Å jamne ut produksjonsvilkåra

Ein seier… men for ikkje å bli skulda for å leggje sofismar i munnen på proteksjonistane, lèt eg ein av deira kraftigaste kjemper tale.

«Ein har meint at vernet hos oss ganske enkelt skulle svare til skilnaden mellom kostprisen på ei vare vi produserer, og kostprisen på den tilsvarande vara produsert hos naboane våre… Ein vernetoll rekna ut på dette grunnlaget gjer ikkje anna enn å sikre den frie konkurransen…; den frie konkurransen finst berre når det er likskap i vilkår og byrder. Når det gjeld eit hesteveddeløp, veg ein byrda kvar av løparane skal bere, og ein jamnar ut vilkåra; utan det er dei ikkje lenger konkurrentar. Når det gjeld handel, så sluttar den seljaren som kan levere billegare, å vere konkurrent og blir monopolist… Fjern dette vernet som svarer til skilnaden i kostpris, og straks invaderer utlendingen marknaden dykkar, og monopolet er hans.»

«Kvar og ein må ønskje, for seg sjølv som for dei andre, at produksjonen i landet blir verna mot utanlandsk konkurranse kvar gong denne kunne levere produkta til lågare pris.»

Dette argumentet går stadig att i skriftene til den proteksjonistiske skulen. Eg har sett meg føre å undersøkje det grundig, det vil seie at eg ber om merksemda og til og med tolmodet til lesaren. Eg skal først ta føre meg dei ulikskapane som kjem av naturen, deretter dei som heng saman med skilnadene i skattar.

Her som elles finn vi teoretikarane til vernet plasserte på synspunktet til produsenten, medan vi tek oss av saka til desse ulukkelege forbrukarane som dei absolutt ikkje vil ta omsyn til. Dei samanliknar feltet til næringslivet med veddeløpsbanen. Men på veddeløpsbanen er løpet på éin gong middel og mål. Publikum har inga interesse av kampen utover kampen sjølv. Når de sender hestane dykkar av garde med det einaste målet å få vite kva for ein som er den beste løparen, forstår eg at de jamnar ut byrdene. Men dersom de hadde som mål å få ei viktig og presserande nyheit fram til målstolpen, kunne de då, utan å motseie dykk sjølve, leggje hindringar i vegen for den som baud dykk dei beste vilkåra for snøggleik? Det er likevel nettopp det de gjer i næringslivet. De gløymer det resultatet som blir søkt, nemleg velferda; de ser bort frå det, de ofrar det til og med gjennom ei rein sirkelslutning.

Men sidan vi ikkje kan få motstandarane våre over på vårt synspunkt, lat oss stille oss på deira, og undersøkje spørsmålet frå produksjonen si side.

Eg skal freiste å vise:

1. At å jamne ut vilkåra for arbeidet er å gå laus på bytet i sjølve prinsippet;

2. At det ikkje er sant at arbeidet i eit land blir kvelt av konkurransen frå meir favoriserte land;

3. At sjølv om det var rett, jamnar vernetollen ikkje ut produksjonsvilkåra;

4. At fridomen jamnar ut desse vilkåra så langt dei lèt seg jamne ut;

5. Endeleg, at det er dei minst favoriserte landa som vinn mest på bytet.

I. Å jamne ut vilkåra for arbeidet er ikkje berre å hindre nokre byte, det er å gå laus på bytet i sjølve prinsippet, for det er grunnlagt nettopp på denne ulikskapen, eller, om ein føretrekkjer det, på desse ulikskapane i fruktbarheit, i evner, i klima, i temperatur, som de vil viske ut. Når Guyenne sender vin til Bretagne, og Bretagne korn til Guyenne, er det fordi desse to provinsane er under ulike produksjonsvilkår. Finst det ei anna lov for dei internasjonale byta? Endå ein gong: å påkalle mot dei dei ulikskapane i vilkår som framkallar og forklarer dei, er å gå laus på sjølve grunnen til at dei finst. Hadde proteksjonistane nok logikk og nok makt på si side, ville dei redusere menneska, som sniglar, til fullstendig isolasjon. Det finst for øvrig ikkje éin av sofismane deira som ikkje, sett på prøve ved strenge slutningar, endar i øydelegging og inkje.

