Økonomiske sofismar

Bastiats føreord til første serie: han kjempar ikkje mot proteksjonistane, men mot ufullstendige sanningar, og han forklarer kvifor fordelane ved frihandelen er vanskelegare å sjå enn fordelane ved vernet.

Kva er best for mennesket og samfunnet: overflod eller knappleik? Spørsmålet høyrest absurd ut, men knappleiksteorien er den mest populære av alle, og Bastiat viser kvar han kjem frå: frå å sjå mennesket berre som seljar, aldri som kjøpar.

Kvar produsent lever av å kjempe mot éi bestemt hindring (legen mot sjukdom, reiaren mot avstand) og kjem difor til å sjå hindringa som kjelda til rikdomen sin. Bastiat viser korleis teoretikarar og statsmenn byggjer tollvern og maskinforbod på denne forvekslinga, og kvifor arbeidet aldri blir ståande utan noko å gjere.

Blir rikdomen målt etter resultatet av anstrenginga, eller etter anstrenginga sjølv? Bastiat viser at alle følgjer det første prinsippet i sitt eige virke, medan lovgjevarane, med Bugeaud, Dupin, Saint-Cricq og d’Argout som døme, legg det andre til grunn: «sisyfismen», der meir arbeid for mindre resultat blir kalla rikdom.

Proteksjonistane vil at tollen skal dekkje skilnaden i kostpris mellom heimleg og utanlandsk vare, slik ein jamnar ut vekta i eit hesteveddeløp. Bastiat viser at tollen berre jamnar ut salsvilkåra, ikkje produksjonsvilkåra; at fridomen sjølv jamnar ut skilnadene; og at det er det landet naturen har favorisert minst, som vinn mest på bytet, fordi naturen sitt bidrag alltid følgjer med gratis.

Må ikkje utanlandske varer tollast for å vege opp skattane som tyngjer dei innanlandske? Bastiat viser at godt nytta skattar ikkje er nokon ulempe, og at ein vernetoll berre legg ein privat skatt oppå den offentlege: ein tek frå skattebetalaren for å kompensere for det ein alt har teke frå han.

Herr Lestiboudois les tala frå tollvesenet slik: importerer Frankrike meir enn det eksporterer, taper landet differansen. Bastiat set teorien på prøve mot rekneskapsbøkene til ein kjøpmann, der ei lønsam ferd står fram som tap og eit forlis som rein forteneste.

Lysmakarane ber deputertkammeret om ei lov som stengjer alle vindauge, for sola er ein utanlandsk konkurrent som leverer lys gratis. Kvart argument i petisjonen er proteksjonistane sitt eige, og Bastiat viser at den som avviser utanlandske varer fordi dei nærmar seg gratis, må avvise det heilt gratis sollyset med dobbel iver.

Ein liten fabel: ein vinbonde frå Gironde blir tilboden femten buntar garn av ein belgiar og tjue av ein engelskmann for det same vinfatet, og tollaren tvingar han til å ta dei femten. Bastiat lèt bonden sjølv stille spørsmålet vernesystemet aldri svarer på: korleis kan ein bli fattigare av å få meir?

Bastiat lanserer med stor patos ei «oppfinning» som gjer varer billegare utan ingeniørar, kapital eller statsstøtte: set ned tollen. Tollaren verkar nøyaktig som søle og hjulspor, og eit land som brukar hundrevis av millionar på jernbaner for å fjerne naturlege hindringar, medan det betaler for å halde oppe kunstige, lurer seg sjølv dobbelt.

Ein tollsats er ei myr, eit hjulspor, ein bratt bakke, kort sagt ei hindring. Nokre innser det, men krev at fridomen skal vere gjensidig og vil forhandle handelstraktatar. Med fabelen om byane Stulta og Puera og korpsa deira av «bremsarar» viser Bastiat at dei står på prinsippet til vernet, berre litt meir inkonsekvent enn forbodstilhengjarane.

Skal ein dømme mellom fridom og vern, må ein sjå på om tinga blir rikelegare eller knappare, ikkje på om prisane stig eller fell. Bastiat tek for seg påstanden til Mathieu de Dombasle om at alle får att som produsent det dei betaler som forbrukar, og reknestykket til Saint-Chamans der eit land blir rikare av å selje bort avlinga si, og viser at begge blandar saman nominell verdi og verkeleg rikdom.

Vernet gjer alt dyrare for arbeidaren; hevar det i det minste løna hans tilsvarande? Bastiat viser at lønsnivået heng på forholdet mellom tilbod og etterspurnad etter arbeid, og at tollen ikkje aukar den kapitalen som etterspør hender, berre flytter han – illustrert med bonden som ville gjere seg sjølvforsynt og enda med å betale mindre i løn.

Proteksjonistane kallar frihandelstilhengjarane teoretikarar og påropar seg den «gamle røynsla» til Europa. Bastiat snur skuldinga: kvart menneske, kvar familie og kvar kommune kjøper det som er billegare å kjøpe enn å lage, så det er vernet som er ein oppfunnen teori, og han treng makt for å bli følgd.

