Samlinga · 12 verk · bokmål og nynorsk

1. I Lova 1850 · 1 t 30 minFrédéric Bastiat · pamflett, juni 1850

   Kva er lova, og kva skjer når ho vert vend mot sitt eige føremål? Bastiat skil mellom lov som forsvar av person, fridom og eigedom, og lov som «lovleg plyndring»: at staten tek frå nokon for å gje til andre. Skrive få månader før han døydde; det mest lesne han skreiv.

2. II Det ein ser og det ein ikkje ser 1850 · 81 minFrédéric Bastiat · tolv essay, juli 1850

   Den knuste ruta, skatten, teateret, maskinane, kreditten. Tolv korte essay om den same feilen: å rekne med det ein ser (glasmeisteren si inntekt) og gløyme det ein ikkje ser (det ruteeigaren elles ville kjøpt). Grunnteksten bak omgrepet alternativkostnad.

3. III Økonomiske sofismar 1845 · 40 delar · 7 t 7 minFrédéric Bastiat · to seriar, 1845 og 1848

   Trettini korte stykke som tek eitt proteksjonistisk argument om gongen og følgjer det til det bryt saman: at knappheit gjer oss rike, at ein handelsbalanse kan «tapast», at lysmakarane bør vernast mot sola. Bastiats skarpaste og morosamaste bok; Petisjon frå lysmakarane er kapittel VII.

4. IV Etaten 1848 · 21 minFrédéric Bastiat · essay, 1848

   Etter februarrevolusjonen ber alle staten om alt. Bastiat etterlyser éin definisjon av kva staten er, og landar på den kjende: «Staten er den store fiksjonen der alle prøver å leve på kostnaden til alle.» Kort, bitande og framleis gyldig i kvart budsjettforlik.

5. V Audiatur et altera pars 1864 · 72 minFrédéric Bastiat · tale til nasjonalforsamlinga 1850 · omsett av Knud Knudsen, Christiania 1864

   Bastiats åtak på latinskulen og «de gamle Klassikeres Dyrkelse»: ein ungdom oppseda på Roma og Sparta lærer å beundre plyndring, krig og allmakt, og blir sosialistar før dei veit det. Her i Knud Knudsens omsetjing frå 1864, sett på nytt i hans rettskriving; det eldste Bastiat-stykket på norsk.

6. VI Om produksjonen av tryggleik 1849 · 32 minGustave de Molinari · essay, *Journal des Économistes*, februar 1849

   Molinari stiller spørsmålet ingen økonom før han ville stille: Om fri konkurranse gjev forbrukaren best og billegast vare i alt anna, kvifor skal nettopp tryggleiken, politi og rettspleie, vere unnateken? Han viser at alle kjende regjeringar kviler på monopol eller kommunisme, at begge endar i terror, og skisserer ein marknad for tryggleik der forbrukaren kan byte leverandør.

7. VII Om den friviljuge trældomen 1576 · 72 minÉtienne de La Boétie · tale, skriven ca. 1548, trykt 1576

   Kvifor lyder millionar éin mann som ikkje har anna makt enn den dei gjev han? La Boétie, 18 år gamal, svarar at tyranniet ikkje blir halde oppe av våpen, men av vane, av dei som tener på det, og av at folk har gløymt at dei kan la vere. Det einaste våpenet som trengst, er å slutte å bere han: «Ver fast bestemt på ikkje lenger å tene, og de er frie.»

8. VIII Mennesket mot staten 1884 · 4 delar · 4 t 0 minHerbert Spencer · fire essay, *Contemporary Review*, 1884

   Spencer ser liberalismen byte side: partiet som i to hundre år hadde avgrensa makta, byrja å utvide henne, lov for lov, med dei beste hensikter. Han følgjer korleis kvart tiltak avlar det neste, kvifor lovgjevarar feilar så føreseieleg, og kvifor «den guddommelege retten til parlamenta» er like mykje overtru som den til kongane var. Fire essay som vart ei bok same året.

9. IX Om fridomen 1859 · 5 delar · 4 t 31 minJohn Stuart Mill · bok i fem kapittel, 1859

   Det eine enkle prinsippet: samfunnet har berre rett til å tvinge eit menneske for å hindre skade på andre, aldri for dets eige beste. Mill forsvarer tanke- og diskusjonsfridomen mot tyranniet til fleirtalet, individualiteten mot despotiet til sedvanen, og dreg grensa for kva staten og den offentlege meininga kan krevje av den einskilde. Den mest lesne fridomsboka på engelsk.

10. X Slutten på systemet til Marx 1896 · 6 delar · 3 t 17 minEugen von Böhm-Bawerk · essay, i festskriftet for Karl Knies, 1896

    I 1894 kom tredje bind av Kapitalen til Marx og fjerna i eitt slag grunnlaget for første bind: verdilova og gjennomsnittsprofitten kan ikkje begge vere sanne. Böhm-Bawerk, austerriksk økonom og læraren til Mises, viser kvifor, går gjennom forsvararane (Engels, Schmidt, Sombart) og peikar på feilen i sjølve utgangspunktet. Det mest siterte oppgjeret med marxistisk økonomi.

11. XI Staten 1908 · 7 delar · 3 t 45 minFranz Oppenheimer · bok i sju delar, 1908

    Kvar kjem staten frå? Ikkje frå ein kontrakt, meiner Oppenheimer, men frå erobring: ei gruppe tok herredøme over ei anna og levde av henne. Han skil mellom det økonomiske middel (arbeid og frivillig bytte) og det politiske middel (ran), og følgjer staten frå hyrdar og vikingar via føydalstat og sjøstat til forfatningsstaten. Grunnbok for tanken om staten som utbyting.

12. XII Framveksten av administrasjonsstaten 1994 · 23 minGary Lawson · Harvard Law Review, omsett

    Korleis forvaltningsorgan kom til å lage reglar, handheve dei og døme etter dei, utan at grunnlova nokon gong tillét det. Lawson viser at maktfordelinga er borte i praksis, og spør kva som kan gjerast. Amerikansk kontekst, men mekanismen er den same i kvar forvaltningsstat.