II. Det er ikkje sant, i røynda, at ulikskapen i vilkår mellom to likearta næringar nødvendigvis fører til undergang for den som er dårlegast stilt. På veddeløpsbanen taper den eine hesten prisen når den andre vinn han; men når to hestar arbeider for å frambringe nytteverdiar, frambringar kvar av dei etter kreftene sine, og av at den sterkaste yter fleire tenester, følgjer det ikkje at den veikaste ikkje yter nokon i det heile. — Ein dyrkar kveite i alle departementa i Frankrike, endå det er enorme skilnader i fruktbarheit mellom dei; og om det tilfeldigvis finst eitt som ikkje dyrkar kveite, er det fordi det ikkje er godt, sjølv for dette departementet, å dyrke henne. På same måten seier analogien oss at ein under fridomens regime, trass i liknande skilnader, ville produsere kveite i alle kongerika i Europa, og om eitt av dei skulle kome til å gje opp denne dyrkinga, ville det vere fordi det, i si eiga interesse, fann ei betre bruk for jorda si, kapitalen sin og arbeidskrafta si. Og kvifor lammar ikkje fruktbarheita i eitt departement jordbrukaren i nabodepartementet som er mindre favorisert? Fordi dei økonomiske fenomena har ein mjukleik, ein elastisitet og, så å seie, nokre utjamningsressursar som ser ut til å gå den proteksjonistiske skulen fullstendig hus forbi. Han skuldar oss for å vere systematiske; men det er han som er systematisk i høgste grad, dersom systemånd består i å byggje resonnement på eitt faktum og ikkje på heilskapen av fakta. — I dømet ovanfor er det skilnaden i verdien av jorda som veg opp for skilnaden i fruktbarheita hennar. — Åkeren din gjev tre gonger så mykje som min. Ja; men han har kosta deg ti gonger så mykje, og eg kan framleis halde stand mot deg. — Der har de heile mysteriet. — Og legg merke til at overlegenheit i nokre måtar fører med seg underlegenheit i andre. — Det er nettopp fordi jorda di er meir fruktbar at ho er dyrare, slik at det ikkje er tilfeldig, men nødvendig at likevekta oppstår eller har ein tendens til å oppstå: og kan ein nekte for at fridomen er det systemet som mest fremjar denne tendensen?

Eg har nemnt ei grein av jordbruket; eg kunne like gjerne ha nemnt ei grein av industrien. Det finst skreddarar i Quimper, og det hindrar ikkje at det finst skreddarar i Paris, endå desse betaler ganske annleis dyrt for husleige, innbu, arbeidarar og mat. Men til gjengjeld har dei ein ganske annan kundekrins, og det er nok ikkje berre til å rette opp att balansen, men til og med til å få han til å vippe til deira fordel.

Når ein altså snakkar om å jamne ut vilkåra for arbeidet, burde ein i det minste undersøkje om ikkje fridomen gjer det ein ber det vilkårlege om.

Denne naturlege utjamninga av dei økonomiske fenomena er så viktig i spørsmålet, og samstundes så eigna til å få oss til å beundre den forsynsvisdomen som rår over den likskapsskapande styringa av samfunnet, at eg ber om løyve til å dvele ved henne ein augneblink.

Mine herrar proteksjonistar, de seier: Det og det folket har over oss den fordelen at kol, jern, maskinar og kapital er billeg hos dei; vi kan ikkje konkurrere med det.

Denne påstanden skal undersøkjast frå andre sider. For augneblinken held eg meg til spørsmålet, som er om ikkje ein overlegenheit og ein underlegenheit, når dei står overfor kvarandre, ber i seg sjølve, den siste den stigande krafta og den første den søkkjande krafta, som må føre dei tilbake til ei rett likevekt.

Her er to land, A og B. — A har alle slags fordelar framfor B. De sluttar av det at arbeidet samlar seg i A, og at B er ute av stand til å gjere noko som helst. A, seier de, sel mykje meir enn det kjøper; B kjøper mykje meir enn det sel. Eg kunne bestride det, men eg stiller meg på dykkar grunn.

Etter føresetnaden er arbeidet sterkt etterspurt i A, og snart blir det dyrare der.

Jern, kol, jord, matvarer og kapital er sterkt etterspurde i A, og snart blir dei dyrare der.

I mellomtida er arbeid, jern, kol, jord, matvarer, kapital, alt saman sterkt forsømt i B, og snart fell alt i pris der.