Vern innetter og avsetningsmoglegheiter utetter er to sider av same teori: handelsbalansen. Tek ein han på alvor, kviler den allmenne nytta på monopol og erobring, og læra endar i to aksiom: nytta er uforeinleg med rettferda innetter og med freden utetter. Bastiat spør korleis nokon kan ha sjelefred med ei slik lære, og kva han sjølv ville gjort om vitskapen hadde ført han dit.

Herr de Saint-Cricq og herr de Dombasle spør om utlandet vil kjøpe like mykje av oss som det sel til oss. Bastiat svarar at ikkje eitt byte av ti tusen er eit direkte varebyte: alle sender produkta sine inn i eit felles omløp og tek ut tilsvarande verdi, og det er like sant for nasjonen som for den einskilde. Det einaste frihandelen endrar, er at marknaden blir større.

To anekdotar frå Madrid og Lisboa: på begge sider av Duero avviser folkevalde å gjere elva farbar, fordi billegare transport slepper inn kornet til naboen. Bastiat overfører resonnementet til Garonne og viser at logikken til proteksjonistane, følgd til endes, ønskjer elvane tilstoppa.

Ein skribent i Bordeaux vil at jernbanen Paris–Bayonne skal ha eit brot i byen hans, så reisande og varer må stanse og leggje att pengar. Bastiat følgjer tanken til endes: skal kvar by ha sitt brot, endar ein med ein jernbane av berre brot, og prinsippet for restriksjonen er nøyaktig det same.

Når spørsmålet om frihandel eller forbod blir ubehageleg, bergar ein seg med at det ikkje finst absolutte prinsipp. Bastiat viser at aksiomet smiler til latskapen og tener ærgjerrigheita, og peikar på Paris: ein million menneske blir forsynte kvar dag av eitt absolutt prinsipp, fridomen i transaksjonane, utan at nokon minister styrer det. Kvifor skulle det same prinsippet stanse ved grensa?

«Kva gjer vi i krig om vi er avhengige av England for jern og kol?» Bastiat svarer at den avhengnaden som følgjer av handel er gjensidig, at det å isolere seg er ein start på krig, og at dei som foraktar den «simple» interessa som grunnlag for fred, gjerne stikk handa i lomma til den fattige gjennom tollen.

Å knuse maskiner og å stengje utanlandske varer ute spring ut av same lære: den utanlandske arbeidaren er ei «økonomisk maskin», og maskina ein «utanlandsk konkurrent». Bastiat roser proteksjonistane som i det minste er konsekvente nok til å fordømme begge delar, avslører utvegen «det finst ingen absolutte prinsipp i samfunnsøkonomien», og viser med hatteeksempelet at korkje maskina eller importen minkar arbeidet, dei flyttar det.

Lyon, Bordeaux og Le Havre bad om fri innførsel av råvarer og høg toll på ferdigvarer, i namnet til fridomen. Bastiat lèt herr de Saint-Cricq sjølv vise at all verdi er arbeid, òg i korn, ull og kol, og avslører at skiljet berre skal skaffe reiarane tyngre last og fabrikkane billegare innsats, på kostnad av bøndene og forbrukarane.

Sofismen kan gøyme seg heil og halden i eitt ord: «invasjon», «oversvømming», «tributt». Bastiat viser korleis metaforane gjer eit friviljug byte til eit overfall, og avsluttar første serie med ein konklusjon om kvifor plyndringa i siviliserte land skjer med list der ho før skjedde med makt.

Opninga av andre serie: Bastiat spør kvifor ein skal bry seg med samfunnsøkonomien, og svarer med ei naturhistorie over plyndringa i alle formene hennar, krig, slaveri, teokrati og monopol, der opinionen er den einaste makta som kan gjere slutt på henne. Vernesystemet blir plassert som ein art av slekta plyndring, utan at tilhengjarane av den grunn blir klaga personleg.

Ei skadeleg handling har to ledd, den som utøver henne og den som blir ramma, og kan difor stansast frå to kantar. Bastiat skil mellom den religiøse moralen, som talar til hjartet åt gjerningsmannen, og den økonomiske moralen, som opplyser ofra, og hevdar at ikkje noko misbruk i stor skala nokon gong har falle ved frivillig avkall, berre ved motstand frå dei som lid under det.

Ein tømmermann skriv til handelsministeren, som sjølv er kledefabrikant, og ber om sin del av vernet: forby skarpe økser, så trengst det tre hogg der det før trongst eitt. Brevet viser at tollvernet mot billegare belgisk klede er nøyaktig det same som å påby den sløve øksa, og at ministerens eigne argument frå 1834 prover det.

Proteksjonistane påstår at frihandel røvar arbeidarane for arbeid, løn og brød. Bastiat spør arbeidarane sjølve: han gjer hjelpekassa i landsbyen om til eit «lågare arbeidsråd», og skreddarar, smedar og dei andre faga fyller ut kvar si tabell over ulempene og føremonene ved vernet. Føremon-kolonnen står tom i samtlege.

