Absolutte prisar
Skal ein dømme mellom fridom og vern, må ein sjå på om tinga blir rikelegare eller knappare, ikkje på om prisane stig eller fell. Bastiat tek for seg påstanden til Mathieu de Dombasle om at alle får att som produsent det dei betaler som forbrukar, og reknestykket til Saint-Chamans der eit land blir rikare av å selje bort avlinga si, og viser at begge blandar saman nominell verdi og verkeleg rikdom.
Vil de dømme mellom fridomen og vernet? Vil de vurdere rekkjevidda av eit økonomisk fenomen? Undersøk verknadene det har på overfloden eller knappleiken på ting, og ikkje på stiginga eller fallet i prisane. Vakt dykk for absolutte prisar: dei ville føre dykk inn i ein uløyseleg labyrint.
Herr Mathieu de Dombasle, etter å ha slått fast at vernet fordyrar tinga, legg til:
«Meirprisen aukar levekostnadene, og følgjeleg prisen på arbeidet, og kvar og ein finn att i meirprisen på produkta sine meirprisen på utgiftene sine. Så om alle betaler som forbrukarar, tek òg alle imot som produsentar.»
Det er klart at ein kunne snu argumentet og seie:
«Om alle tek imot som produsentar, betaler alle som forbrukarar.»
No, kva beviser det? Ikkje noko anna enn at vernet unyttig og urettferdig flyttar rikdomen. Det gjer plyndringa òg.
Dessutan, for å godta at dette veldige apparatet endar i reine utjamningar, må ein slutte seg til herr de Dombasles følgjeleg, og ha forvissa seg om at prisen på arbeidet stig med prisen på dei verna produkta. Det er eit faktaspørsmål som eg overlèt til herr Moreau de Jonnès; måtte han vere så venleg å undersøkje om lønssatsen har stige slik som aksjane i gruvene i Anzin. Sjølv trur eg det ikkje, fordi eg meiner at prisen på arbeidet, som alle andre prisar, blir styrt av tilhøvet mellom tilbod og etterspurnad. No forstår eg godt at restriksjonen minkar tilbodet av steinkol og følgjeleg hevar prisen på det; men eg ser ikkje like klart at han aukar etterspurnaden etter arbeid slik at lønssatsen blir betre. Eg forstår det dess mindre som mengda arbeid som blir etterspurd, er avhengig av den tilgjengelege kapitalen. No kan vernet nok flytte kapitalane, drive dei frå éi næring over til ei anna, men ikkje auke dei med ein einaste skilling.
Elles vil dette høgst interessante spørsmålet bli undersøkt ein annan stad. Eg vender attende til dei absolutte prisane, og eg seier at det ikkje finst den absurditet som ikkje kan gjerast forlokkande med resonnement som herr de Dombasles.
Tenk dykk at ein isolert nasjon, som har ei gjeven mengd mynt, morar seg med å brenne, kvart år, halvparten av alt han produserer; eg tek på meg å bevise, med teorien til herr de Dombasle, at han ikkje blir mindre rik av den grunn.
Som følgje av brannen vil nemleg alle ting bli dobla i pris, og oppteljingane gjorde før og etter katastrofen vil vise nøyaktig same nominelle verdi. Men kven har då tapt? Om Jean kjøper kledet dyrare, sel han òg kornet sitt dyrare; og om Pierre taper på kjøpet av korn, tek han det att på salet av kledet sitt. «Kvar og ein finn att i meirprisen på produkta sine (vil eg seie) meirprisen på summen av utgiftene sine; og om alle betaler som forbrukarar, tek òg alle imot som produsentar.»
Alt dette er svada og ikkje vitskap. Sanninga, redusert til sitt enklaste uttrykk, er denne: anten menneska øydelegg kledet og kornet ved brann eller ved bruk, er verknaden den same med omsyn til prisane, men ikkje med omsyn til rikdomen, for det er nettopp i bruken av tinga at rikdomen eller velferda ligg.
På same måte kan restriksjonen, samstundes som han minkar overfloden av ting, heve prisen på dei slik at kvar og ein blir, om de vil, i mynt rekna, like rik. Men å føre opp i ei oppteljing tre hektoliter korn à 20 franc eller fire hektoliter à 15 franc, fordi resultatet uansett er 60 franc, kjem det ut på eitt, sett frå synspunktet til behovsdekkinga?
Og det er til dette synspunktet til forbruket eg aldri vil slutte å føre proteksjonistane attende, for det er der målet for alle anstrengingane våre ligg, og løysinga på alle problem. Eg vil alltid seie til dei: Er det ikkje sant at restriksjonen, ved å hindre byta, ved å avgrense arbeidsdelinga, ved å tvinge arbeidet til å gje seg i kast med vanskar knytte til plassering og klima, til sjuande og sist minkar mengda som blir produsert med ein gjeven sum anstrengingar? Og kva gjer det om den mindre mengda som blir produsert under vernesystemet, har same nominelle verdi som den større mengda som blir produsert under systemet til fridomen? Mennesket lever ikkje av nominelle verdiar, men av verkelege produkt, og dess fleire av desse produkta det har, uansett pris, dess rikare er det.
Eg venta ikkje, då eg skreiv det føregåande, nokon gong å møte ein anti-økonom som var god nok logikar til uttrykkjeleg å innrømme at rikdomen til folka er avhengig av verdien til tinga, uavhengig av overfloden av dei. Her er kva eg finn i boka til herr de Saint-Chamans (s. 210):
«Om 15 millionar i varer selde til utlendingar blir tekne av den vanlege produksjonen, rekna til 50 millionar, vil dei attverande 35 millionane i varer, som ikkje lenger kan strekkje til for den vanlege etterspurnaden, stige i pris og heve seg til ein verdi av 50 millionar. Då vil inntekta til landet representere 15 millionar meir i verdi… Det vil altså bli ein auke i rikdom på 15 millionar for landet, nøyaktig summen for innførselen av mynt.»
Det var då morosamt! Om ein nasjon i løpet av året har frambrakt for 50 millionar i avlingar og varer, treng han berre å selje fjerdeparten av det til utlandet for å bli ein fjerdedel rikare! Altså, om han selde halvparten, ville han auke formuen sin med det halve, og om han bytte bort den siste ulldotten sin og det siste kveitekornet sitt mot sølvmyntar, ville han bringe inntekta si opp i hundre millionar! Underleg måte å gjere seg rik på, å frambringe den uendelege dyrtida ved den absolutte knappleiken!
Elles, vil de dømme mellom dei to lærene? Set dei på prøva til overdrivinga.
Ifølgje læra til herr de Saint-Chamans ville franskmennene vere akkurat like rike, det vil seie like godt forsynte med alle ting, med tusandeparten av dei årlege produkta sine, fordi desse ville vere verde tusen gonger meir.
Ifølgje vår ville franskmennene vere uendeleg rike om dei årlege produkta deira var av uendeleg overflod, og følgjeleg utan nokon verdi.