Det er ikkje alt. Sidan A stadig sel og B stadig kjøper, går mynten frå B til A. Han er rikeleg i A, han er sjeldan i B.

Men overflod av mynt tyder at det trengst mykje av han for å kjøpe alt anna. Altså kjem det i A, i tillegg til den reelle dyrtida som kjem av ein svært livleg etterspurnad, ei nominell dyrtid som kjem av overskotet av edle metall.

Knappleik på mynt tyder at det trengst lite av han til kvart innkjøp. Altså sameinar det seg i B nominelt låge prisar med reelt låge prisar.

Under desse omstenda vil industrien ha alle slags grunnar, grunnar som, om eg kan seie det slik, er opphøgde i fjerde potens, til å forlate A og slå seg ned i B.

Eller, for å halde oss til sanninga, lat oss seie at han ikkje vil ha venta til denne augneblinken, at brå flyttingar strir mot naturen hans, og at han frå første stund, under eit fritt regime, gradvis vil ha delt og fordelt seg mellom A og B etter lovene for tilbod og etterspurnad, det vil seie etter lovene til rettferda og nytten.

Og når eg seier at om det var mogleg for industrien å samle seg på eitt punkt, ville det nettopp dermed oppstå i hans eige skjød ei uimotståeleg kraft til desentralisering, så set eg ikkje fram nokon tom hypotese.

Lat oss høyre kva ein fabrikkeigar sa i handelskammeret i Manchester (eg utelèt tala han underbygde framstillinga si med):

«Før eksporterte vi stoff; så veik denne eksporten plassen for eksport av garn, som er råstoffet til stoffa; deretter for eksport av maskinar, som er reiskapane garnet blir laga med; seinare for eksport av kapital, som vi byggjer maskinane våre med, og endeleg for eksport av arbeidarane våre og det industrielle geniet vårt, som er kjelda til kapitalen vår. Alle desse arbeidselementa har etter tur drege for å verke der dei kunne gjere det med større fordel, der tilværet er billegare og livet lettare, og i dag kan ein sjå, i Preussen, i Austerrike, i Sachsen, i Sveits, i Italia, veldige fabrikkar grunnlagde med engelsk kapital, drivne av engelske arbeidarar og leidde av engelske ingeniørar.»

De ser godt at naturen, eller snarare Forsynet, som er meir oppfinnsamt, klokare og meir framsynt enn den tronge og stive teorien dykkar føreset, ikkje har villa denne konsentrasjonen av arbeid, dette monopolet på alle overlegenheiter som de fører fram som eit absolutt og uoppretteleg faktum. Det har, med middel som er like enkle som dei er ufeilbarlege, sørgt for at det skulle bli spreiing, utbreiing, solidaritet, samtidig framgang; alt saman ting som dei restriktive lovene dykkar lammar så langt dei maktar, for tendensen deira, ved å isolere folka, er å gjere skilnaden i kåra deira langt skarpare, å førebyggje utjamninga, å hindre samansmeltinga, å nøytralisere motvektene og å sperre folka inne i deira respektive overlegenheit eller underlegenheit.

III. For det tredje: å seie at ein ved ein vernetoll jamnar ut produksjonsvilkåra, er å bruke ein urett talemåte som køyretøy for ei villfaring. Det er ikkje sant at ein innførselstoll jamnar ut produksjonsvilkåra. Dei blir verande etter tollen det dei var før. Det tollen i høgda jamnar ut, er salsvilkåra. Ein vil kanskje seie at eg leikar med ord, men eg sender skuldinga tilbake til motstandarane mine. Det er opp til dei å bevise at produksjon og sal er synonym, elles har eg grunn til å laste dei, om ikkje for å leike med orda, så i det minste for å blande dei saman.

Lat meg få lov til å kaste lys over tanken min med eit døme.

Eg går ut frå at nokre parisiske spekulantar får den ideen å gje seg i kast med appelsinproduksjon. Dei veit at appelsinar frå Portugal kan seljast i Paris for 10 centimar, medan dei sjølve, på grunn av kassane og drivhusa dei vil trenge, og på grunn av kulda som ofte vil hemme dyrkinga, ikkje vil kunne krevje mindre enn éin franc som lønsam pris. Dei ber om at appelsinar frå Portugal blir pålagde ein toll på 90 centimar. Med denne tollen, seier dei, vil produksjonsvilkåra bli jamna ut, og Kammeret, som alltid gjev etter for dette resonnementet, fører inn i tolltariffen ein toll på 90 centimar per utanlandsk appelsin.