Vernetoll skulle gje dyrtid, men gav prisfall; frihandel skulle gje låge prisar, men gav prisstiging. Bastiat løyser paradokset: prisen har to årsaker, tilbod og etterspurnad, og det er overfloden, ikkje prisnivået, som utgjer rikdomen. Med to lesarbrev og Bastiats svar.

Eit ope brev til arbeidarane etter at vernepressa har kalla frihandlarane Englands agentar. Bastiat viser at handel er byte av arbeid mot arbeid, at monopolet først skattlegg arbeidarane og så «gjev dei arbeid» for pengane, og at vernet slepper inn utanlandske arbeidarar medan det stengjer ute utanlandske varer, fordi det er fabrikkeigarane, ikkje arbeidarane, som skriv lovene.

Tollvesenet er ein hær av funksjonærar sette til å hindre, og når hindringane så framkallar arbeid, blir arbeidet brukt som prov på at hindringane er gode. Bastiat svarer med fabelen om keisaren som fyller kanalen mellom Tchin og Tchan med stein, og mandarinen Kouang som ser alt det nye strevet utan å sjå at det berre er flytta frå anna arbeid.

England lid etter tollreforma, altså er det fridomen som har skulda? Bastiat peikar på to feilslåtte avlingar som den verkelege årsaka, viser at handelsfridomen tvert imot verkar som ei forsikring som spreier vondane, og avsluttar med den lækte spedalske som brekk begge armane og får skulda lagd på lækjedomen.

Bastiat legg teorien til side og ropar det rett ut: vernet er tjuveri, og premien er berre det same tjuveriet utan forkledning. Han følgjer premiesystemet som Generalråda nettopp hadde klekt ut, til eit oppdikta kongerike der kvar næring får si vegstrekning å plyndre, og der summen av alle tjuveria blir kalla nasjonal forteneste.

Dialog mellom vinbonden Jacques Bonhomme og skatteoppkrevjaren Lasouche: seks av tjue fat går til statsgjeld, embetsverk, hær, Algerie og ein tapsbringande fabrikant. Bastiat viser at vinbonden sjølv har løyvd alt saman, gjennom generalen han valde til deputert, og at han kjem til å velje han om att.

Dialog: ein utopist får fleirtalet i gåve og legg fram programmet sitt som minister: lågare porto og saltskatt, ei tollov i to paragrafar (5 prosent inn og 5 prosent ut), og hæren oppløyst til fordel for ei allmenn verneplikt alle kan sleppe unna ved å lære eksersis. Bastiat viser at verntollen er ein skatt som aldri når statskassa, og at det einaste verkelege hinderet for reform er innsikta til fleirtalet.

To skattelettar, på salt og på brev, åt kvarandre opp i kammeret. Jacques Bonhomme lèt seg omvende av John Bull til den engelske einskapsportoen, og tilbyr så staten 300 millionar i staden for 280 for salt, post og toll, mot at han får senke satsane fritt. Bastiat viser at den einaste innvendinga mot lågare skattar ikkje kjem frå statskassa eller skattebetalarane, men frå monopolistane.

Eit lite skodespel i fire tablå: tre parisiske rådmenn, Pierre, Paul og Jean, bruker bytollen til å stengje ved, smør og flesk ute frå byen, kvar under dekke av barmhjertigheit og omsut for arbeidet. Tjue år seinare er Paris blitt skog og eng, og Bastiat viser at monopolet ber si eiga straff i seg og råkar òg dei som innførte det.

Ein dialog i spørsmål og svar: restriksjon er eit delvis forbod, og den endelege verknaden av vernet er å krevje meir arbeid for same resultat. Med Robinson som sparkar den stranda planken tilbake i sjøen, og striden hans med Fredag om viltet til den framande, viser Bastiat at spart arbeid alltid kan brukast til «noko anna», og at sofismen består i å måle nytta av arbeidet etter strevet i staden for etter resultatet.

Ei samling korte svar på dei vanlegaste proteksjonistiske innvendingane, bygd opp som «seier ein til Dykk … svar …». Bastiat avvæpnar dei ein for ein: det er kornet, ikkje jordbruket, som nærer landet; fordelane til andre blir våre gjennom bytet; og ein urett blir ikkje evig berre fordi han har vart ei stund.

Ein satirisk «rapport til kongen» som gjer framlegg om å forby undersåttane å bruke høgre hand: når vernesystemet kviler på at fleire hindringar gjev meir arbeid og dermed meir rikdom, må venstrehandsarbeid gjere landet rikt. Bastiat lèt proteksjonistane sine eigne avisargument forsvare keivhendtheita, ord for ord.

Kan eit folk vinne herredøme over andre gjennom overlegent arbeid, slik det kan gjennom overlegne våpen? Bastiat riv analogien mellom industri og krig: i krigen knuser den sterkaste den svakaste, i arbeidet gjev den sterkaste kraft til den svakaste, fordi all overlegenheit endar som låge prisar for den som kjøper. Det siste kapittelet i boka.