ville vi berre ha 48 000 hektar dyrka med sukkerbetar, eller 1/689 av den dyrkbare jorda.»

Det er to ting i dette sitatet: fakta og læra. Fakta tenderer mot å slå fast at det trengst lite jord, kapital og arbeidskraft for å produsere mykje sukker, og at kvar kommune i Frankrike ville vere rikeleg forsynt med det ved å gje éin hektar av området sitt til dyrking av sukkerbetar. — Læra består i å sjå på denne omstenda som ulukksæl, og i å sjå sjølve krafta og fruktbarheita i den nye næringa som grensa for nytten hennar.

Eg skal ikkje her gjere meg til forsvarar for sukkerbeten eller til domar over dei merkelege fakta herr d’Argout legg fram; men det er verdt å granske læra til ein statsmann som Frankrike i lang tid har tiltrudd lagnaden til jordbruket og handelen sin.

Eg sa innleiingsvis at det finst eit variabelt forhold mellom den industrielle anstrenginga og resultatet av henne; at den absolutte ufullkomenheita består i ei uendeleg anstrenging utan noko som helst resultat; den absolutte fullkomenheita i eit uavgrensa resultat utan noka anstrenging; og perfektibiliteten i den gradvise minkinga av anstrenginga samanlikna med resultatet.

Men herr d’Argout lærer oss at døden er der vi trur vi ser livet, og at kor viktig ei næring er, står i direkte forhold til avmakta hennar. Kva kan ein til dømes vente seg av sukkerbeten? Ser de ikkje at 48 000 hektar jord, med kapital og arbeidskraft i forhold til det, vil vere nok til å forsyne heile Frankrike med sukker? Altså er det ei næring av avgrensa nytte; avgrensa, vel å merke, med omsyn til det arbeidet ho krev, den einaste måten ei næring kan vere nyttig på, ifølgje den tidlegare ministeren. Denne nytten ville vere enda mykje meir avgrensa om vi, takka vere fruktbarheita i jorda eller rikdomen i sukkerbeten, hausta på 24 000 hektar det vi no berre kan få på 48 000. Å! om det trongst tjue gonger, hundre gonger meir jord, kapital og armar for å kome til same resultat, då ja, då kunne ein byggje nokre voner på den nye næringa, og ho ville vere verdig alt vernet til staten, for ho ville by det nasjonale arbeidet ei vid mark. Men å produsere mykje med lite! Det er eit dårleg døme, og det er bra at lova set ein stoppar for det.

Men det som er sanning med omsyn til sukker, kan ikkje vere villfaring med omsyn til brød. Om altså nytten av ei næring skal vurderast, ikkje etter dei tilfredsstillingane ho er i stand til å skaffe med ei bestemt mengd arbeid, men tvert imot etter den utfaldinga av arbeid ho krev for å dekkje ein gjeven sum av tilfredsstillingar, då er det vi openbert bør ønskje oss, at kvar hektar jord gjev lite korn, og kvart korn lite næringsstoff; med andre ord at territoriet vårt er ufruktbart; for då vil mengda av jord, kapital og arbeidskraft som må setjast i rørsle for å fø folkesetnaden, vere forholdsvis mykje større; ein kan til og med seie at avsetningsmoglegheita som blir opna for det menneskelege arbeidet, vil stå i direkte forhold til denne ufruktbarheita. Ønska til herrane Bugeaud, Saint-Cricq, Dupin og d’Argout vil bli oppfylte; brødet vil vere dyrt, arbeidet rikeleg, og Frankrike vil vere rikt, rikt slik desse herrane forstår det.

Det vi vidare bør ønskje oss, er at den menneskelege forstanden blir svekt og sloknar; for så lenge han lever, søkjer han uopphøyrleg å auke forholdet mellom målet og middelet, og mellom produktet og møda. Det er nettopp i dette, og utelukkande i dette, han består.

Slik er sisyfismen læra til alle dei menn som har vore tiltrudde lagnaden til næringsvegane våre. Det ville ikkje vere rettferdig å klandre dei for det. Dette prinsippet styrer berre ministeria fordi det herskar i kammera; det herskar berre i kammera fordi det blir sendt dit av veljarkorpset, og veljarkorpset er berre gjennomsyra av det fordi den offentlege meininga er metta med det.

Eg meiner eg bør gjenta her at eg ikkje skuldar menn som herrane Bugeaud, Dupin, Saint-Cricq og d’Argout for å vere absolutt, og under alle omstende, sisyfistar. Dei er det ganske sikkert ikkje i dei private forretningane sine; ganske sikkert skaffar kvar av dei seg, ved byte, det som det ville koste han meir å skaffe seg ved direkte produksjon. Men eg seier at dei er sisyfistar når dei hindrar landet i å gjere det same.