Nå vel! eg seier at produksjonsvilkåra slett ikkje er forandra. Lova har ikkje teke noko frå varmen i sola over Lisboa, og heller ikkje frå kor ofte eller kor sterk frosten er i Paris. Appelsinane vil framleis mogne naturleg ved breiddene av Tajo og kunstig ved breiddene av Seinen, det vil seie at mogninga vil krevje langt meir menneskeleg arbeid i det eine landet enn i det andre. Det som vil bli jamna ut, er salsvilkåra: portugisarane vil måtte selje oss appelsinane sine for 1 franc, der 90 centimar går til å betale avgifta. Ho vil openbert bli betalt av den franske forbrukaren. Og sjå kor underleg resultatet blir. På kvar portugisisk appelsin som blir forbrukt, taper landet ingenting; for dei 90 centimane forbrukaren betaler ekstra, går inn i statskassa. Det blir ei flytting, det blir ikkje noko tap. Men på kvar fransk appelsin som blir forbrukt, blir det eit tap på 90 centimar eller omtrent det, for kjøparen taper dei ganske sikkert, og seljaren, like sikkert, vinn dei ikkje, sidan han etter sjølve føresetnaden berre har fått kostprisen ut av det. Eg overlèt til proteksjonistane å merke seg konklusjonen.

IV. Når eg har insistert på dette skiljet mellom produksjonsvilkår og salsvilkår, eit skilje som herrane forbodstilhengjarar utan tvil vil finne paradoksalt, er det fordi det skal leie meg til å plage dei med endå eit paradoks, eit langt merkelegare eitt, og det er dette: Vil de verkeleg jamne ut produksjonsvilkåra? Lat bytet vere fritt.

Å! denne gongen, vil ein seie, går det for langt, og det er å misbruke åndrikdomane. Nå vel! om så berre av nyfikne ber eg herrane proteksjonistar om å følgje argumentasjonen min til endes. Det vil ikkje ta lang tid. — Eg tek opp att dømet mitt.

Dersom ein går med på å gå ut frå, for ein augneblink, at den gjennomsnittlege daglege fortenesta til kvar franskmann er éin franc, følgjer det utvilsamt at det for å produsere ein appelsin direkte i Frankrike vil trengast ein arbeidsdag eller tilsvarande, medan det for å produsere motverdien av ein portugisisk appelsin berre vil trengast ein tidel av denne dagen, noko som ikkje tyder anna enn at sola gjer i Lisboa det arbeidet gjer i Paris. No, er det ikkje openbert at dersom eg kan produsere ein appelsin, eller, kva som kjem ut på eitt, det som trengst for å kjøpe han, med ein tidels arbeidsdag, så er eg, med omsyn til denne produksjonen, stilt under nøyaktig dei same vilkåra som den portugisiske produsenten sjølv, bortsett frå transporten, som eg må bere? Det er altså sikkert at fridomen jamnar ut vilkåra for direkte eller indirekte produksjon så langt dei kan jamnast ut, sidan han ikkje lèt anna stå att enn éin uunngåeleg skilnad, nemleg transporten.

Eg legg til at fridomen òg jamnar ut vilkåra for nyting, for tilfredsstilling, for forbruk, noko ein aldri bryr seg om, og som likevel er det vesentlege, sidan forbruket når alt kjem til alt er det endelege målet for alle dei industrielle anstrengingane våre. Takk vere det frie bytet ville vi nyte godt av den portugisiske sola like mykje som Portugal sjølv; innbyggjarane i Le Havre ville ha innan rekkjevidd, like godt som innbyggjarane i London og på dei same vilkåra, dei fordelane naturen har gjeve Newcastle i mineralogisk omsyn.

V. Mine herrar proteksjonistar, de finn meg i paradoksalt lune: nå vel! eg vil gå endå lenger. Eg seier, og eg meiner det heilt oppriktig, at dersom to land er under ulike produksjonsvilkår, er det det av dei to som er minst favorisert av naturen, som har mest å vinne på frihandelen. — For å bevise det må eg vike litt frå den forma som høver for dette skriftet. Eg skal likevel gjere det, først fordi heile spørsmålet ligg der, dinest fordi det gjev meg høve til å leggje fram ei økonomisk lov av den største vekta, som, rett forstått, synest meg bestemt til å føre tilbake til vitskapen alle desse sektene som i våre dagar leitar i hjernespinnets land etter den samfunnsharmonien dei ikkje har kunna oppdage i naturen. Eg meiner lova om forbruket, som ein kanskje kunne laste dei fleste økonomar for å ha forsømt altfor mykje.

Forbruket er målet, den endelege årsaka til alle økonomiske fenomen, og følgjeleg er det i forbruket den siste og endelege løysinga deira ligg.

Ingenting gunstig eller ugunstig kan stanse varig hos produsenten. Dei fordelane naturen og samfunnet auser over han, og dei ulempene dei råkar han med, glir så å seie av han og har ein umerkeleg tendens til å gå opp i og smelte saman med fellesskapet, fellesskapet sett frå synspunktet til forbruket. Dette er ei lov som er vedunderleg i årsaka si og i verknadene sine, og den som greidde å skildre henne godt, ville, trur eg, ha rett til å seie: «Eg har ikkje gått over denne jorda utan å betale min skjerv til samfunnet.»

Kvar omstende som fremjar verket til produksjonen, blir teken imot med glede av produsenten, for den umiddelbare verknaden er å setje han i stand til å yte fleire tenester til fellesskapet og å krevje ei større godtgjersle for dei. Kvar omstende som motarbeider produksjonen, blir teken imot med sorg av produsenten, for den umiddelbare verknaden er å avgrense tenestene hans og dermed godtgjersla hans. Det måtte vere slik at dei umiddelbare goda og vonda av heldige eller ulukkelege omstende fall i produsentens lodd, for at han uimotståeleg skulle drivast til å søkje dei første og sky dei siste.

På same måten, når ein arbeidar lukkast i å forbetre næringa si, er det han som haustar den umiddelbare vinsten av forbetringa. Det var nødvendig for å få han til eit intelligent arbeid; det var rettferdig, fordi det er rettferdig at ei anstrenging krona med hell ber si løn med seg.

Men eg seier at desse gode og dårlege verknadene, endå dei er varige i seg sjølve, ikkje er det for produsenten. Hadde det vore slik, ville eit prinsipp om stadig aukande og dermed uendeleg ulikskap ha blitt innført mellom menneska, og det er derfor desse goda og vonda snart går opp i den felles lagnaden til menneskeslekta.

Korleis skjer det? — Eg skal gjere det forståeleg med nokre døme.

Lat oss flytte oss til det trettande hundreåret. Dei menneska som driv med avskrivarkunsten, får for den tenesta dei yter, ei godtgjersle som blir styrt av den allmenne fortenesteraten. — Mellom dei finst det éin som søkjer og finn middelet til raskt å mangfaldiggjere eksemplara av eitt og same skrift. Han finn opp boktrykkjarkunsten.

Først er det éin mann som blir rik, og mange andre som blir fattige. Ved dette første blikket, kor vedunderleg oppdaginga enn er, nøler ein med å avgjere om ho ikkje er meir skadeleg enn nyttig. Det ser ut til at ho innfører i verda, som eg har sagt, eit element av uavgrensa ulikskap. Gutenberg tener på oppfinninga si og utvidar oppfinninga med fortenesta, og det utan ende, til han har ruinert alle avskrivarane. — Kva publikum, forbrukaren, angår, vinn han lite, for Gutenberg passar på å senke prisen på bøkene sine berre akkurat så mykje som trengst for å underby rivalane sine.

Men den tanken som la harmoni i rørsla til himmellekamane, har òg visst å leggje han i den indre mekanismen til samfunnet. Vi skal få sjå dei økonomiske fordelane ved oppfinninga sleppe unna individet og for alltid bli den felles eiga til massane.

Framgangsmåten blir nemleg til slutt kjend. Gutenberg er ikkje lenger den einaste som trykkjer; andre etterliknar han. Fortenesta deira er først monaleg. Dei blir løna for å ha vore dei første som slo inn på etterlikninga sin veg, og òg det var nødvendig, for at dei skulle trekkjast dit og medverke til det store endelege resultatet vi nærmar oss. Dei tener mykje, men dei tener mindre enn oppfinnaren, for konkurransen har nettopp byrja på verket sitt. Prisen på bøker søkk stadig. Vinsten til etterliknarane minkar etter kvart som ein fjernar seg frå oppfinningsdagen, det vil seie etter kvart som etterlikninga blir mindre fortenestfull… Snart når den nye næringa normaltilstanden sin; med andre ord har godtgjersla til boktrykkjarane ikkje lenger noko eksepsjonelt ved seg, og som avskrivarane si før blir ho ikkje lenger styrt av anna enn den allmenne fortenesteraten. Dermed er produksjonen, som sådan, sett tilbake til utgangspunktet. — Oppfinninga er likevel ikkje mindre vunnen; sparinga av tid, arbeid og anstrenging for eit gjeve resultat, for eit visst tal eksemplar, er ikkje mindre verkeleggjord. Men korleis viser ho seg? Gjennom billege bøker. Og til fordel for kven? Til fordel for forbrukaren, for samfunnet, for menneskeslekta. — Boktrykkjarane, som heretter ikkje lenger gjer seg fortente til noko eksepsjonelt, får heller ikkje lenger noka eksepsjonell godtgjersle. Som menneske, som forbrukarar, tek dei utan tvil del i dei fordelane oppfinninga har gjeve fellesskapet. Men det er alt. Som boktrykkjarar, som produsentar, er dei gått tilbake til dei vanlege vilkåra for alle produsentane i landet. Samfunnet betaler dei for arbeidet deira, og ikkje for nytten av oppfinninga. Ho er blitt den felles og gratis arven til heile menneskeslekta.

Eg vedgår at visdomen og venleiken i desse lovene slår meg med beundring og ærefrykt. Eg ser saint-simonismen i dei: Kvar og ein etter si evne, kvar evne etter sine verk. — Eg ser kommunismen i dei, det vil seie tendensen goda har til å bli den felles arven til menneska; — men ein saint-simonisme, ein kommunisme som blir styrt av det uendelege forsynet, og slett ikkje er overlaten til skrøpelegheita, lidenskapane og det vilkårlege hos menneska.

Det eg har sagt om boktrykkjarkunsten, kan ein seie om alle arbeidsreiskapar, frå spikaren og hammaren til lokomotivet og den elektriske telegrafen. Samfunnet nyt godt av dei alle gjennom overfloden i forbruket sitt, og det nyt godt av dei gratis, for verknaden deira er å senke prisen på tinga; og heile den delen av prisen som er blitt tilinkjegjord, og som nettopp representerer verket til oppfinninga i produksjonen, gjer openbert produktet gratis i same mon. Det står berre att å betale det menneskelege arbeidet, det noverande arbeidet, og det blir betalt utan omsyn til det resultatet som kjem av oppfinninga, i det minste når ho har gjennomløpe den syklusen eg nettopp har skildra, og som det er lagnaden hennar å gjennomløpe. — Eg kallar ein arbeidar heim til meg, han kjem med ei sag, eg betaler han to franc for dagen, og han lagar tjuefem plankar til meg. Hadde ikkje saga vore oppfunnen, ville han kanskje ikkje ha laga ein einaste, og eg ville likevel ha betalt han for dagen. Nytten som saga frambringar, er altså for meg ei gratis gåve frå naturen, eller snarare er han ein del av den arven eg har fått i fellesskap med alle brørne mine frå vitet til forfedrane våre. — Eg har to arbeidarar på åkeren min. Den eine held i handtaka på ein plog, den andre i skaftet på ein spade. Resultatet av arbeidet deira er svært ulikt, men dagløna er den same, fordi godtgjersla ikkje står i forhold til den nytten som blir frambringa, men til anstrenginga, til det arbeidet som krevst.

Eg påkallar tolmodet til lesaren og ber han tru at eg ikkje har mist handelsfridomen av syne. Han må berre vere så venleg å hugse den konklusjonen eg er komen til: Godtgjersla står ikkje i forhold til dei nytteverdiane produsenten ber til marknaden, men til arbeidet hans.

Eg har henta døma mine frå dei menneskelege oppfinningane. Lat oss no snakke om dei naturlege fordelane.

I kvart produkt verkar naturen og mennesket saman. Men den delen av nytten som naturen legg i det, er alltid gratis. Det er berre den delen av nytten som kjem av menneskeleg arbeid, som er gjenstand for byte og følgjeleg for godtgjersle. Denne varierer utan tvil mykje etter intensiteten i arbeidet, dugleiken, snøggleiken, kor høveleg det er, behovet ein har for det, det mellombelse fråværet av rivalisering osv. osv. Men det er ikkje desto mindre sant, i prinsippet, at medverknaden frå dei naturlovene som høyrer alle til, ikkje tel med i prisen på produktet.

Vi betaler ikkje for lufta vi pustar, endå ho er så nyttig for oss at vi utan henne ikkje kunne leve i to minutt. Vi betaler likevel ikkje for henne, fordi naturen skaffar oss henne utan at noko menneskeleg arbeid grip inn. Men vil vi skilje ut ein av gassane ho består av, til dømes for å gjere eit eksperiment, må vi gjere oss ei møde, eller, dersom vi lèt ein annan gjere henne, må vi ofre for han ei tilsvarande møde som vi har lagt i eit anna produkt. Av dette ser ein at bytet skjer mellom møder, anstrengingar, arbeid. Det er i sanning ikkje oksygengassen eg betaler for, sidan han overalt står til rådvelde for meg, men det arbeidet som måtte utførast for å frigjere han, eit arbeid eg er blitt spart for og som eg nødvendigvis må gje tilbake. Vil ein seie at det er anna å betale for, utgifter, material, apparat? Men òg i desse tinga er det arbeid eg betaler for. Prisen på kolet som er brukt, representerer det arbeidet som måtte gjerast for å vinne det ut og frakte det.

Vi betaler ikkje for sollyset, fordi naturen auser det over oss. Men vi betaler for lyset frå gass, talg, olje og voks, fordi det her er eit menneskeleg arbeid som skal godtgjerast; og legg merke til at godtgjersla i den grad står i forhold til arbeidet og ikkje til nytten, at det godt kan hende at eit av desse lysa, endå det er mykje sterkare enn eit anna, likevel kostar mindre. Til det er det nok at den same mengda menneskeleg arbeid gjev meir av det.

Når vassberaren kjem for å forsyne huset mitt, ville formuen min ikkje strekkje til om eg betalte han etter den absolutte nytten av vatnet. Men eg betaler han etter den møda han har gjort seg. Kravde han meir, ville andre gjere seg henne, og til sjuande og sist ville eg om nødvendig gjere meg henne sjølv. Vatnet er eigentleg ikkje gjenstanden for handelen vår, men derimot det arbeidet som er gjort i samband med vatnet. Dette synspunktet er så viktig, og dei følgjene eg skal trekkje av det så opplysande, når det gjeld fridomen i dei internasjonale byta, at eg trur eg bør klargjere tanken min ytterlegare med andre døme.

Den mengda næringsstoff som finst i poteter, kostar oss ikkje særleg mykje, fordi ein får mykje av det med lite arbeid. Vi betaler meir for kveite, fordi naturen krev ein større sum menneskeleg arbeid for å produsere henne. Det er openbert at dersom naturen gjorde for kveita det han gjer for potetene, ville prisane ha ein tendens til å jamne seg ut. Det er ikkje mogleg at kveiteprodusenten varig tener mykje meir enn potetprodusenten. Lova om konkurransen står i vegen for det.

Dersom fruktbarheita i all dyrkbar jord ved eit lukkeleg mirakel skulle auke, er det slett ikkje jordbrukaren, men forbrukaren som ville hauste fordelen av dette fenomenet, for det ville løyse seg opp i overflod, i låge prisar. Det ville vere mindre arbeid nedlagt i kvar hektoliter korn, og jordbrukaren ville berre kunne byte det mot eit mindre arbeid nedlagt i kvart anna produkt. Dersom derimot fruktbarheita i jorda brått skulle minke, ville naturen sin del i produksjonen bli mindre, arbeidet sin større og produktet dyrare. Eg hadde altså rett i å seie at det er i forbruket, i menneskeslekta, at alle økonomiske fenomen i det lange løp løyser seg opp. Så lenge ein ikkje har følgt verknadene deira så langt, så lenge ein stansar ved dei umiddelbare verknadene, ved dei som råkar eitt menneske eller éin klasse av menneske som produsentar, er ein ikkje økonom; like lite som den er lege som, i staden for å følgje verknadene av ein drikk gjennom heile organismen, ville nøye seg med å sjå på, for å dømme om han, korleis han verkar på ganen eller strupen.

Dei tropiske områda er sterkt favoriserte for produksjon av sukker og kaffi. Det tyder at naturen gjer størstedelen av jobben og lèt lite vere att til arbeidet. Men kven haustar då fordelane av denne gåvmilda frå naturen? Slett ikkje desse områda, for konkurransen fører dei til berre å få godtgjersle for arbeidet; men menneskeslekta, for resultatet av denne gåvmilda heiter låge prisar, og låge prisar høyrer alle til.

Her er ei temperert sone der kol og jernmalm ligg i jordoverflata; ein treng berre å bøye seg ned for å ta det. Først vil innbyggjarane dra nytte av dette heldige omstendet, det går eg gjerne med på. Men snart, når konkurransen blandar seg inn, vil prisen på kol og jern falle til gåva frå naturen er blitt alle si gratis eige, og berre det menneskelege arbeidet blir godtgjort, etter den allmenne fortenesteraten.

Slik er gåvene frå naturen, i likskap med dei forbetringane som er vunne i produksjonsmetodane, eller har stadig ein tendens til å bli, under lova om konkurransen, den felles og gratis eiga til forbrukarane, til massane, til menneskeslekta. Altså har dei landa som ikkje eig desse fordelane, alt å vinne på å byte med dei som eig dei, fordi bytet skjer mellom arbeid, utan omsyn til dei naturlege nytteverdiane desse arbeida rommar; og det er openbert dei mest favoriserte landa som har lagt flest av desse naturlege nytteverdiane inn i eit gjeve arbeid. Produkta deira, som representerer mindre arbeid, blir betalte mindre; med andre ord er dei billegare, og dersom heile gåvmilda til naturen løyser seg opp i låge prisar, er det openbert ikkje produsentlandet, men forbrukarlandet, som haustar velgjerninga av henne.

Av dette ser ein den enorme absurditeten hos dette forbrukarlandet, dersom det avviser produktet nettopp fordi det er billeg; det er som om det sa: «Eg vil ikkje ha noko av det naturen gjev. De ber meg om ei anstrenging lik to for å gje meg eit produkt eg berre kan skape med ei møde lik fire; de kan gjere det, fordi naturen hos dykk har gjort halvparten av verket. Nå vel! eg avviser det, og eg skal vente til klimaet dykkar, blitt hardare, tvingar dykk til å be meg om ei møde lik fire, for å handle med dykk på like fot.»

A er eit land favorisert av naturen, B eit land dårleg behandla av han. Eg seier at bytet er fordelaktig for begge, men særleg for B, fordi bytet ikkje består i nytteverdiar mot nytteverdiar, men i verdi mot verdi. No legg A fleire nytteverdiar under den same verdien, sidan nytten av produktet omfattar det naturen har lagt i det og det arbeidet har lagt i det, medan verdien berre svarer til det arbeidet har lagt i det. — Altså gjer B ein handel heilt til sin fordel. Ved å betale produsenten i A berre for arbeidet hans, får det med på kjøpet fleire naturlege nytteverdiar enn det gjev.

Lat oss setje opp den allmenne regelen.

Eit byte er ein tuskhandel med verdiar; og sidan verdien gjennom konkurransen er redusert til å representere arbeid, er eit byte ein tuskhandel med like arbeid. Det naturen har gjort for dei bytte produkta, blir gjeve frå begge sider gratis og med på kjøpet, og av det følgjer det strengt at dei byta som blir gjorde med dei landa naturen har favorisert mest, er dei mest fordelaktige.

Den teorien eg i dette kapittelet har freista å trekkje opp linjene og omrissa av, ville krevje ei omfattande utdjuping. Eg har berre sett på han i forholdet hans til emnet mitt, handelsfridomen. Men kanskje har den merksame lesaren skimta i han den fruktbare spiren som i veksten sin skal kvele under seg, saman med vernet, fourierismen, saint-simonismen, kommunismen og alle desse skulane som har som føremål å utelukke lova om konkurransen frå styringa av verda. Sett frå synspunktet til produsenten støyter konkurransen utan tvil ofte mot dei individuelle og umiddelbare interessene våre; men stiller ein seg på synspunktet til det allmenne målet for alt arbeid, den universelle velferda, med eitt ord forbruket, vil ein finne at konkurransen spelar i den moralske verda den same rolla som likevekta i den materielle verda. Han er grunnlaget for den sanne kommunismen, for den sanne sosialismen, for denne likskapen i velferd og kår som er så etterlengta i våre dagar; og når så mange oppriktige publisistar, så mange reformatorar i god tru ber det vilkårlege om dei, er det fordi dei ikkje forstår fridomen.